Vísbending


Vísbending - 18.12.1998, Side 6

Vísbending - 18.12.1998, Side 6
Hvers konar stefna var ríkjandi í LSE í hagfrœðikennslu? Var Keynes þar í hávegum hafður á þeim tíma sem þú varstþarna, eða voru aðrir kenninga- smiðir að ryðja sér til rúms? Það er kannski of mikið sagt að Keynes hafi verið settur á sérstakan stall þarna innan veggja. En að sjálf- sögðu var virðing hans á hátindi á þessum árum og hagfræðikenningar hans höfðu haft mikil áhrif á hag- stjórnina í Bret- landi á stríðsár- unum og áreið- anlega átt sinn þátt í að halda tiltölu- lega góðu efna- hagslegu jafnvægi innanlands þrátt fyrir allan vöru- skortinn á tíma stríðsins. Innan skólans voru samt ekki síður áberandi menn. sem aldrei urðu fylgismenn Keynes, og einn meðal kennaranna þar var sá síðar víðkunni Friedrich Hayek, sem alltaf var andstæðingur kenninga Keynes og annar af aðal- kennurunum var Lionel Robbins. Hann var alltaf heldur tregur í taumi í sambandi við kenningar Keynes um heildarhagstjórn. Þessir menn voru meira á klassísku línunni innan hag- fræðinnar og lögðu mesta áherslu á klassíska peningastjórn. Þú nefndir dœmi um þennan Breta, sem reis upp á þingi Verkamanna- flokksins og hœldi Islendingum á hvert reipi fyrirþað, hvernig þeir stóðu að málum á þessum árum hersetu Breta. Þessi mál horfðu öðruvísi við Jónasi Haralz, sem þá var við nám í Svíþjóð, og segist Itafa beinlínis fyrirorðið sig fyrir að greinafrá því hvernig hérfór allt úr böndumtm, meðan sœnsk efna- hagsstjórn hélt öllu sléttu og felldu. Hafði Bretinn að einhverju leyti rétt fyrir sér um fyrirmyndarlandið Is- land? Bæði og, enda var hann fremur að vekja athygli á kjörum almennings og jafnræði á milli manna en að leggja mat á hagstjórn. Ég gæti trúað að skoðanir hans hafi mótast af því að hann kom úr fátæku héraði í Bretlandi og bar saman þá undirstéttareymd, sem hann hafði kynnst þar fyrir stríð við það ísland, sem hann kynntist fyrstu stríðsárin. Þá var stríðsgróðinn raunar ekki enn farinn að setja mikinn svip á íslenskt þjóðfélag, að öðru leyti en því að atvinnuleysið hafði horfið sem dögg fyrir sólu og allir höfðu allt í einu rífandi tekjur. Hvað það varðar að líta á þetta utan frá, til dæmis frá Stokkhólmi, þá verða nienn að hafa í huga þá kollsteypu, sem varð hér á landi, þegar það mikla fjármagn, sem Bretavinnan og setu- liðsvinnan skapaði eftir langvarandi krepputíma. Hér skapaðist gífurleg eftirspurnarþensla sem var erfið við- ureignar og menn óviðbúnir að átta sig á. Jafnframt var pólitísk kreppa í land- inu og hér sat um skeið embættis- mannastjórn, sem lítinn stuðning hafði í þinginu til að taka með festu og fyrir- hyggju á málum. Hugsunarháttur manna breyttist líka ört á þessum ár- um. Menn hristu af sér deyfð og drunga kreppuáranna, urðu kjarkaðri og djarfari - og óstýrilátari. Veikburða tilraunir stjórnvalda til að hafa hemil á dýrtíðinni voru brotnar á bak aftur með svokölluðum skæruhernaði verkalýðshreyfingarinnar 1942. Ég fór utan á árinu 1943 og þá var þessi uppsveifla komin í algleyming og kjörin höfðu tekið algerum stakka- skiptum á örskömmum tíma. I staðinn fyrir að við strákarnir höfðum fyrir stríð varla getið fengið nokkra launa- vinnu á sumrin, þá gátu nú allir fengið næga vinnu, jafnvel á iðnaðarmanna- kaupi og unnið sér inn stórfé, ungir menntskælingar ekki síður en aðrir. Hins vegar var lítinn erlendan varning að hafa fyrir þessa peninga. Það voru ekki höftin, sem takmörkuðu innflutn- ing heldur skoilur á skipsplássi og tak- m a r k a ð i r möguleikar á að fá vörur erlendis frá. Lítið sem ekkert var frá Bretlandi að hafa og það varð þá að sækjatil Banda- ríkjanna. En ég held að við verðum að viðurkenna að hagstjórnarmistök Islendinga hafi ekki fyrst og fremst verið gerð á stríðs- árunum heldur í lok stríðsins, það er að segja að okkur tókst ekki að vinna betur úr hinni geysilega sterku efnahagsstöðu, sem Islendingar höfðu þegar styrj- öldinni lauk með alveg ótrúlegar inn- stæður erlendis og mjög blómlegt innlent atvinnulíf. Nýsköpunin var á brauðfótum reist vegna þess að hún gekk bara út á það að ráðstafa pen- ingum til fjárfestingar og fram- kvæmda en það var ekkert hugsað um almenna hagstjórn, hvernig hafa mætti hemil á innflutningi og eftirspurn með markaðslegum aðgerðum eða stjórn á peningamálum. Og á þeim árum, sem þú dvelst ytra er komið upp þessum frœgu eða ill- rœmdu ráðum. Nýbyggingarráði, Við- skiptaráði og síðar Fjárhagsráði og út- og innflutningur er njörvaður nið- ttr í ketfi, sem að sumu leyti átti sér helst hliðstæður í sóstalískum þjóð- félögum. Ég var fyrst í Bretlandi unt tveggja ára skeið, en kom svo heim í stuttan tíma haustið 1945. Þá fór ég aftur utan og kom ekki aftur heim fyrr en eftir tæp þrjú ár. Menn voru þá ekki að hlaupa milli landa eins og nú tíðkast. Og ég verð að viðurkenna það, að þótt hag- Ólafur Hannibalsson og Jóhannes Nordal ræðast við 6

x

Vísbending

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Vísbending
https://timarit.is/publication/281

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.