Lesbók Morgunblaðsins - 04.06.1983, Side 9

Lesbók Morgunblaðsins - 04.06.1983, Side 9
'/ . ♦ síðan. Þar á meðal var stórgosið 4. apríl 1982 í E1 Chichón í Mexíkó. Innfelld er mynd jafnskipt og breyttist lítið, þar sem svipað magn bættist við frá hinum virku eldfjöllum víðsveg- ar um heiminn og hitt, sem hvarf hægt til jarðar. Þetta lag þéttist nokkuð eftir gos eldfjallsins La Soufriere í Karíbahafi, en miðað við það, sem er í dag, var það óverulegt. En síðan varð skyndilega mikil breyting á, eftir að Helenu-fjall í Bandaríkjunum tók að gjósa 18. maí 1980. Þegar viku síðar sýndu LIDAR-mælingar gos- efnaský í 11—12 km hæð. Athuganir á loftþrýstingi og ríkjandi straumar í háloftunum gáfu til kynna, að hinn svífandi gosefnamassi hefði farið yfir austurströnd Bandaríkjanna um 20. maí, sveigt í áttina til ís- lands yfir miðju Atlantshafi og síðan haldið yfir Suður-Skand- inavíu og í suðaustur yfir Evr- ópu. í júní 1980 höfðu myndazt tvö lög, hið neðra í 15 km hæð, en hið efra í 25 km hæð. Efra lagið var árið 1981 orðið fimm sinnum þykkara en hin eðlilega gosefna- slæða, eins og hún hafði verið fyrir 1979. Fram á þennan dag hefur ekki verið um það að ræða, að ástandið batnaði og nálgaðist „hið eðlilega", því að ári síðar, 22. maí 1981, hófst gos 1 eldfjall- inu Alaid á Kúril-eyjum í Norður-Japan. Þegar í stað þétt- ist gosefnalagið og nú meira, en þegar það var þéttast eftir gosið í Helenu-fjalli. Tveim vikum síðar bættist við sending frá eldfjallinu Pagan á Marían- eyjum. Síðan þynntist gosefnalagið mjög hægt, sennilega þar sem megnið af viðbótinni frá síðasta gosinu breiddist út yfir miðbaug og dreifðist svo smám saman yf- ir norðurhvel jarðar. Frá janúar 1982 kom svo til sögunnar Dularfulla skýið með verulegt magn gosefna, og frá rannsóknarstöð í Garmisch- Partenkirchen í Bæjaralandi sem og frá annarri í Japan gátu menn fylgzt með ferðum þess umhverfis jörðina, áður en það skipti sér. Þremur mánuðum síðar, 4. apríl 1982, þeytti eldfjallið E1 Chichón í Mexíkó margföldu magni gosefna á við Helenu- fja.ll upp í háloftin. Gosefnalagið hefur allt í einu 80-faIdazt Eftir þetta síðasta mikla eld- gos hefur gosefnalagið yfir norðurhveli jarðar stöðugt verið að þéttast og er nú um áttatíu sinnum það, sem það var fyrir 1979. E1 Chichón er einnig ná- lægt miðbaug. Þess vegna munu gosefnamassar enn líða frá miðbaugsbeltinu yfir á norður- hvelið og þá meira en nær að falla til jarðar. Það stefnir ótvírætt til frek- ari aukningar. Og afleiðingarn- ar eru mælanlegar. Á hæsta fjallstindi Þýzkalands, Zug- spitze, í Bæjaralandi, hafa mæl- ingar Garmischer-stöðvarinnar sýnt, að gagnsæi andrúmslofts- ins hafi minnkað um 5%. (Tind- urinn er í 2.963 m hæð og því hátt fyrir ofan hina venjulegu móðu á yfirborði jarðar.) Þetta táknar, að samanlögð orkugeisl- un sólar á yfirborði jarðar hafi minnkað um 1—2%. Þetta er vissulega ekki hátt hlutfall, en er þó skýringin á því, að nú er Veðurfar fer kólnandi. Mælingar sýna, að fleiri eldgos en hægt var að fylgjast með hafa á síðustu árum þeytt milljörðum tonna af steinryki og brennisteinslofttegundum upp í háloftin. Afleiðingarnar eru að koma í Ijós: skin sólar hefur þegar minnkað. hluti, sem þeir geta ekki stutt ótvíræðum mælanlegum rökum. Þó eru áhrif myrkvunar háloft- anna síðan 1979 vart umdeilan- leg. Þar sem skin sólar hefur farið minnkandi í nokkur ár, ætti það eftir 1983 fyrst og fremst að leiða til tímabils kaldari vetra. Það er ekki fyrr en eftir áratug, sem ástandið gæti aftur orðið svipað því, sem nú er, svo fremi sem röð mikilla eldgosa eins og verið hefur frá 1980 haldi ekki áfram. Áhrif breytinga á skini sólar eru mjög hægfara. Hið feikna- lega vatnsmagn heimshafanna þarf mörg ár til að kólna. En hafi meðalhiti sjávar einu sinni minnkað, tekur það að sama skapi mörg ár aukins sólskins að hlýna aftur. Tímabil versnandi veðurfars þarf ekki óhjákvæmilega að tákna köld og votviðrasöm sum- ur og langa og harða vetur. Miklu sennilegra er, að afbrigða gæti í sambandi við núllgráðu- mörkin og að veður haldist leng- ur nálægt þeim, en hitinn verði frekar fyrir neðan þau en ofan með rigningarkulda, hrími og hálku. Ekki góð tíðindi fyrir þjóð á mörkum hins byggilega heims Það er einmitt þetta, sem hef- ur þau áhrif, að vaxtartíminn styttist, búsetumörkin færast sunnar, þokur á vori og hausti verða grárri, kvef færist í auk- ana, byggingarstarfsemi verður erfiðari, en allt þó aðeins að nokkru leyti, þó að samanlagt muni um það og það komi fram í tekjum og útgjöldum. Eftir LIDAR-könnunina á menguninni í háloftunum virð- ist þessi þróun á næstu árum vera álíka örugg og til dæmis fólksfækkun í Vestur-Þýzka- landi með hliðsjón af lágri tölu fæðinga vissra árganga. Reyndar fer loftslag og veður alls ekki einungis eftir skilyrð- um í háloftunum. Mennirnir lifa í mjög blönduðum lofthjúp við jörðu, þar sem mengunin er fyrst og fremst af þeirra eigin völdum, og segja má, að hjúpur- inn lifi sínu eigin lífi í vissum skilningi. Samskiptin við lofts- lagið fyrir ofan 2.000 m hæð, hvað varðar umferð efna og loft- tegunda, eru takmörkuð. Hér er átt við hið fræga „hreina fjalla- loft". Rannsóknastöðin í Garm- isch-Partenkirchen er vel í sveit sett til að kanna þessi efni. Hún er í dal í 700 m hæð og hefur „útibú“ á tindinum Zugspitze 2.300 metrum ofar. Þangað liggja strengbrautir til að flytja skíðafólk, enda er þarna í bæj- ersku Ölpunum eitt vinsælasta svæði landsins til vetraríþrótta í Þýzkalandi. Ferjurnar eru jafn- SJÁ NÆSTU SÍÐU oftar kvöldroði og sólarlag rautt. Slíku veittu Benediktínar- munkarnir athygli á miðöldum, hinir fyrstu eiginleu veðurat- hugunarmenn, og það boðaði greinilega kólnandi veðurfar, eins og annálar greina frá, en einnig hefur það verið staðfest með mælingum á árhringjum gamalla trjáa. Minni vöxtur í kuldaskeiði kemur fram í mjórri árhringum. Eftir því sem nú er vitað um áhrif minnkandi skins sólar, mun 2% minni geislum valda því, að búast má við hálfrar gráðu lægri meðalárshita. Þetta er talsvert, þegar þess er gætt, að meðalárshiti í hinu tempraða belti okkar er aðeins 8° yfir frostmarki, sem er lágmark flestra plantna til vaxtar. Lækkun hitastigs um aðeins 2 stig þýðir ísöld Loftslagið tekur tilfinnanleg- um breytingum, ef varanlegar hitabreytingar verða. Sam- kvæmt útreikningum sovézka veðurfræðingsins M.I. Budy- kovs, sem hann gerði 1976 og al- mennt eru viðurkenndir, sem og annarra vísindamanna eins og t.d. Mitchells í Bandaríkjunum, hlyti almenn lækkun hitastigs um 2 gráður á Celsíus að leiða smám saman til algerrar ísald- ar. í skýrslum stöðvarinnar í Garmisch-Partenkirchen er ekki að finna neina spádóma um veð- urfar. Vísindamenn segja opin- berlega mjög ógjarna fyrir um Gosið í Helenufjalli í Bandaríkjunum, sem bófst í maí 1980, var hrikalegt og hefur mengað háloftin svo um munar. Afleiðingarnar gætu orðið afdrifarík- astar á svæðum, þar sem veðurfar má ekki kólna að ráði til þess að búseta sé möguleg. 9

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.