Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1997, Side 20

Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1997, Side 20
UNGT FOLK OG ÁSTIN Á 19. ÖLD - En er ekkert þarna nema þessi kona og þessir litir? - Jú. Það er heill heimur. Ég sé hann ekki berum augum, en ég skynja hann. Og ég veit, að litirnir eru lykillinn að öllu saman. Þess vegna verð ég að koma þeim í málverk. Þess vegna er ég stöðugt að reyna að ná þessum litum. Ég sæki í þá aftur og aftur. Mála aftur og aftur. Aftur. Aftur. Og aftur. Það sló þögn yfir okkur, þegar málarinn hafði sagt þetta. Reyndar hafði hann hrópað síðustu orðin. Svo snaraðist hann út. III Ég sá málarann ekki næstu tvo dagana. Reyndar var ég farinn að halda að hann hefði farið í bæinn einhverra erinda. Ég veit ekki af hverju. Ég hafði bara engar áhyggjur. Ef til vill hefði ég átt að fá þær. Hann hafði svo sem gufað upp við hliðina á mér. En ég hugsaði ekki neitt. Var helzt á því, að hann hefði farið í bæinn til að láta klippa sig! - Hvað, af hverju hangirðu héma inni í þessu góða veðri? Ég leit upp. Og sá að ég hafði haft rétt fyrir mér. Málarinn var hress í framan, kiipptur og strokinn og það var unglingur í herðunum á honum. - Ég. Ég læt mér bara leiðast. - Assgoti er það lítt öfundsvert hlutverk, sagði hann og sló út með hendinni. Þjónn, kallaði hann svo. Nú þurfum við að fá kaffi fyrir tvo. Og kaffikannan á að vera af betri sortinni. Svo hló hann kankvís framan í mig og sagði. - Þú skilur. Af betri sortinni. Nú dettum við í það; einn, tveir og þrír! - Ertu alveg... - Ekkert mas. Hann dró fram stól og settist á móti mér. Ekkert mas við mig, drengur minn. Því nú get ég sagt þér margt úr blóm- inu mínu. Þjónninn kom með bolla og kaffikönnu. Við supum á og dæstum í kór. - Hvað gerðist? spurði ég. - Ég held ég sé að ná tökum á þessu. Ég held ég sé að ná litunum. Drengur minn. Nú látum við sko hvína í okkur. Og málarinn hló hressilega og saup vænan slurk úr kaffikönnunni. Svo duttum við í það. Dagurinn hvarf eins og dögg fyrir sólu og það var langt liðið á kvöldið, þegar við skreidd- umst í bælin. Ég man fátt eitt af því sem við sögðum og gerðum. En við vorum kátir. Ég man það. Reglulega kátir. IV Það var á laugardaginn að sá í gestamót- tökunni spurði mig, hvort ég vissi eitthvað um ferðir málarans. Ég sagði sem var, að ég hefði hvorki heyrt hann né séð síðan í miðri viku. - Hann átti að vera í bænum á fostudag. Út af einhverju. En hann kom ekki. í gær var strax farið að hringja hingað og spyrjast fyrir um hann. Og nú aftur. Hann er ekki á herberginu sínu og ekki hérna á hótelinu. Enginn virðist hafa séð hann síðan á miðvikudag. En bíllinn hans er hérna fyrir utan. Ég fór fyrst inn í málverkaherbergið. Mér fannst það alveg eins og þegar við sátum þar síðast. Málverkið af blóminu stóð á miðju gólfi. Það blasti við. Öll hin stóðu til veggja. Ég snéri þeim við. Og þá sá ég, að þetta var allt sama myndin. Það var eins og hann hefði hlaupið úr einu málverkinu í annað; samt alltaf sama myndin. En litimir. Þeir voru framandi og heitir. Svo þekkti ég þá. Þetta voru litimir í blóminu. Blómið var opið á öllum myndunum, nema þeirri, sem stóð á miðju gólfi. Þar var það lok- að og dumbrautt. „Hugsaðu þér,“ hafði hann einu sinni sagt. „Ef ég kýs að hverfa inn í blómið og koma ekki aftur, heldur þú þá að það standi opið, ef einhver annar kemur. Ef þú kemur? Eða lokast það á eftir mér. Hvað heldur þú?“ En ég hafði engu svarað. Hverju átti ég að svara? Ekkert vissi ég. Málarinn var heldur ekki í herberginu sínu. Bíllinn hans var læstur. Ég fór á alla þá staði, sem mér duttu í hug. Síðast ákvað ég að leita blómsins. En ég fann það ekki. Það var alveg sama, í hvert skipti sem ég hélt ég væri kom- inn á staðinn var ekkert blóm. Ég var farinn að æða yfir landið eins og mannýgt naut. Og ég kallaði. Kallaði nafn hans. Hátt. Og ég bölvaði honum margsinnis svo undirtók. Eigi hann sig þá bara hugsaði ég. Ekki ætla ég að eyðileggja mig út af rugl- uðum málara, sem vill verða blómálfur. Ég er farinn. En þá, akkúrat þá, sá ég blómið. Það var blóðrautt og lokað. Svo hvarf það. EFTIR SIGURÐ GYLFA MAGNÚSSON Ástarbréf Níelsar Jónssonar frá Tindi til Guðrúnar Biarna- dóttur frá Gjögri varpa Ijósi á þankagang ungs fólks á síð- Lökf LsLrkamai. ' vörumaður sem þráir verkefni morgundagsins og er tilbúinn til að leqqja á siq mikið erfiði til að fá drauma sína uppfyllto. UPPHAFI árs 1893 skrifaði 22ja ára gamall Strandamaður, Níels Jónsson frá Tindi, unnustu sinni Guðrúnu Bjarna- dóttur frá Gjögri ástarbréf sem er um margt athyglisvert. Bréfið opinberar ekki aðeins á áhrifaríkan hátt tilfinning- ar þessa unga og fátæka bóndasonar heldur varpar það ljósi á hugsun og hug- myndir hans og unnustunnar um fram- tíðina. „Mæ lower sweethart" er ávarp sem Níels notaði gjarnan bæði í bréfum sínum og dagbókum er hann fjallaði um Guðrúnu, en á sama tíma og tilhugalífið stóð sem hæst var hann af veikum mætti að reyna að læra ensku. Samspil menntunar og ástar er áberandi ein- kenni ástarbréfa hans og sýna svo ekki verður um villst hvaða stöðu ungt og fátækt sveitafólk hafði í samfélaginu og hvaða leiða það leitaði til að koma ár sinni þokkalega fyrir borð í heimi sem var á hverfandi hveli, að dómi margra samtímamanna. Menntun & ást í bók minni Menntun, ást og sorg. Einsögu- rannsókn á íslensku sveitasamfélagi 19. og 20. aldar, sem gefin var út af Sagnfræðistofnun Háskóla íslands fyrr á þessu ári, er meðal annars fjallað um þetta samspil milli menntun- ar og ástar með aðstoð persónulegra heimilda á borð við dagbækur og bréf. í bókinni hélt ég því fram að löngun fólks til að sækja fram á veginn hafí verið svo sterk að hún hafi skyggt á alla aðra þætti mannlífsins hjá fjölmörgum nítjándu aldar mönnum, þar með talið ástina. í bréfum Níelsar Jónssonar kemur glögglega fram að í hans huga var ástin skilyrt, hún hafði ákveðið innihald sem beindist að löngun hans og unnustunnar til að auka menntun sína. Ef þessari löngun yrði ekki svalað þá var eins og ástin myndi aldrei fá neina fótfestu, hún væri dæmd til að verða orðin tóm. í ástarbréfum Níelsar, en 22 slík bréf sem hann ritaði á síð- asta áratugi nítjándu aldar hafa varðveist, kemur fram þessi knýjandi löngun til að takast á við lífið af einurð og festu; sækja fram hvað sem það kostaði. Menntun var lykilorðið en honum var ekki nægilegt að öðlast hana sjálfur, konuefnið varð að taka þátt í þessum draumi hans. millifs: Mín elskulega kæra ... texti: Bréfið sem hér fer á eftir ritaði Níels Jónsson þegar hann sat í fóðurgarði árið 1893 á bænum Tindi í Kirkjubólshreppi, en það sýn- ir meðal annars hvaða augum hann leit stöðu konunnar í þessu nítjándu aldar samfélagi og hvaða hugmyndir hann gerði sér um menntun þeirra. Bréfið er ef til vill fyrst og fremst vitn- isburður um hvernig lausamaður á borð við Níels sá fyrir sér framtíðina og hvaða leiðir hann taldi vænlegar til að fá drauma sína upp- fyllta. Bréfið hefst á þessum þokkafullu orð- um: „Mín elskulega kæra Guðrún Bjarnadóttir. Jeg kyssi þig í anda hjartans unnusta blíð- um heilsunar koss! og guð gefí mjer þá gleði að þetta brjef hitti þig glaða og heilbrigða! óskin er frá innstu tilfynningu hjartans. Nú af því ferðin fellur svo vel, með Kristjáni Jónssyni frá Bæ rispa jeg þessar ómerkilegu NÍELS Jónsson, hinn ötuli skrifari dagbókar og sendibréfa. Myndin er talin vera tekin uppúr 1920, en þá var hann kominn yfir fimmtugt og bjó á Grænhóli í landi Gjögurs. línur, og gjörir tíminn það, því hann kom hjer í dag seint og fór yfir að Túngu og verður þar í nótt, jeg ætla að reyna að ná honum þar á morgun áður en hann fer suður, og koma á hann þessu bréfi. Jeg fjekk brjef frá Sigríði frænku á Litlubrekku, og sagði hún mjer að þjer liði ekki eins vel og hún vildi, og þótti mjer þetta slæmar frjettir því ekki get jeg vonast eptir, að þú hafir veruleg not þessa tíma, sem þú átt kost á, að njóta náms á, fyrst þjer getur ekki orðið hann ánægjulegur tími; en það var einmitt sem gat orðið mjer sannar- leg gleði, hefði þjer fallið námið vel, og þá var það kvöt til þess að reina síðar meir eptir á stæðum að komast áfram í því efni.“ Þegar þarna var komið sögu hafði Guðrún fengið inni á einu af betri heimilum sveitarinn- ar þar sem hún átti að njóta tilsagnar um ákveðinn tíma. Níels var mjög upptekinn af þessu námi hennar og öðrum framtíðarmögu- leikum: „En þetta vona jeg til að lagist, því það varðar miklu, og þú verður að reina að fella þig við náms siðina, og skoða þenna tíma sem von anda þíns, og að á því eigi blóm vizkunnar að vaxa upp sem seinna yrðu þjer æfinleg gleði, og þeim, sem kynntust þjer, og þessi tími líður fljótt, en er þó dírmætur tími; og svo hefur þú góða hæfileika til að menntast, aðeins þú gjetir notið þeirra. Margur hefur víst átt hart í skóla, en það er nú ekki hjá þjer, en þeir hafa borið það mótlæti með á nægju, og sýnir það að þeir hafa margir orðið læ[r]ðustu menn, og beztir landsins, sem kuldi og sultur og harðir kennarar hafa þjáð. Kennslu tíminn er ekki fjörugur skjemti tími, að öðru leyti en því að, námið getur orðið það sumum og flest- um, en heimilis hættir og svoleiðis á ekkert að vera manni viðkomandi, því þetta er ekki vist. - Og ekki mátt þú heldur gjöra þjer óánægju af því, þó allt gangi ekki sem bezt, svona fyrst, það er engin vissa fyrir að þú getir ekki lært seinna, því „fáir eru smiðir í fyrsta sinn“ og jeg er sannfærður um að þetta lagast, þegar þú ert búin að sjá þig um. Eins er það, að þú þarft ekki að ímynda þjer að jeg vonist eptir miklum lærdómi hjá þjer þenna tíma, þegar þú varst öngva undirvísun búin að fá áður, svo vissi jeg það á mjer, að mjer gekk vest fyrst, en skárra í fyrra vetur, því þá lærði jeg fyrri partinn, svona ekki þó vel, og landa fræði hafði jeg, og sögu í hjá verkum í 6 vikur og kvaldi mig þó kuldi því það fraus opt á pennanum blekið. Stúlkur á kvenna skólunum eru sumar ekki einusinni búnar fyrra árið með fyrri part- inn af Eyríks bókinni í reikningi. Jeg hætti nú þessu stagli og segi þjer nú sögu mína sem ekki er mark verð.“ Hér slær Níels þann tón sem oft átti eftir að heyrast í bréfum hans og verður að teljast magnaður rökstuðningur í ástarbréfi, að það GUÐRÚN Bjamadóttir, sú er ástarbréfin fékk frá Níels. Enda þótt hún virðist hér vera mið- aldra kona, er hún ekki nema 22 ára, og ári síðar giftust þau Níels. væri þess virði að leggja allt í sölurnar fyrir menntun. Þegar dagbækur Níelsar eru rann- sakaðar og lífshlaup hans og bræðra hans, sér- staklega Halldórs Jónssonar sem hélt dagbók í 24 ár, er kannað, kemur skýrt í ljós þessi gríðarlegi áhugi þeirra á menntun og framfór, áhugi sem gekk mun lengra en búast mátti við af fátæku fólki á nítjándu öld sem bjó við erf- iðar ytri aðstæður. Hann og bræður hans tengdu menntaáhuga sinn nær öllu sem þeir tóku sér fyrir hendur. Ástin var þar engin undantekning. Og áfram heldur Níels með bréfið: „Jeg fór daginn eptir að jeg skrifaði hitt brjefið sem þú ert nú víst búin að fá, og gekk jeg þá innað Ljótunarstöðum, en hefði náð háttum á Borðeyrartanga um kveldið; daginn eptir fór jeg að þambárvöllum, og svo þaðan heim þriðja daginn. Ekki var Theódór búinn að fá bækurnar fyrir mig eða áskrifendurnar sunnan að, hann lofaði mjer eða bauð mjer að skoða bókasafnið hjá sjer, en ekki keypti jeg neitt af bókum, enda var jeg peningalaus, svo hafa bóksalamir verið hjer á ferðinni einlægt, en engin nýt bók hefur verið hjá þeim, nema fyrirlestrarnir eptir Ólaf Ólafsson í Guttorms- haga. Mikið þætti mjer vænt um að fá brjef frá þjer og frjettir hvernig þjer líður, og hvort þú hefur fengið dönsku lestrarbókina eptir Jón, son Þórarins Böðvarssonar, höfund „Al- þýðu“. Jón er kennari við Flensborgarskólann í Hafnarfirði. Jeg hef nú hingað til einlægt verið að skrifa upp ýmislegt af blöðum, hjá mjer til þess að hafa sem minnst af þess háttar rusli; en nú er jeg búinn að því og ætla nú að fara að lesa upp „Brímu“, svo hef jeg sögu ís- lands eptir Þorlák Bjarnason og Lísing ís- lands eptir Þorvald Thoroddsen, en ekkert kort, og er það það vesta, en raunar er reikn- ingurinn nóg fyrir mig, og að læra gramma tiktina [...]“ Níels er ekki að skafa utan af hlutunum þegar hann lítur til framtíðarinnar og heldur þrumandi ræður yfir konuefninu. í þessum ræðum, sem hann skeytir á milli fagurgalans, eggjar hann Guðrúnu lögeggjan og setur stöðu þeirra í samhengi tíma og rúms: „[...] þetta er mín daglega vinna, og ekki annað, jeg hef aldrei átt aðra eins frítíma og vildi jeg feginn geta notað þá sem bezt, því tíminn er dírmætur, sje honum vel varið, og guð gleðji þig og stirkji í þínu fyrir tæki, því nú vinnum við bæði það sama, að auðga sálina, og það er það dírmætasta, og yndælasta, því svo er lífinu varið, að maður má minnstan tím- ann brúka til slíks, nema við og við, og þá nýt- ur maður ávaxtanna af yðni sinni og (velbrúk- un) tímans, með gleði yfir því að hafa brúkað hann vel, og varið honum betur en þessi, eða þessi, sem hægt er að sjá til saman burðar eptir ástæðum, því margir gá ekki að því að 20 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 20. DESEMBER 1997

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.