Morgunblaðið - 07.05.2002, Page 26

Morgunblaðið - 07.05.2002, Page 26
SJÓNMENNTAVETTVANGUR 26 ÞRIÐJUDAGUR 7. MAÍ 2002 MORGUNBLAÐIÐ O FT vill gleymast, að hug- takið samtímalist er ekki einangrað fyr- irbæri, skilgreinir þann- ig ekki nein mjög af- mörkuð viðhorf þess sem efst er á baugi, eða hefur verið næstliðin ár. Í öllu falli skilgreina samtímalistasöfn heimsins hugtakið sem allt fram- sækið og lifandi sköpunarferli frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar. Þetta var viðhorfið fram að alda- hvörfum, en kann að verða stokkað upp á nýrri öld. Framúrstefna og nú- listir nefnast róttæk og bylting- arkennd viðhorf þá og þá stundina, en menn skulu síður einangra hug- takið við ákveðinn listgeira eða list- heimspeki sem í gangi er. Á næst- liðnum áratugum hafa orðið slík umskipti í listheiminum í átt til frjáls- ræðis og opinna viðhorfa, að okkur sem lifað höfum þessa tíma er eins og stillt upp við vegg. Í gildri rökræðu telst meginveigurinn þó einmitt að forðast slíkt, jafnframt öll þröng og einstrengingsleg sjónarmið. Stílhvörf Tuttugasta öldin frambar meiri umbyltingar á jörðu hér en orðið hafa frá upphafi mannkyns, bæði í því sem nefna má framfarir og afleiðingar þeirra í formi eyðingu lífríkis. Þessar hröðu uppstokkanir viðtekinna gilda og umskipti á tæknisviðinu, síðast ör- tölvubyltingin, hafa eðlilega sett mark sitt á skapandi athafnir. Listin fylgdi hraðanum og bilið á milli stíl- hvarfa varð stöðugt styttra alla öld- ina. Þyki svo einhverjum erfitt að botna í stílheitum fyrri alda er það létt verk á móts við að fóta sig í öllum þeim flóknu og margþvældu stílheit- um er skutu upp kollinum á síðustu öld, einkum seinni helmingi hennar. Þó er í senn eftirtektarvert og fyrir sumt þverstæðukennt, að flestar hræringar undanfarinna áratuga sækja í hugmyndasmiðju listamanna er lifðu sitt blómaskeið á fyrri hluta aldarinnar, og af því spratt upp skil- greiningin postmódernismi, eða síð- módernismi. Núlistir dagsins hafa þannig mikinn svip af róttækum til- raunum listamanna á tímum fyrri heimsstyrjaldarinnar, dada og sur- realima, þar áður einföldun forma sbr. kúbisma og seinna Bauhaus. Borgarastéttin og samanlögð gildi hennar voru dregin til ábyrgðar á styrjaldarhörmungunum, sem bundu enda á langt friðartímabil og mikla frjósemi í skapandi athöfnum. Nefndist fagra tímabilið Belle Epoq- ue, en list þess æskustíllinn; Art Nouveau/Jugendstil. Köld örtölvubyltingin innibar mikla þörf fyrir lífræna hluti og mjúk gildi. Þá hófst blómatími skapandi at- hafna og aðsókn á listasöfn margfald- aðist eins og ég hef margsinnis tíund- að, á Norðurlöndum er hún allt að tvöföld íbúatala hvers lands fyrir sig, sem ætti að samsvara hátt í hálfri milljón hér á landi! Einnig má árétta að það kom flatt upp á listhúsa- eigendur, sem skildu ekki „að skyndi- lega streymdi fólk frá öllum heims- hornum inn í listhúsin/galleríin, mestan part einungis til að skoða myndverkin“, eins og hin fræga Holly Solomon í New York orðaði það nokkurn veginn, og virtist ekki par ánægð með þá þróun. Þar fyrir utan hefur myndlistin aldrei í sög- unni verið sýnilegri en á síðustu tím- um, menn nota hana óspart á bóka- kápur, með greinum í blöð og tímarit, sem hluta leikmynda og bakgrunn hverslags almennra gjörninga. Markaðssetning Þörfin á skipulagðri markaðs- setningu lista hefur í sama mæli auk- ist, sem ljóslega kom fram í viðtali við Ólaf Elíasson hér í blaðinu á dög- unum. Ef tækifærin séu ekki rétt nýtt geti skeð að ekki verði neitt úr neinu, þau glatist og þátttakan sé ein- ungis sóun á peningum. Fleira segir þessi markverði listamaður sem skot- ist hefur upp á stjörnuhimininn á undraskömmum tíma og veit manna best, að slíkt gerist ekki nema menn séu á réttum stað og fái réttu hjálp- ina. Ádeila hans á andvaraleysi ís- lenzkra ráðamanna er kórrétt og vel undirbyggð, þeir virðast fullkomlega hafa verið úti að aka í þessum málum frá stofnun lýðveldisins og öll þeirra afskipti í lágmarki, áhuginn einungis á yfirborðinu. Táknrænt dæmi er Kjarvalsstofa í París, en á sama tíma og 700 milljónum er eytt í sendiráð í Japan, sem mun einungis stofnkostn- aður, virðist ekki til peningur fyrir málningardollu og ýmsu smálegu til að gera Kjarvalsstofu svolítið huggu- legri, eða gera vistarveruna viðlíka yndislega og dönsku og þýsku vinnu- stofurnar á sama gangi og vafalítið fleiri, en ég þekki ekki til annarra. Atorkumiklir gestir Kjarvalsstofu eiga jafnan í miklum vandræðum með að koma verkum sínum og far- angri heim að dvöl lokinni, ekki hefur hið minnsta verið hugað að þeirri hlið málsins, né ferðum til og frá, eða yf- irhöfuð létta þeim dvölina. En hér er allt frágengið hvað austrið varðar og ferðast á saga class út sem utan. Mætti þó halda að það úrval íslenzkra listamanna sem hljóta hnossið í París væru mikilvægir sendifulltrúar ís- lenzkrar þjóðmenningar á erlendri grund sem huga skal að. Og mættu ábyrgir að ósekju athuga í bak og fyrir hvað hinar Norðurlandaþjóð- irnar gera varðandi sína listamenn samfara því að tryggja þeim svigrúm til athafna og gera þá sýnilega. Þá er holur hljómur í fjasinu um menning- argrósku á landinu með vísun í fjölda útgefinna bóka eða list- og leiksýn- inga, því magn er harla óburðugt við- mið við gæði og hefur alltaf verið. Fjöldinn ræður hér litlu og síst þegar um er að ræða andlausa, vindþurrk- aða og hraðfrysta gjörninga sem heimurinn er yfirfullur af í dag og ríkulega hafa ratað hingað. Það er að vísu ljúf angan af slíkri orðræðu á málþingum og þjóðmálavettvangi, en seint mundi ég viðurkenna að gras sprytti betur við að skvetta á það ilm- vatni í stað skarna, kúamykju eða annars náttúrulegs úrgangs. Metnaðarleysi Minna má á að listiðnaðar- og hönnunarskóla eigum við engan, aldrei byggt yfir Myndlista- og hand- íðaskóla Íslands, vanmatið og ná- nasarskapurinn gagnvart þeirri menntastofnun yfirþyrmandi allan starfstíma hennar. Verður allt tíund- að rækilega í sérstakri grein fljót- lega, rýmið leyfir ekki mikil umsvif. Listiðkun og listmenntun eru hvergi í gildum menningarríkjum talin tíl fín- heita né uppsláttar fyrir ráðamenn heldur jafn mikilvæg lífsloftinu. Í Bandaríkjunum eru listdeildir við flesta eða alla mikilsháttar háskóla, auk sérskóla á háskólastigi, og í Þýskalandi er listmenntun ígildi mál- og raunvísinda. Tregðulögmálið hér er átakanlegt, sbr. tónlistarhúsið; þegar loks hillir undir framkvæmdir urðu ráðstefnusalur, hótel og bíla- stæði að vera með í bögglinum. Byggingin sögð falleg séð frá hafi og úr lofti, en aðkoman frá jörðu lyftir andanum ekki í þær hæðir sem mörg slík hús gera víða um heim, eru tákn og stolt viðkomandi borga og þjóða. Er ekki með öllu höfundanna sök, byggingin hin ásjálegasta, en hvar annars staðar ríkir þessi hugs- unarháttur og hvar finnast hlið- stæður? Öfug þróun Á uppgangstímum hefur þjóðin óspart notað auð sinn til að reisa hof yfir hjóm, stundargaman, risakaup- hús og það sem eyðist og hverfur, of- ið glitvefi í nýju fötin keisarans, dýrk- að hand- og fótmenntir þar sem framin eru óhljóð og öskur í spreng, dýrkað tónlist sem stórskaðar mik- ilvægasta skilningarvitið og stór- eykur sölu heyrnartækja. Menn hafa meira að segja fjárfest í kappliði er- lendis og þegar tapað hundruðum milljóna. Hins vegar hefur þjóðin lát- ið andleg verðmæti, kjölfestu og grunneiningar hvers þjóðfélags mæta afgangi. Felst skondinn metn- aður í því að ætla að framkvæma stórar hugsjónir með því að byrja á því að spara, einnegin að halda aftur af framsæknum einstaklingum, bregða fæti fyrir þá. Skiljanlegt að þjóðir sem hafa hér ræktað sinn akur og byggt upp viðamiklar menning- arstofnanir þurfi að spara við þær þegar skórinn kreppir og er snöggt- um annað mál. Bílaþjóðin má þó skilja, að menn hefja ekki akstur með því að stíga á bremsuna. Gjarnan fá Íslendingar glýju í aug- un þegar rætt er um hina stóru list- viðburði úti í heimi og mikilvægi þátt- töku okkar í þeim, en gleymast vill hve sjónhringurinn er takmarkaður í þessum efnum, upplýsingastreymið handahófskennt. Í Reykjavíkurbréfi var vísað af andakt til þeirra nafnkenndu sýning- arstjóra Davids Elliotts og Lars Nittve. Báðir eru þeir afar vel máli farnir og fara létt með að viðra skoð- anir sínar á sannfærandi hátt. Hef því miður ekki haft tækifæri til að fylgjast í návígi með athafnasemi Elliotts á Moderne museet í Stokk- hólmi, en las fyrir allnokkru op- inskátt viðtal við hann í Politiken í til- efni þess að hann var á leið til Tókýó til að byggja upp nýtt núlistasafn. Hollt fyrir suma að vita að þar segir hann orðrétt um Tvíæringinn í Fen- eyjum: … det er ren teatralisk man- ipulation … Það munu margir taka undir framsláttinn og slíkar meg- asýningar hafa á seinni árum einnig verið afgreiddar sem Disneylönd list- arinnar. Hafa þó ómælda þýðingu til hliðar við hinar stóru listakaup- stefnur. Lars Nittve var einungis rúmt ár á Lousiana-safninu, þótti þó mikill frami að hljóta stöðu forstöðu- manns þar og vonbiðlarnir margir. Sá ég tvær framkvæmdir hans og leist hóflega vel á. Þá er meira en skrítið að hann skuli einnig hverfa úr forstöðumannsstöðu Tate modern og á Moderne museet eftir sömu tíma- lengd. Það er hann sem mun eiga hugmyndina um að listamannsins sé að skilgreina afurðir sínar; þannig opið að senda inn steinklump á sýn- ingu og nefna vatnslit, akvarellu! Doði Enginn ber brigður á mikilvægi markaðssetningar íslenzkrar listar erlendis, en er þó ekki mikilvægara hvernig staðið er að þessum málum á sjálfum hólmanum? Auka skilning ráðamanna og almennings á því að án heilbrigðrar döngunar allra grunn- þátta skapandi atriða fari óhjá- kvæmilega margt úrskeiðis og and- varaleysið sé sýnu verst. Ísland er frábært dæmi hvað myndlistina snertir, sbr. ruglið á listaverkamarkaðnum og fimmta flokks málverkafalsanir. Hefði ekki komið til vaxandi áhugi landans á verkum sígildu módernistanna okkar á uppboðum í Kaupmannahöfn væru þau ennþá verðlítill varningur til hlið- ar eins og forðum, vísast þó að Jóni Stefánssyni undanskildum. Minni enn einu sinni á alla þá sem urðu að lifa erlendis og kjör þeirra sem heima sátu og sitja. Jafnvel Kjarval lifði misskilinn og við kröpp kjör fram yfir miðjan aldur er hann varð að stöðu- tákni á veggjum nýríkra á stríðs- gróðatímabilinu. Uppgangurinn á öll- um sviðum lista að stórum hluta fórnfúsum og eljusömum ein- staklingum að þakka. Af öllum höfuðgreinum eru sjón- menntir verst settar og fáfræðin mest, fræðsla lítil og mjög tilvilj- unarkennd. Rithöfundar á eilífum þingum og upplestrarferðum erlend- is, bækur þeirra þýddar á erlend mál en myndlistarmenn og sjón- menntasaga þjóðarinnar jaðrar við að vera leyndarmál. Morgunblaðið eini fjölmiðillinn sem sinnt hefur þessum málum að einhverju marki og haldið úti skipulegri rýni. Að taka fyrir eina listsýningu á viku, eins og tíðkast hefur hjá öðrum fjölmiðlum, út í hött og gefur viðkomandi tæki- færi til hlutdrægni og einslits áróðurs eins og dæmin sanna. Almenningur á þess ekki kost að líta skilvirkt úrval íslenzkrar mynd- listar á þjóðarsafninu, eða monthús- inu svonefnda, og í höfuðborginni eru ekki haldnar neinar stórsýningar frá ári til árs sem gefa áhugasömum tækifæri til að vera með á nótunum um þróunina og byggja um leið upp raunsannan áhuga á breiðum grunni. Í stað þess fjölgar sífellt illa und- irbúnum síbyljusýningum og hlut- drægum framkvæmdum. Listasöfnin eins konar leigumiðlarar listaverka og munu hvorki meira né minna en 516 listaverk frá Listasafni Íslands í útleigu og við vitum að listaverkaeign Borgarlistasafnsins er dreifð á ótal skrifstofur og vinnustaði á höf- uðborgarsvæðinu og ekki aðgengileg nema fáum. Ekkert Borgarlistasafn til sem sýnir jafnaðarlega úrtak eign- ar sinnar, en svonefndar inn- kaupasýningar (ný aðföng) forms- atriði, haldnar af og til, yfirleitt handhófskenndar og marklitlar. Úrbætur í þessum efnum eru ekki á stefnuskrá flokkanna og enginn skeleggur málsvari sjónmennta sýni- legur innan veggja Alþingis og er ekki sjáanlegur stafkrókur um þessi mál varðandi væntanlegar sveit- arstjórnarkosningar … Morgunblaðið/Bragi Ásgeirsson Við undirbúning stórsýningar í myndlistarhúsinu að Klömbrum árið 1970. Nokkrir úr sýningarnefnd Félags íslenskra myndlistarmanna, FÍM, ræðast við. Til vinstri Guðmundur Benediktsson, sem styður sig við mynd eftir Þorvald Skúlason, Einar Hákonarson, Kristján Davíðsson og Vilhjálmur Þor- berg Bergsson. Á veggnum á bak við þá sér í málverk eftir Þorvald Skúlason, Valtý Pétursson og Sigurð Sigurðsson. Að gera listina sýnilega Engum blandast hugur um að gera þurfi ís- lenzka myndlist sýnilegri, jafnt á innlendum sem erlendum vettvangi, um það snýst orð- ræðan meðal listamanna um þessar mundir. Einnig hvernig komið er menntunargrunn- inum á heila vettvanginum eftir að Mynd- lista- og handíðaskólinn varð deild í Lista- háskóla Íslands. Bragi Ásgeirsson heldur áfram að hreyfa við málum í skrifum sínum.

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.