Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1965, Side 20

Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1965, Side 20
eldd i neinn au'ka'kostnað vegna út- íarar meistarans. Réttmætt verður að telja að ástæðan fyrir því að jarðar- för Hozarts var gerð eins vesældarleg og frekast var unnt, hafi alls ekki get- að verið fjárhagsleg, heldur einhver önnur og dularfyllri. Þessi ömurlegi þáttur í útfararsögu Mozarts verður lík- lega aldrei skýrður til hlítar. E ins og áður hefur verið vikið að, þá er ekkert minnst á „aftakaveður“ é útfaradaginn i neinni af þeim ævi- sögum um Mozart, sem út komu á íyrstu 65 árunum eftir dauða hans. Fyrsta ævisagan, sem getur þess stór- viðris er sú sem Otto Jahn ritaði. Hvar fékk Jahn þessar upplýsingar? Svarið er að finna í neðgnmálsathugasemd í fjórða bindi ævisögunnar eftir Jahn. Þar er þess getið, að upplýsingar þess- ar séu telcnar úr grein, sem birt- ist í Wiener Morgen-Post árið 1856. AU- ir ævisöguritarar síðari tíma hafa hald- ið sér við útfararlýsingu Jahns, án þess að geta um frumheimildina. Þessi merkilega, en nafnlausa grein birtíst í Wiener Morgen-Post á aldarafmæli Mo- zarts, 28. jan. 1856. Þess er getið að frásögnin sé höfð eftir „einum við- stöddum", og að þetta sé í fyrsta skipt- ið, sem þessar upplýsingar komi fram. Hér birtist hluti úr þessari grein: „Mozart var jarðsunginn jrá St. Stefáns, 6. des. kl. 3 eftir hádegi . . . Útförin var þriðjaflokks og kostaði 8 florinur og 36 kreuzer, auk þess 3 florinur fyrir líkvagninn. Nóttin, sem Mozart andaðist, var drungaleg og stormasöm. Þegar útförin hófst byrj- aði að hvessa. Það rigndi og snjóaði, eins og náttúran vildi með því hella úr skálum reiði sinnar yfir þann fá- menna hóp, sem kom til að vera við jarðarförina. Fáeinir vinir og þrír kvenmenn voru viðstaddir. Eigin- kona Mozarts var ekki meðal þeirra. Þessi litli hópur stóð með regnhlífar í kringum líkkistuna, sem síðar var flutt eftir Schulerstrasse til St. Mark- úsar kirkjugarðsins. Þegar storminn herti stöðugt, ákváðu vinir hins látna að snúa til baka við borgarhliðið, og héldu þeir til bjórstofunnar „Silfur- ormsins“. Af þessu verður séð, að allar þær frásagnir um útför Mozarts, sem finna má í flestöllum ævisögum um hann, byggjast á þessari nafnlausu grein og er heimildarmanns hvergi getið. Otto Jahn eignar framkvæmdastjóra bjórstof- unnar „Silfurormsins", Joseph Deiner, þessa grein, en í henni er ekkert það að finna, sem stutt geti þá tilgátu. Hluti þessarar blaðagreinar fjallar reyndar um seinustu heimsókn Mozarts á þessa bjórstofu. Þar er getið um orðaskipti, sem sögð eru hafa átt sér stað milli Mozarts og Deiners. Samtal þetta, sem er á háfleygu og vönduðu máli, er allt innan tilvitnunarmerkja, og sömuleiðis hugsanir Deiners, meðan hann er að drekka leifarnar úr glasi því, sem Moz- art er sagður hafa skilið eftir þegar hann yfirgaf staðinn. að sem styður þá skoðun, að frásögnin um fárviðrið á útfarardaginn sé ekki annað en rómantískur uppspuni, er að sagnaritarar virðast ekki hafa lagt trúnað á frásögn „heimildarmannsins" um heimsókn Mozarts á bjórstofuna. Otto Jahn hefur sem sagt ekki lagt trúnað á nema hluta af þeim „nýju“ upplýsing- um, sem blaðagreinin hefur að geyma, og lagðar voru fram 65 árum eftir að atburðurinn átti sér stað. Þar eð litlar líkur eru á því, að barn hafi verið við- statt útför tónlistarmanns í „aftaka- veðri“, þá bendir allt til þess að heim- ildarmaðurinn hafi verið orðinn fjör- gamall maður þegar hann lét skrásetja vitneskju sína. Er ekki varasamt að treysta slíkum sjónarvotti? Þessi al- þekktá sorgarsaga hefur lengi mætt efa- 52 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS semdum hjá tónvísindamönnum, sem reynt hafa á ýmsan hátt að grafast fyr- ir um sannleikann. Þetta tókst ekki fyrr en fyrir sex árum, að rússnesk-banda- ríski tónvísindamaðurinn, Nicolas Slon- imsky, fékk snjalla hugmynd, sem átti eftir að gjörbreyta mikilvægum þætti tónlistarsögunnar. Hugmynd hans getur varla talist sérlega frumleg, en hún var sú, hvort ekki væri möguleiki á að fmna einhverjar hlutlausar frásagnir af veðrinu í Vínarborg 6. desember 1791. í von um að geta máske fengið vísinda- legar upplýsingar um þetta atriði, sendi hann fyrirspurn til Zentralanstalt fúr Meteorologie und Geodynamik í Vínar- borg, og honum til mikillar gleði, fékk hann um hæl svar frá prófessor F. Steinhauser. Veðurstofa hafði verið starfandi í borginni á síðari hluta 18. aldar og í bókum hennar er að finna eftirfarandi upplýsingar fyrir 6. des. 1791: Veðurathuganir voru gerðar kl. 8, kl. 15, og kl. 22. Loftvog: 27”7W”, 27"T”, 27”8’” Hitastig: +2.6° R, +3.0° R, +3.0° R. Vindur: hægur austanvindur við all- ar þessar athuganir. Loftþrýstingurinn er hér gefinn upp í Vínar tommum og línum, en meðal þrýstingurinn 27.71/2 er u.þ.b. 966.1 milli- bar. Hitastigið er gefið upp í Reaumur- gráðum, en umreiknað í Celsíus, verður þetta +3.26° og +3.75°. P Jl rófessor Steinhauser sendi einnig inerkilegar viðbótar upplýsingar, sem hann hafði tekið úr dagbók greifans Karl Zinzendorf, sem geymd er í ríkis- bókasafninu austurríska. — Greifi þessi hafði fyrir vana að rita nákvæma lýsingu á veðrinu og gefur hann eftir- farandi upplýsingar fyrir umræddan dag: „Temps doux et brouillard fréqu- ent“. „Milt veður og tíður þokuslæðing- ur“. Veðurlýsing greifans kemur vel heim við athuganir veðurstofunnar; svo til enginn vindur og hitastig nokkuð fyr- ir ofan frostmark allan daginn, en það virðist útiloka að stórfelld snjókoma hafi verið þennan dag. Það er harla ólíklegt að rigningarúði og tæplega fjögurra stiga hiti í hægri austangolu hafi aftrað vinum Mozarts frá því að fylgja honum til grafar. Eins og frá hefur verið skýrt, hafa ættmenn hans og vinir aldrei gefið til kynna, að það hafi verið vegna veðurs, að enginn fylgdi honum til hinzta hvílustaðar. Prófessor Steinhauser hefur veitt þær upplýsingar, að á þessum tíma hafi það ekki verið venja að fylgja látnum til grafarinnar, — nema kirkjugarðurinn væri mjög nálægur kirkjunni. Það er alllöng vegalengd frá St. Stefáns kirkj- unni til St. Markúsar kirkjugarðsins, eða rúmlega hálfrar annarrar klukkustundar gangur. Kvenfólk var mjög sjaldan við- statt jarðarfarir á þessum tíma, og það er hugsanleg skýring á fjarveru ekkj- unnar. Rétt er að taka það fram, að Nissen gerði enga tilraun til að útskýra fjarveru ekkjunnar, aðeins að vegna las- leika hafi hún verið ófær um að annast undirbúninginn að útförinni. Þótt þjóðsagan um hinn stormasama desemberdag hafi nú verið vísindalega hrakin, er mörgum spurningum varð- andi andlát og útför Mozarts ennþá ósvarað. Hverjir voru syrgjendurnir? Fullkomið svar við þessari spurningu fæs. líklega aldrei. I ævisögu sinni nefn- ir Otto Jahn eftirfarandi menn: van Swieten, Salieri, Sússmayr, Deiner, celloleikarann Orsler og fiðluleikarann Roser. Síðari tíma sagnaritarar hafa aukið við þennan lista, en rétt er að geta þess, að fyrstu ævisögurnar eru einkennilega þöglar um þetta atriði. Nafn Salieris er það sem mesta at- hygli vekur á þessum lista, því eftir að Mozart dó, flaug sú fiskisaga að hann hefði myrt Mozart á eitri af einskærri öfund. Hinar furðulegustu sögur komust á kreik í þessu sambandi. Saga þessi fékk skáldlega meðferð hjá Pushkin; í leikriti hans Mozart og Salieri, sem hann skrifaði árið 1830, fimm árum eft- ir dauða Salieris. Rimsky-Korsakov skrifaði síðan óperu við þennan texta. Eftir að Pushkin andaðist, fannst í papp- írum hans miði með eftirfarandi: lrÁ. frumsýningu á Don Giovanni, þegar allir viðstaddir, þar á meðal mikilsmetnir gagnrýnendur, hlýddu hugfangnir á undrahljóma Mozarts, heyrðist „hiss“ í salnum. Allir litu við til að grennslast fyrir um upp- tök þessa óánœgjuhljóðs og sáu þá hvar hinn þekkti Salieri stóð upp sótrauður í framan og strunsaði út þrunginn öfund. Nokkur þýzk tímarit hafa haldið því fram, að á dánarbeð- inum hafi Salieri viðurkennt þann hroðalega glœp að hafa myrt Mozart á eitri. Svo mikið er víst, að öfundar- maður sem gat „hissað“ á Don Gio- vanni, hlaut að vera fœr um að myrða skapara verksins“. Þ að hafa aldrei komið fram óyggj- andi sannanir fyrir því, að Salieri hafi á nokkurn hátt verið viðriðinn dauða Mozarts. í dag er okkur kunnugt, að þeir voru góðir kunningjar (þó keppi- nautar væru) og að Salieri varð Mozart samferða á sýningu á Töfraflautunni 13. okt. 1791. Mozart skrifaði um þetta í bréfi til Constanze daginn eftir. Þar segir meðal annars: „Salieri var það hrifinn af verkinu, að frá því forleikur- inn hófst og þar til lokakórnum lauk gat hánn ekki stillt sig um að hrópa bravó! eða belló! á eftir hverju einasta atriði“. Það: þykir sannað að seinustu vikurnar sem Mozart lifði, hafi hann oftsinnis talað um að einhver hefði byrlað hon- um eitur. Þeir sem umgengust hann tóku þetta aldrei alvarlega, en þegar eftir and- lát hans fékk hugmyhd þessi byr undir báða vængi. Auðvitað var nauðsynlegt að hengja þennan hroðalega glæp á einhvern og varð Salieri fyrir valinu, því álitið var að hann hefði verið Moz- arts erkióvinur og öfundarmaður. Eng- ar sannanir komu fram og hafði atvik þetta mikil áhrif á Salieri, en enginn dómur verður lagður á það hér, hvort þessar sögusagnir urðu valdar að vit- skerðingu þeirri, sem átti fyrir Salieri að liggja, en hann andaðist árið 1825. f ýmsum bókum og tímaritum hefur þess verið getið, að á dánarbeðinu hafi Sali- eri fundið sig knúinn til að gefa sektar- yfirlýsingu, sem einnig hafði að geyma nákvæma lýsingu á því, hvernig hann fór að því að myrða Mozart. Þetta skjal er hann sagður hafa undirskrifað í votta viðurvist, en það hefur aldrei fundizt. Þó líkurnar fyrir sekt Salieris séu harla litlar, þá verður sakleysi hans líklega aldrei sannað. Þ ó aldrei muni koma fram ná- kvæm skýring á dánarorsök Mozarts, verður það að teljast sannað mál, að þeir vinir hans, kollegar og keppinautar, sem fjarverandi voru við útförina, gátu ekki skellt skuldinni á slæmt veður. Sag- an um „aftakaveðrið“, sem átti upptök sín í rómantísku stefnunni, kom fram á aldarafmæli meistarans, og er hún í sjálfu sér ekkert furðuleg þegar tillit er tekið til tíðarandans. Melodramatísk- ir sagnaritarar þessa tíma gátu ómögu- lega látið Mozart deyja umkringdan umhyggjusömum vinum og látið grafa hann í góðviðri. Nei. Útför meistarans varð að fá skáldlegri búning með mann- skæðum snjóstormi og gaddi, og þess vegna slæddist þessi skekkja inn í tón- listarsöguna. Sagnaritararnir höfðu reyndar skáld- lega fyrirmynd að útfararsögu Mozarts. Allar ævisögur Beehovens greina frá miklu þrumuveðri í Vínarborg daginn sem hann andaðist; 26. marz 1827. Þetta þrumuveður átti sér raunverulega stað! Prófessor Steinhauser hefur lagt fram eftirfarandi veðurlýsingu, tekna úr skrám veðurstofunnar í Vín: „Kl. 3 e.h. 26. marz 1827 fór að hvessa og kl. 4 var komið ofsarok með þrumum og eld- ingum.“ Þessar gömlu veðurskýrslur hafa sem sé fært okkur hlutlausar sannanir fyrir þrumuveðrinu á dánardegi Beethovens og sömuleiðis afmáð hina rómantísku sviðsetningu kringum útför Mozarts. Þrátt fyrir það, að útförin fór fram að vetrarlagi, þá vildi svo til að þessi um- ræddi desemberdagur var venju frem- ur mildur, og veðrið gat því ómögulega aftrað neinum frá því að fylgja meist- aranúm alla leið tii grafarinnar og kasta mold á kistu hans, — ef vilji hefði ver- ið fyrir hendi. — Djengis Khan Framh. af bls. 43. eigur undir lás og slá né læsa húsum sínum. Ef hross, uxar eöa önnur dýr finnast í villu, eru þau annaðhvort lát- in eiga sig eða færð til húsbænda sinna. Þeir eru auðugri af hestum, merum, uxum, 'kúm og kindum en nokkrir aðrir jarðarbúar. Þeir eru góðir hverjir við aðra og deila eignum sínum á báða bóga með öðrum. Þeir eru mjög harð- gerðir, því að jafnvel, ef þeir svelta í einn dag eða tvo, syngja þeir og gera að gamni sínu sem þeir hafi fengið nægju sína. Þeir hjálpa fúslega hverjir öðrum við að ná virðingarstöðum. Upp- reisnir eru fátíðar meðal þeirra, og það er engin furða, því að, eins og ég hef áður sagt, er lögbrjótum refsað misk- unnarlaust“. í lok frásagnar sinnar lýsir de .Bridia, munkur, bardagaaðferðum Mongóla, hvernig þeir ferðist með fjölskyldur sínar á herferðum sínum og undirbúi árásir. Loks lýsir hann þeim aðferð- um, sem bezt muni reynast til að verj- ast árásum þeirra. Og frásögn sinni lýk- ur hann með svofelldum orðum: ,,Ég bið yðar föðurlega vald því, aS tengja hverja þá viliu í þeim efnum, sem ég hef um ritað, fávizku minni en ekki ásetningi. Lokið hinn 30. júlí 1247 eftir holdtekju vors Herra. Þannig lýkur þessari frásögn af Tartörum". Björn Bjarnason, þýddi. — Afmælisferð Framh. af bls. 50. hallað á ógæfuhliðina á Ölfusársvæð- inu fyrir bergvatnsárstofninum, á und- anförnum árum. Ég hef þá trú, áð þótt netaveiðin legð- ist niður, þá yrði það í senn tímafrekt og kostnaðarsamt að bæta skaðann, vegna eðlisbreytingarinnar. Yrði ef til vill að taka laxinn í gildrur í jökulvatn- inu, og flytja hann í bergvatnsárnar,- taka upp hliðstæða flutninga þeim, sem eiga sér stað í Elliðaánum, ásamt ann- arri umfangsmikilli klak- og ræktunar- starfsemi. Til þess konar ráðstafana hef- ur víða orðið áð grípa í Bandaríkjunum, til að ná upp stofni á efri svæðum". — Að lokum, Halldór, hvað er lax- veiðin þér? „Góður veiðimaður fer til veiða með það fyrir augum að hafa ánægju af ferð- inni, ekki til að veiða sem mest. Þó tel ég það ekki ósportlegt að veiða mikið,- þá sjaldan veiðigyðjan reynist hliðholl. Sumum veiðimönnum hættir til að miða veiðiánægju við aflamagn, og fara helzt ekki til veiða, nema þeir hafi svo til vissu fyrir því, að aflinn verði mikill. Góðuí íélagsandi er fyrir mestu, og þeim mönn- um, sem ekki hafa ánægju af vefðiferð, þar sem fallegt er veiðivatn, gott veður og góður félagsskapur er fyrir hendi, enda þótt lítið veiðist, myndi ég ráð- leggja að fást ekki við stangaveiði“. Við ljúkum spjallinu við Halldór, me'ð gömlum sannindum, sem ég veit, að hann er sammála. Minnizt þess, að manninum voru góðar gáfur gefnar til annars en að blekkja heimska fiska; hversu ánœgju leg sem stangaveiðin er, þá glatar húrt sakleysi sínu, ef hún er stunduð til annars en dœgrastyttingar. j Richard Brookes, 1766. j -------------------- 24. desember 1965

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.