Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1999, Side 15

Lesbók Morgunblaðsins - 18.12.1999, Side 15
sveitarinnar varð undir hrauninu. Skaftáreldar, eitt mesta eldgos sögunnar, hófust með gosi í Lakagígum í júní 1783. „Gosið byrjaði með jarðskjálftum og hélt áfram viðstöðulítið fram í febrúar 1784. Gos- flóðið greindist í þrjár kvíslar er það kom niður á láglendið: Ein rann austur með Síðu og stefndi eftir farvegi Skaftár í áttina að Kirkjubæjarklaustri... Önnur kvísl rann vestur með Skaftártungu og hin þriðja suður í Meðalland. Hrauneðjan barst yfir 580 fer- kílómetra svæði, lagði 18 jarðir og eina hjá- leigu í auðn og á 13 bæjum fór hraunið yfir bæjarhúsin.“ I kjölfar Skaftáreldanna komu Móðuharðindin. ,áVska og eiturefni bárust um allt land og skildu eftir sig sviðna jörð, gras visnaði og heyfengur brást. Skepnur hrundu niður bæði vegna heyskorts og flúoreitrunar af völdum öskufalls. Vorið 1785 hafði naut- gripum fækkað um 40%, hrossum um 48% og sauðfé um 75%.“ Á árunum 1783-1786 fækk- aði Islendingum um fimmtung. (Heimild: Is- lenskur Söguatlas, 1. bindi, útg. Iðunn). Sigurbjöm segir frá því hvemig kirkjust- aðurinn að Hólmaseli fór undir hraun í Skaftáreldum. „Þann dag sem Eldurinn gleypti Hólmasel var presturinn á Mýmm í Álftaveri staddur hér. Hann braust hingað að Langholti til þess að hjálpa prestinum og öðmm. Hann skrifaði: „Eldkastið kom svo hart og ákaft, að enginn sá fyrir að nokkum bæ mundi það frían láta allt fram í reginhaf.“ Þessi ógn ... olli mannfelli og hörmungum um allt Island. En hér var á tímabili ekki annað að sjá en að Surtarloginn ætlaði að hremma og afmá allt líf. Hann lukti um byggðina að norðan, austan og vestan. Það var tangar- sókn og engin undankomuleið, framundan hafnlaus brimströnd. Þá var dýrt að vera Is- lendingur. Það hefur kostað mikið að við fengum að verða til og emm til, miklar fóm- ir, mikla þrautseigju, mikla trú.“ Minnisstæðast hvað fólki var æðrulaust Fleiri eldgos herjuðu á Meðallendinga þó svo að afleiðingar þeirra væm ekki jafn slæmar og í Móðuharðindunum. Katla lét reglulega vita af sér, einnig í októbermánuði árið 1918. „Ég man náttúmlega Kötlu-gosið 1918 vel. Það var mikill atburður. Minnisstæðast er nú kannski það hvað fólkið var æðmlaust. Það beið bara þess sem verða vildi. Það gat í sjálfu sér orðið miklu verra en varð. Bærinn varð umflotinn af vatni sem hækkaði og hækkaði og enginn vissi til fúlls hve hátt það gat orðið. Og þreifandi myrkur og sást ekki út úr augum. Énginn fór að hátta fyrr en fór að sjatna vatnið, það var fylgst með því, mælt reglulega. Það var komið upp í kálgarð hjá okkur, alveg heim að dymm. Fólk af þremur bæjum hafði flúið til okkar. Því að okkar bær, Háa-Kotey, stóð ívið hærra en aðrir þarna á flatlendinu.“ Hélt það væri kominn dómsdagur I ræðu sinni í Langholtskirkju sagði Sigur- bjöm kirkjugestum sögu af einum sýslunga sinna og lýsir hún vel afstöðu fólksins til náttúmaflanna og kristninnar: „Daginn sem Katla gaus haustið 1918 var fagurt veður. Kona ein bjó með systur sinni á litlu býli, hún ákvað að fara á fjöm í góða veðrinu. Hún fann tóma tunnu rekna og þótti góður fengur. Hún var gangandi og berfætt og ekki um annað að ræða en að velta tunn- unni á undan sér. En þegar hún var að leggja af stað syrti í lofti og svo dundu ósköpin yfir, gerði almyrkva, svo ekki sáust handaskil, með þmmum og eldingum og ofboðslegum vatnagný. En konan paufaðist áfram og náði heim seint og síðar meir, með tunnuna. Hún var spurð hvort hún hefði ekki verið hrædd. „Neihei," sagði hún, „ég var ekkert hrædd, ég hélt það væri kominn dómsdagur og hugs- aði bara um að koma tunnunni heim, hrædd var ég ekki en hefði ég vitað, að það var ófét- ið hún Katla, þá hefði ég orðið hrædd.“ Það var hlegið mikið að þessu tilsvari. Það gerði ég líka. En á sínum tíma rann það upp fyrir mér, að þetta var merkilegt svar. Það var full ástæða til að verða hræddur ef Katla var að koma, hún myndi spilla landi, granda búfé, ógna lífsafkomu og gera ævibaslið erfið- ara. En dómsdagur - þá var sjálfum Guði að mæta, augliti til auglitis, umbúðalaust, þá var við engan að eiga nema hann og þetta ein- falda Guðs barn var að segja það, að hún væri ekki hrædd við að mæta Guði sínum augliti til auglistis á dómsdegi... Hún vildi til hinsta andvarps vera trú því hverfula, jarð- neska lífi, sem Guð hafði gefið henni... hún ætlaði að bjarga tunnunni heim.“ „En þrátt fyrir áföll hefúr mannlíf dafnað hér í Meðallandi, notið sæmilegra griða löng- um og ýmissa gæða. Sveitin var fjölmenn, um 400 voru í sókninni þegar þessi kirkja var reist.“ Sigurbjörn sagði mér einnig frá gæðum Meðallands og hversu rekasælar fjörurnar í Meðallandi hefðu verið. „Þar rak skíði í eld- inn og húsavið stundum, þar rak fisk iðulega á útmánuðum, stundum hval.“ Kirkjan er listasmíð í ræðu sinni í Langholtskh-kju rakti Sigur- björn sögu kirkjunnar og smíði hennai’. Langholtskirkja sem nú stendur er önnur kirkjan á Langholti en hin fyrri var reist 1786. En kirkja sveitarinnar var lengstum á landnámsjörðinni Skarði. Sá staður er norðar en Langholt. Um aldamótin 1700 var sú jörð komin í sand, eydd af sandfoki og kirkjan stóð ein eftir á svörtum sandi. Um miðja 18. öld var kirkjan flutt að Hólmaseli, nokkru norðar, og varð sá bær að prestssetri. „Þar var nýleg kirkja, vegleg og vönduð smíð árið 1783 þegar hraunglóðin valt yfir hana og eyddi stórum hluta af besta landi þessarar sveitar. ... Eftir að Hólmasel fór undir hraun sátu prestar hér á ýmsum klausturjörðum, en loks var Langholt gert að föstu prests- setri.“ Sigurbjörn bætir við að þá hafi verið skammt í að prestakallið yrði lagt niður. „Þessi kirkja er listasmíð eins og þið sjáið. Og ég man einn þeirra manna sem unnu við smíði hennar. Sá hét Sigurður, og var tengdafaðir Lárusar í Klaustri, þess kunna manns. Ég kynntist honum háöldruðum á Klaustri. Hann hafði stálminni og var skýr í hugsun þá enn. Hann lýsti smíði hennar svo fyrir mér: Hér stóðu þeir dag eftir dag, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð og söguðu við. Þessi kirkja er öll úr rekavið, hver einasta spýta, tekin af fjörunum hér. Það eru reka- sælar fjörur hér í Meðallandi, ekki síst Skarðsfjara sem kirkjan á. Það vildi svo til þegar kirkjan var í undirbúningi þá kom mik- ill timburreki, óvenju mikið af húsaviðil AI- múginn hér var í engum vafa að það var blessað almættið sem réð þessu. En það var mikið verk að flytja viðinn hingað sunnan af fjöru og vinna hann hér, fletta með hand- sögum, bæði máttarviði alla og fjalir í þiljur og hefla síðan. En þetta var gert. Þetta hús var fagurt þegar það reis, fagurt þegar ég var ungur og fagurt er það enn.“ Langholtskirkja í Meðallandi skipar sér- stakan sess í huga Sigurbjöms: „Þessi kirkja hefur töluverða sérstöðu í mínum huga eins og nærri má geta, þetta er fyrsta kirkjan sem ég man eftir og sú sem ég átti margar dýrmætar stundir í sem barn. Það var ekkert sparað að hafa mig með í kirkju þegar fólkið fór til messu. Eg sat á hnakknefi fyrir framan afa minn, mig rámar í það, hingað til kirkju, við fórum ekki annað af bæ ríðandi. Svo sat ég í fangi haris hér þangað til ég varð stálpaðri. Pabbi minn var meðhjálpari. Það var messað þriðja hvem sunnudag, eða átti að minnsta kosti að gera það. Það var búið að steypa saman þremur prestaköllum þegar ég fór að muna eftir mér. Þá var presturinn fluttur irá Langholti og presturinn á Mýram þjónaði, hann var sá prestur sem skírði mig. Það var Bjami Ein- arsson. Hann fór frá Mýram 1916. Þá var þessum þremur sóknum steypt saman í eitt. Þá bar hverri kirkju þriðji hver sunnudagur. Það gat borið út af því stundum ef forföll vora, ófærð og annað. Það var langt að fara fyrir prestinn, allar ár óbrúaðar. Kirkjan var vel sótt, en hún tekur ríflega tvö hundrað manns. Hún hefur tekið um helming sóknarbama þegar hún var reist 1863. Þá var mjög þéttbýlt í sveitinni. En síð- an hafa margir bæir farið í eyði. Það var svo mikið sandfok hér á síðari hluta síðustu al- dar. Þá fór allur suðausturhluti sveitarinnar í sand. Ég talaði í Lanholtskirkju á eitt hundrað ára afmæli hennar 1963 og svo vísiteraði ég, að mig minnir 1970, ásamt öðram sóknum í sýslunni. Svo messaði ég þegar liðin vora 200 ár síðan fyrsta kirkja var reist í Langholti, 1786. Þá var hátíð í tilefni af því. Ég kom hér 1991. Ég hélt upp á áttræðis- afmælið mitt með því að koma með fólkið mitt hingað austur. Þá voram við öll í kirkjunni, fjölskyldan fyllti kirkuna þá.“ Seinna var ég hér á enn fjölmennara ættar- móti. Fæ að horfa gömlum óvitaaugum aftur og fram i sama geisla Lokaorð Sigurbjöms úr ræðu hans í Lang- holtskirkju, verða niðurlag þessa viðtals: „Ungur fékk ég að horfa fram, horfa ung- um óvitaaugum inn í óræða framtíð í geislan- um frá altari Krists. Og nú fæ ég að horfa gömlum óvitaaugum bæði aftur og fram í sama geisla og í himininn upp gegnum Jesú helgast hjarta. Og það veit ég og staðhæfi hér fyrir augliti hans, að það er ekkert mikil- vægt í lífinu, ekkert algerlega nauðsynlegt, nema þetta, þessi náð. Og það er engin köll- un, ekkert hlutskipti meira til en að hjálpa öðram til að sjá lífið og dauðann og eilífðina í ljósinu frá altari hans. Maður þarf ekki að vera lærður og vígður kennimaður til þess að gera það, en án þess er maður ekki prestur.“ Höfundurinn er blaðamaður ó Morgunblaðinu. PÉTUR SIGURGEIRSSON 2000 ÁR EFTIR KRISTS BURÐ Tvö þúsund árin þjóta hjá og þau sitt upphaflofa: Sjá: Jesús, fæddurjörðu á íjötu - fjárhúskofa. Hvert árfram kallar orðin hans með andann, kraftinn, viljann að bera syndir sérhvers manns slíkan kærleik á hann. Hann eftir dauðann upprisinn með oss er daga’ ognætur, og kristindóminn kennir sinn, er krjúpum við hans fætur. Um hjálparráð hann ræðir sín, erreyna skaltu feginn, hans hugarfar sé hugsun þín, þú hefurfundið veginn. Heimurinn afhörku berst, hefnd er grimm hjá þjóðum. Heiftræknum erhatrið verst er hafna siðum góðum. Nú styrjöld eigi stöðva má sem stöðva’ á hefndir meiri, samt staðreyndina störum á styrjaldirnar fleiri. Með elsku Krists grær illsku sár, og ást til lífsins vekur. Þá stöðvast myndi stríðsins fár, ef stefnu Krists hver tekur: Það allt sem viljum öðrum frá, þeim einnig skulum gera. Sú ein er leiðin fær að fá friðinn til að vera. Tvö þúsund árin þjóta hjá, á það oss vilja benda, er þriðja byrjar þúsund á að þreyta skeið á enda. Að þegnar voru í þúsund ár þjóð hins kristna siðar. Gilda hinargóðu spár í Guði áfram miðar. Höfundurinn er biskup. EIÍAS AAAR KYRRAVIKA í SALZBURG Á pálmasunnudag signdi ég mig frammifyrir reykmettuðu ogrykihlöðnu líkneski Maríu Plain í kirkju heilags Blasíusar þar sem áður var fátækraspítali á háalofti en allt ernú týnt og túristum gefið ef þeir þá nenna að líta inn ogforvitnast um þetta skúmaskot evrópskrar hámenningar. María McLain stóð við hlið mér og signdi sig ekki rammkaþólsk manneskjan en var óþolin að komast sem fyrst burt frá nöfnu sinni ogstíma undirfullum seglum út á sölutorgin. Wolfgang Amadeus leit fyrst dagsins ljós uppi undh’ háalofti hér við eitt þessara torga ogstaðurinn er ekki samur síðan. Allt er hér svo yfirmáta hljótt. Þó ómar Messa íF-dúr K192 jafnan íþögninni. Lygn hnígur áin milli kastalakrýndra hæða. Næst þegar ég kem hingað ætla égað festa kaup á einum kastalanum til að fá útsýn yfír bæinn og til að bjóða gestum í teiti frá öllum hornum heims. Þá verður gaman, og ég læt orgelkonsert Jóns Leifs þrymja útmilli fjallanna. Ljóðið er fró 1989 og er í nýrri Ijóðabók Elíasar Marar sem heitir Mararbórur. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/USTIR 18. DESEMBER 1999 1 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.