Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1999, Page 28

Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1999, Page 28
ÁLKORT EFTIR JÓN AÐALSTEIN JÓNSSON Það er þjóðlegur siður að taka í spil á jólunum, og hefur svo lengi verið. En það er með spil eins °g ann°ð< þ' □u njóta vinsælda um tíma, en víkja síðan fyriröðrum spilum. Þeireru nú ekki margir, sem kunna að i spila alkort, sem eitt sinn var vinsælt spil á íslan di. Hér er það rifjað upp, hvernig á að spila alkort. Haustið 1998 varð að sam- komulagi milli mín og þá- verandi formanns Félags eldri borgara í Reykjavík, Páls Gíslasonar læknis, að ég freistaði þess að endur- lífga gamalt spil, sem ég kann frá barnæsku og . heitir alkort. Kennsla var síðan auglýst, og fór hún fram í Þorraseli við Þorragötu í Skerjafirði. Því miður vakti alkortið samt ekki forvitni margra, því að einungis sjö gáfu sig fram og af þeim voru systkin austan úr Mýrdal, sem höfðu spilað það í ungdæmi sínu þar eystra og langaði nú til að rifja það upp aftur. Var síðan spilað á tveimur borðum nær alla þriðjudaga frá hausti og fram á vor. Að sjálf- sögðu tók nokkurn tíma að komast niður í spilinu, enda spilagildi eftir allt öðrum reglum en í öðrum spilum, sem menn kunna, svo sem í vist. Ekki varð samt annað séð en «^»essi fámenni hópur hefði gaman af spilinu og oft skemmt sér vel, svo sem einnig var gert á heimili foreldra minna á fyrri hluta aldarinnar. Standa því vonir til, að alkortið geti enzt eitthvað fram á næsta árþúsund. Raunar er óvíst, hversu langt, því að öll erum við eldri borgarar, sem nú kunnum spilið. Má því segja, að nokkuð sé valt á völubeininu um tilvist alkortsins. Nú hefur mér dottið í hug, að einhverjir hefðu e.t.v. gaman af að fá lýsingu á alkorti og jafnframt sögu þess í íslenzku þjóðlífi. I framhaldi af því gæti það svo orðið, að menn vildu kynnast spilinu nánar og sjálfir taka þátt í að spila það. Eg hef með þetta í huga sett saman þá grein, sem hér birtist í Lesbók Morgunblaðsins. Spilið alkort lærði ég bam að aldri af föður .^tnínum og móður, en þau höfðu lært það af foreldrum sínum í Vestur-Skaftafellssýslu. Faðir minn, Jón Ormsson (1886-1973), var ættaður úr Meðallandi. Stóðu að honum skaftfellskar ættir úr Meðallandi, af Síðu og úr Fljótshverfi. Móðir mín, Sigríður Jóns- dóttir (1898-1994), var ættuð úr Mýrdal og undan Eyjafjöllum. Var hún fædd á Giljum í Mýrdal og alin þar upp. Foreldrar mínir gift- ust 1918 og settust að í Reykjavík og bjuggu þar æ síðan. Þau sögðu mér, að alkort hefði verið aðalspil hjá þeim um jól og áramót og reyndar allan veturinn, þegar tóm gafst til. Var algengt, að fólk af öðrum bæjum kæmi á heimili þeirra til þess að spila við foreldra þeirra. Ég man vel, að móðir mín sagði, að for- eldrar sínir hefðu farið austur að Hvammi (Suður-Hvammi) og austur að Norður-Götum *um jól og áramót til þess að spila alkort við nágrannahjón þeirra og þau svo aftur komið til að spila á Giljum. Faðir hennar var Jón Jónsson (1851-1920), fæddur á Brekkum í Mýrdal, og Sigríður Jakobsdóttir (1853- 1941), fædd í Berjanesi undir Austur-Eyja- fjöllum og alin þar upp og eins á Loftsölum í Mýrdal. Þau bjuggu alla tíð í Mýrdalnum. í Hvammi bjuggu þá Vilborg Einarsdóttir frá Strönd í Meðallandi (1862-1962) og Sveinn Ólafsson frá Eystri-Lyngum í sömu sveit (1861-1934). Þau voru foreldrar Einars Ólafs prófessors og Gústafs Adolfs hæsta- réttarlögmanns. Þau hafa því vanizt alkorti í .^feðallandi. A Norður-Götum bjuggu hjónin Vilborg Ásgrímsdóttir (1857-1946), sem fædd var í Meðallandi og alin upp þar og á Síðu, en sett- ist að í Mýrdal árið 1900, og Jón Gíslason (1858-1945), fæddur á Fossi í Mýrdal og al- inn þar upp. Af þessu má sjá, að það fólk, sem hér um ræðir, hefur lært alkort í sveitum austan og vestan Mýrdalssands á seinni hluta 19. aldar. Alkort var spilað á heimili foreldra minna í Reykjavík á hverjum vetri, þegar því varð við komið. Man ég vel, að föðuiforeldrar mínir, Ormur Sverrisson (1853-1945) og Guðrún Ól- afsdóttir (1853-1948), systir Sveins í Hvammi, spiluðu það oft við foreldra mína, þegar þau dvöldust í Reykjavík, en það var um mörg ár venja þeirra, eftir að þau brugðu búi á Kaldrananesi í Mýrdal 1921, að dveljast vetrarlangt hér syðra, en halda heim til átt- haganna sumarið eftir. Bezt man ég eftir alkorti, þegar við bjugg- um á Sjafnargötu 1 frá 1930. Um nokkur ár bjuggu þar hjónin Vilhjálmur Kr. Hallgríms- son frá Felli í Mýrdal (1899-1997) og Hulda R. Jónsdóttir (1903-1983), en hún var bróður- dóttir móður minnar og jafnframt uppeldis- systir hennar. Þau kunnu bæði alkort og spil- uðu það oft á veturna við foreldra mína. Þess vil ég svo geta, að Ólafur, föðurbróðir minn, sem bjó lengi suður í Höfnum í Gull- bringusýslu, kom stundum í bæinn og gisti þá gjarnan hjá okkur. Var þá oft tekið í að spila alkort. Alltaf var glatt á hjalla, þegar alkort var spilað. Ég held engum hafi leiðzt að spila það. Ýmsir aðrir, sem komu að austan og gistu stundum hjá okkur, spiluðu alkort við okkur. Þá spiluðu þau hjón, Jón Pálsson frá Litlu-Heiði í Mýrdal og Jónína Magnúsdóttir frá Giljum (1907-1996), oft við okkur, þegar þau höfðu flutzt til Reykjavíkur um 1950. Jónína var systurdóttir og uppeldissystir móður minnar og hefur lært spilið á Giljum. Jón Pálsson er enn á lífi háaldraður, fæddur 1904, og minnist enn þeirra kvölda, þegar al- kort var spilað. Enda þótt alkort væri haft mjög í hávegum hjá okkur má ekki gleyma því, að oft var einnig spiluð vist. Hún var líka örugglega vel þekkt austur í Mýrdal og spiluð þar jöfnum höndum og sennilega eitthvað meira í seinni tíð en alkortið. Um það þori ég samt ekki að fullyrða, enda allir fallnir frá, sem gætu frætt mig um það. Ólafur Hansson prófessor (1909-1982) mun ekki hafa séð alkort spilað, en þekkti það hins vegar vel af afspurn. Alkort barst ein- hvern tímann í tal milli okkar, og sagði ég honum þá frá kynnum mínum við þetta gamla spil. Síðan spurði hann mig stundum, þegar við hittumst á fömum vegi, hvort það væri enn spilað í fjölskyldunni. Taldi hann nær öruggt, að heimili okkar væri síðasta vígi alkortsins á íslandi. Auðvitað skal ekkert fullyrt um það. Hitt er víst, að ég hef engan hitt utan minnar fjölskyldu, sem kunni alkort og spilaði það óslitið fram yfir 1980. Þannig hefur þráðurinn við alkortið, sem borizt hafði suður til Reykjavíkur austan úr Skaftafellssýslu á fyrstu áratugum þessarar aldar, ekki með öllu slitnað, þótt segja megi, að hann hangi næstum á bláþræði. Nú skal snúa sér að sjálfu spilinu og þeim reglum, sem ég lærði af foreldrum mínum. Tekið skal fram, að ég varð þess ekki var, að þau greindi á um þær reglur. Má því gera ráð fyrir, að alkortið hafi verið spilað í öllum aðalatriðum á sama hátt í Vestur-Skaftafells- sýslu, austan og vestan Mýrdalssands, um síðustu aldamót og hér kemur fram. Spilareglur Fimmin og tíurnar eru í upphafi tekin úr spilunum, þannig að eftir verða 44 spil. Spilamenn eru alltaf fjórir. Tveir og tveir spila saman allan tímann. I byrjun draga þeir Fjögur hæst spilagildin. Fimmin og tíurnar eru tekin úr þegar alkort er spilað. spil úr bunkanum, og lenda þeir saman, sem fá hæsta og lægsta spilið. Sá sem byrjar að gefa, gefur hverjum mann þrjú spil í einu og heldur þannig áfram hringinn, þar til hver maður hefur fengið níu spil - eða allir samtals 36 spil. Þau átta spil, sem eftir eru, mynda svonefndan stokk, og leggur gjafarinn hann á borðið hjá sér. Þessi stokkur gegnir ákveðnu hlutverki í spilinu, eins og síðar kemur fram. Spilagildi Gildi spilanna fara ekki eftir hefðbundnum leiðum eða sortum, sem við þekkjum úr flest- um öðrum spilum. Verður þess vegna að festa þau sem fyrst vel í minni sínu. Gildi spilanna eru þessi frá hæsta spili til hins lægsta, eins og ég lærði þau: Tígulkóng- ur, hjartatvistur, lauffjarki, spaðaátta, hjarta- nía, tígulnía, ásar, gosar, og sexin ráku lest- ina. Sjöin, sem við kölluðum venjulega bísefa, en voru einnig nefnd besefar, hafa algera sér- stöðu í alkorti, eins og síðar verður greint frá. Þegar búið er að gefa spilin, athuga menn, hvað þeir hafa á hendinni. Séu þeir með ein- hver þeirra spila, sem gildi hafa í alkortinu, taka þeir fram, að þeir eigi ekki rétt á stokknum. Oftast fer svo, að menn mega ekki taka stokkinn. Þá veit auðvitað enginn, hvað getur leynzt í honum af spilum, sem hafa eitthvert gildi. Það hefur að sjálfsögðu áhrif á spila- mennskuna, því að aldrei er að vita, hvaða spil hinir spilamennirnir hafa á hendinni og hvað liggur svo í stokknum, t.d. af háspilum. Þess vegna fara menn í fyrstu oft varfærnis- lega af stað, nema þeir hafi því betri spil og vilji strax reyna á getu spilamanna almennt og ekki sízt að láta meðspilamann sinn sjá, að hann hafi góð spil. Ef svo skyldi hins vegar hafa farið, að spilamaður hafi ekki fengið eitthvert ofan- greindra spila, ekki einu sinn gosa, má hann taka stokkinn. Spyr hann þá áður, hvort ein- hver annar eigi rétt á honum. Kæmi slíkt fyr- ir, sem er fremur fátítt, á sá, sem fyrr er í röðinni frá gjafaranum, rétt til hans. Heldur hann þá eftir einu spili, svo að hann hafi níu spil á hendinni. Hafi hann fengið sjöu eða bís- efa öðru nafni, tekur hann hann með sér, því að hann getur komið sér vel í spilinu. Hafi hann fengið þá fleiri, verður hann að sjálf- sögðu að skilja hina eftir, þar sem einungis eru níu spil á hverri hendi. En ef hann hefur ekki einu sinni fengið bísefa, tekur hann sexu, sé hún í spilum hans, en annars eitt- hvert alveg handónýtt spil. Hafi nú einhver tekið stokkinn, er vitað mál, að öll þau spil, sem eitthvert gildi hafa, eru í umferð, og það hefur vissulega mikil áhrif á gang spilsins og spilamennskuna. Þá hefst spilið. Þótt alkort virðist ekki margbrotið spil, er engan veginn sama, hvernig spilað er. Sá, sem er í forhönd, setur fyrstur út. Þar sem spilin eru ekki nema níu fást ekki fieiri slagir en níu í hverju spili. Keppnin er svo fólgin í því, að þeir, sem saman spila, reyna að fá sem flesta slagi, áð- ur en hinir fá slag, eða siíta, eins og ég vand- ist, að það væri kallað. Ef sá, sem er í forhönd, fær tígulkóng á höndina og kannski einn eða tvo bísefa, setur hann kónginn gjarnan út í von um, að með- spilamaður hans eigi einnig góð spil. Síðan lætur hann út bísefann eða bísefana, því að þeir eru ódræpir eftir fyrsta slag, eins og það er orðað í alkorti. Þannig er gildi þeirra hafið yfir önnur spil, en einungis, þegar spilamaður hefur fengið slag á undan. Áð öðru leyti hafa sjöin ekkert gildi og falla oft dauð í spilinu, ef spilamaður nær ekki slag á spilin sín. Fái þeir, sem saman spila, fimm slagi í röð kallast það múkur, og er þá talað um að múka. Fá þeir þá fimm prik. Geti þeir haldið áfram og fengið sex slagi eða fleiri, jafnvel þá alla níu, gera þeir stroku. Er þá talað um sexblaðastroku og svo áfram upp í níublaða- stroku. Lengra verður ekki komizt í einu spili. Þannig bætist eitt prik við fyrir hvem fenginn slag. Fari aftur á móti svo, að mótspilamönnum takist að slíta, þ.e. fá slag, áður en hinir fá fimm slagi eða fleiri í röð, verður enginn múkur eða stroka. Er þá spilað áfram, þar til komnir eru fimm slagir hjá þeim, sem spila saman. Þá hafa þeir unnið það spil og fá fyrir eitt prik. Svo er gefið í næsta spil og þannig koll af kolli. Þetta er það alkort, sem ég lærði ungur í fjölskyldu minni. Nú vil ég hér á eftir rekja þær helztu heimildir, sem ég hef rekizt á um alkortið, og þær lýsingar, sem þeim fylgja. Elzta heimild, sem mér er kunn, er í ferða- 2 8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/LISTIR 18. DESEMBER 1999

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.