Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 04.06.1983, Qupperneq 5

Lesbók Morgunblaðsins - 04.06.1983, Qupperneq 5
og hafa aðeins komið fram í dags- ljósið á síðustu öldum og jafnvel áratugum. Menningu mannsins hefur nefnilega fleygt fram á al- veg ótrúlega skömmum tíma, sér- staklega þegar mið er tekið af allri þeirri tímalengd, sem hann hefur dvalizt á jörðinni. Þróun elztu stíltegunda i bygg- ingarlist tók yfir ákaflega langan tíma, en á síðari árum hafa komið fram nýir stílar með tiltölulega mjög skömmu millibili og með verulegum séreinkennum á hinum margvíslegu landsvæðum jarðar- innar. Meginefni byggingarsög- unnar er þess vegna nálægt nú- tímanum, en eldri stíltegundir eru hjúpaðar meiri óvissu og minna er vitað um atburði og ástæður, er leiddu til ákveðinna stefnubreyt- inga. Nýr listastíll hefur ávallt fæðzt í huga listamanna en er ekki sprottinn upp í efnisheiminum. Nýr tilgangur leiðir af sér nýjar tegundir bygginga, og er það hlut- verk arkitektsins að gera þessar byggingar fagurfræðilega aðlað- andi. Ný byggingarefni hafa gefið mönnum tækifæri til að kanna ný byggingarform, jafnvel hafa ný byggingarefni krafizt breyttra forma, en þau geta hins vegar að- eins samlagazt byggingarlist, gefi arkitektar þeim fagurfræðilegan tilgang. Byggingarlist er nefnilega hvorki afleiðing nýrra efna né nýs tilgangs, heldur er hún afleiðing breytts viðhorfs á breytingartím- um. Hinn gotneski stíll varð þann- ig ekki til vegna þess að einhver fyndi upp nýja tegund burðar- virkja, eða þá nútímaarkitektúr vegna skyndilegrar tilkomu stál- grindar og járnbentrar stein- steypu, heldur urðu þessir stílar til, vegna þes að nýr tíðarandi þarfnaðist þeirra. Saga byggingarlistar er í raun- inni saga mannsins við að skapa rými og form, og verða bygginga- sagnaritarar því einkum að ein- beita sér að sjálfri rýmisformun- inni. Uppistaðan verður þvi að verulegu leyti að vera mynd- skreytingar eða módel, ef nokkur von á að vera til þess að efninu verði komið á framfæri svo að vel sé. Saga byggingarlistar er þó háð fjölmörgum ólíkum þáttum, sem áhrif hafa haft á byggingarformið á margvíslegan hátt í mismunandi tilvikum. Byggingarform er m.a. háð eiginleikum þeirra efna, sem notuð eru í bygginguna, en val byggingarefna er hins vegar m.a. háð því hvaða efni eru fáanleg á markaðnum, efnahag byggjand- anna, eiginleika efnanna til að mæta tilskildum kröfum, t.d. veð- urfari og jarðskjálftum, tækni- kunnáttu þeirra manna, sem að byggingunum stóðu, o.s.frv. Veð- urfar á tilteknum stáð hefur augljóslega haft áhrif á stærð glugga, ris þaka og formun gangstíga. Byggingarstíltegundir berast frá einu landi til annars Oft hafa sérstakir byggingar- stílar borizt frá einu landi til ann- ars með hersetu eða vegna náinna menningar- og viðskiptasam- banda. Má sem dæmi nefna súlna- göng, sem algeng eru víða í suður- hluta Spánar, en þangað bárust þau snemma á miðöldum með ís- lömsku Márunum frá Norður- Afríku. Upprunalega eru súlna- göng þó komin frá Litlu-Asíu í fornöld, og þar höfðu íslamar sennilega fyrst séð þau og tekið upp á sína arma. A öllu þessu landsvæði er veðurfari svipað háttað, og súlnagöngin þjónuðu þar alls staðar þeim tilgangi að skapa forsælu fyrir brennandi heitum sólargeislunum. Súlna- göng þekktust hinsvegar varla í norðanverðri Evrópu, enda er veð- urfar þar gjörólíkt loftslagi Mið- jarðarhafslandanna. Þegar bera tók á bogagöngum við hús á ís- landi á siðustu árum, er því greinilega ekki um veðurfarslega ástæðu að ræða, heldur má telja sennilegustu skýringuna menn- ingarleg tengsl íslenzkra sólar- landafara við suðlægar Spánar- strendur! Maðurinn skapar sér sjálfur aðstæður, sem áhrif hefur á mótun byggingarforma. Þannig skapar trú hans ákveðin skilyrði, sem hið byggða umhverfi verður að fullnægja. Hefur trúin, þessi æðsta tilfinning mannsins, nær undantekningarlaust framkallað það bezta í byggingarstil hvers tíma. Má í því sambandi benda á egypzku pýramídana, Parþenon í Grikklandi, Panþeon í Róm, Sofíu- kirkjuna í ístanbúl og Péturs- kirkjuna í Róm. Ýmis þjóðfélags- skilyrði hafa haft geysileg áhrif á byggingarlist flestra landa. Strfð takmarkar þannig verulega alla uppbyggingu, fátækt kemur í veg fyrir miklar framkvæmdir og átt- hagafjötrar koma í veg fyrir land- nám og nýja byggð. Menning skapar ákveðin skilyrði til fram- fara og tækniþróunar, en skiln- ingsleysi táknar hins vegar stöðn- un. Til þess að geta gert sér grein fyrir byggingarsögu ákveðinnar þjóðar í tileknu landi og á vissu tímabili, verður að hafa ákveðin meginatriði í huga: 1. Landfræði staðarins; landslag, staðhætti, atvinnuvegi, sam- göngur, o.þ.h. 2. Jarðfræði landsins; gróður, gerð jarðvegs, jarðefnanámur, jarðhræringar, o.þ.h. 3. Veðurfræði svæðisins; hitastig, vinda, úrkomu, o.þ.h. 4. Trúarbrögð fólksins; einkenni trúarbragðanna, hvaða skilyrði þau setja truarbyggingum, o.þ.h. 5. Þjóðfélagsfræði; menningu íbú- anna, þjóðfélagsskipan, fyrir hverja byggt var/er, o.þ.h. 6. Sagnfræði; áhrifavaldandi at- burði á þjóðfélagið, efnahag fólks, tækninýjungar, o.þ.h. Byggingarlist nær augljóslega ekki aðeins til rúmmyndunar, heldur tekur hún einnig til yfir- borðsáferðar.Góður arkitekt þarf á að halda formskyni listmálarans og rúmskyni myndhöggvarans — að viðbættu eigin rúmskyni, sem einkum tekur til nýtingar rýmis- ins. Byggingarlist er þannig yfir- gripsmest þesssara þriggja list- greina, sem byggja á sjónmennt, Eitt frægasta dæmi um byggiugarsnilld Forn-Grikkja, Parþenonhofíð á Akr- opolishæð í Aþenu, reist 447—432 f. Kr. Hús í Ilydcrabad í Pakistan. Víðast í heiminum þarf að mynda skjól, en hér, þar sem hitinn kemst oft í 48 stig á Celcius, eru settir skermar á þökin til að beina staðvindum niður í búsin til kælingar. Þorpið Anticoli Corrado í Sabfnafjölhim, nærri Róm, sýnist beyra til fornöld- inni, en fólki úr nútíma borgum hefur fallið vel við þetta ævaforna fyrirkomulag. auk þess sem hún tekur hinum langt fram á þjóðfélagssviðinu. Menn geta þannig ákaflega auð- veldlega sneitt fram hjá lista- verkasýningum í til þess gerðum listasöfnum, en ekki er hægt að komast hjá því að dvelja inni í byggingum að meira eða minna leyti og í lengri eða skemmri tíma og verða fyrir meðvituðum eða ómeðvituðum áhrifum frá þeim. Hlutverk arkitekts- ins nær langt aftur í fornöld Byggingarlist hófst ekki með þeim arkitektum, sem flaggað gátu háskólaprófi, sem fagfélög arkitekta tóku góð og gild, heldur voru arkitektar til á undan há- skólum og áður en hafin var form- leg kennsla í byggingarlist. Al- þjóðaorðið arkitektúr er grískt og þýðir raunverulega „bygging, sem hönnuð er af hæfum manni" til aðgreiningar frá byggingum, sem öðruvísi er háttað með. Þannig er arkitekt starfsheiti yfir mann, sem er hæfur til að hanna bygg- ingar og hafa á hendi umsjón með byggingu þeirra. Hlutverk arki- tekta var fyllilega viðurkennt hjá Forn-Grikkjum og Rómverjum. í ritsmíðum rómverska arkitektsins Vitrúvíusar frá því um 30 f. Kr. er því meira að segja nákvæmlega lýst. Á miðöldum var starfsheitið arkitekt reyndar sjaldan notað, heldur titillinn „meistari" eða byggingameistari. Á 16. öld var arkitektatitillinn endurvakinn, og á næstu tveimur öldum var hann skilgreindur nánar. Komst þá ákv- eðin hefð á það, hverjir fengju að kalla sig arkitekt. Starfsheitið arkitekt er þó enn í dag ekki full- komlega afmarkað, einkum þegar um er að ræða byggingameistara og hönnuði, sem uppi voru fyrir mörgum öldum. Á síðustu öld voru aðeins fáir arkitektaskólar til, en flestir arkitektanemar fengu þá þjálfun sína hjá starfandi arki- tektum. Unnu nemarnir hjá arki- tektunum i ákveðinn fjölda ára og Frh. á bls. 13 Potalaklaustrið í Lhasa í Tíbet. 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.