Morgunblaðið - 26.09.1989, Side 21

Morgunblaðið - 26.09.1989, Side 21
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 26. SEPTEMBER 1989 tílíttllHíl IIIM 20 1 26: SEPTEMBER 1989 21 Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Aðstoðarritstjóri Fulltrúar ritstjóra Fréttastjórar Auglýsingastjóri Árvakur, Reykjavík Haraldur Sveinsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. Björn Bjarnason. Þorbjörn Guðmundsson, Björn Jóhannsson, Árni Jörgensen. Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, ■ Sigtryggur Sigtryggsson, Ágúst Ingi Jónsson. Baldvin Jónsson. Ritstjórn og skrifstofur: Aðalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar: Aðalstræti 6, sími 22480. Afgreiðsla: Kringlan 1, sími 83033. Áskriftargjald 900 kr. á mánuði innanlands. í lausasölu 80 kr. eintakið. Fjárlög, ráðstöfun- artekjur, kaupmáttur að hafa verið miklir efna- hagsörðugleikar í norskum þjóðarbúskap. Heimsmarkaðs- verð á olíu féll úr þijátíu dölum í fimmtán fatið, þjóðartekjur minnkuðu og risu ekki lengur undir þjóðareyðslunni. Erlend lán vóru tekin til að fjármagna lífskjörin. Þessi norski veruleiki minnir um sumt á samdráttinn í íslenzkum þjóðarbúskap 1988 og 1989 og þjóðhagsspá um áframhaldandi samdrátt 1990. Norðmönnum hefur á hinn bóginn gengið betur en íslend- ingum að halda niðri almennu verðlagi. Verðbólga var 4,6% á síðustu tólf mánuðum og raunar lækkaði verðlag um 0,3% í ágústmánuði. „Það kom sér vel fyrir margan manninn," segir Rune Timberlind fréttaritari Morgunblaðsins í Noregi, „enda verða flestar fjölskyldur að framfleyta sér á árslaunum, sem eru mánaðarlaununum minni en fyrir þremur eða fjórum árum. Er þar um að kenna efnahags- erfiðleikunum og ströngum að- haldsaðgerðum stjórnvalda.“ Fréttaskýrandinn segir jafn- framt að atvinnuleysið hafi verið það gjald, sem Norðmenn „urðu að greiða fyrir að koma efna- hagslífinu á réttan kjöl“. 130 þúsund einstaklingar eru án at- vinnu í Noregi eða 7% fólks á vinnualdri. Aðgerðir ríkisstjórnar jafnað- armanna í Noregi hafa ekki sízt beinzt að því að halda aftur af launahækkunum. í fyrra hækk- uðu laun ekkert og í ár fær éng- inn launahækkun umfram það sem samsvarar 17 þúsund íslenzkum krónum. Einkaneyzla hefur og dregizt allnokkuð sam- an í Noregi; fólk gætir aðhalds í allri eyðslu og forðast lántökur. Það er fróðlegt að skoða nið- urstöður á ráðstefnu Samtaka fiskvinnslustöðva í ljósi þessa norska veruleika, sem hér var vikið að. Samtökin telja það brýnustu verkefnin í íslenzkum þjóðarbúskap að ná niður verð- bólgu og viðskiptahalla. Þau leggja og áherzlu á að fram- lengja gildandi kjarasamninga, án kauphækkana, í eitt ár. Um þetta efni segir Einar Oddur Kristjánsson, formaður VSI, orð- rétt: „Það er ekki gaman að til- kynna því fólki, sem í dag er að taka á sig verulega lífskjara- skerðingu, að kaupið muni ekki hækka, en það væri enn voða- legra að fara einn hringinn enn- þá. Lífskjaraskerðingin út úr því yrði alveg sú sama. Við skulum rétt ímynda okkur hvernig við ætlum að fara í gegnum þessa lífskjaraskerðingu með vextina og verðbólguna upp til fjalla. Þá fara öll sjávarútvegsfyrirtæki á hausinn og þá þýðir nú lítið að hafa hátt kaup þegar engin er vinnan.“ Á síðustu tveimur árum hefur hagur fiskvinnslunnar breytzt úr þokkalegri afkomu í verulegt tap. Þessi þróun rekur rætur til ytri aðstæðna sem og heimatil- búinna. Fiskifræðilegar niður- stöður krefjast enn frekari afla- samdráttar á komandi ári og þjóðhagsspá 1990 stendur til þess að landsframleiðsla dragist enn saman, þriðja árið í röð. Það er því úr vöndu að ráða á kjara- vettvangi, einkum þegar þess er gætt, að kaupmáttur launa hefur skerzt verulega. Við þessar þjóðhagsaðstæður er það skylda ríkisstjórnar og Alþingis að stuðla að virkri þjóð- ar- eða kjarasátt meðan undir- stöðugreinar atvinnulífsins og þjóðarbúskapurinn í heild eru að vinna sig út úr vandanum. Það verður ekki gert með því að auka enn á skattheimtu, mið- stýringu eða millifærslur. Aukin skattheimta, hvaða nafni sem nefnist, virkar sem olía á ófrið- arbál. Það eru því orð í tíma töluð hjá Guðmundi G. Þórarinssyni, þingmanni Framsóknarflokks, þegar hann segir í blaðagrein: „Auknir skattar í þeirri stöðu, sem við erum núna, koma ekki til greina. Hins vegar er alveg nauðsynlegt að menn snúi sér að rekstri ríkisins, skeri ríkis- kerfið upp.“ Ríkisstjórninni ber að draga saman segl í ríkisbúskapnum og fella niður þá skattauka, sem hún hefur dembt yfir fólk og fyrirtæki siðustu misserin. Eink- um og sér í lagi þarf að hemja þá skatta sem segja til sín í verði helztu nauðsynja heimilanna. Kaupmáttur launa ræðst ekki nema að hluta til í kjárasamning- um. Hann ræðst ekki síður af stjórnarstefnunni — skattastefn-, unni —, sem hefur annars vegar áhrif á hveijar eru ráðstöfunar- tekjur fólks, eftir staðgreiðslu skatta, og hinsvegar á kaupmátt þessara ráðstöfunartekna með sköttum í verði vöru og þjón- ustu: vörugjaldi og söluskatti. Fjárlagafrumvarpið, sem senn liggur fullbúið á borði fjármála- ráðherra, vísar veg um ráðstöf- unartekjur fólks 1990 og kaup- mátt þeirra. Fjárlögin eru í viss- um skilningi „viðbót“ við gild- andi kjarasamninga. Þorsteinn Pálsson um skattlagningu vaxtatekna: Óðs manns æði að ætla að hrinda þessum hugmyndum í fimnkvæmd Morgunblaðið/Bjarni Ólafur Ragnar Grímsson, Qármálaráðherra, Steingrímur Hermannsson, forsætisráðherra, og Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, á fundi Samtaka spariQáreigenda á sunnudag. Lengst til vinstri er Ingvi Hrafh Jónsson sem stjórnaði hringborðsumræðum. SAMTÖK sparifjáreigenda héldu opinn fund um skattlagningu vaxtatekna á sunnudag. í hring- borðsumræðum sem fulltrúar stjórnmálaflokkanna tóku þátt í kom fram að allir flokkar nema Sjálfstæðisflokkurinn eru fylgj- andi því grundvallaratriði að vaxtatekjur verði skattlagðar. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, sagði að þessi skattalagning myndi auka misrétti. Þá væru slíkir ann- markar á framkvæmd hugmynd- anna að óðs manns æði væri að ætla að hrinda þeim í fram- kvæmd nú. Fulltrúi Kvennalista sagði að þó flokkurinn styddi þetta „prinsipp" þá væri þetta ekki rétti tíminn til slíkrar skatt- lagningar né heldur treysti Kvennalistinn að fenginni reynslu ríkisstjórninni til að framkvæma hana á réttlátan hátt. Kvennalisti myndi því greiða atkvæði gegn þessum til- lögum í vetur. Steingrímur Her- mannsson, forsætisráðherra, sagðist þó vera viss um að fyrir þessum hugmyndum væri meiri- hluti á þingi. I lok fundarins var samþykkt ályktun þar sem fund- urinn skorar á ríkisstjórnina að falla frá áformum sínum um að hefja skattlagningu Qármagns- tekna einstaklinga. „Fundurinn bendir á þá staðreynd að í mik- illi verðbólgu er skattlagning Ijármagnstekna illframkvæman- leg og stórvafasöm fyrir skatt- greiðendur. Skattlagning mun leiða til sóunar og draga veru- lega úr afkomumöguleikum fólks, sérstaklega þess sem verð- ur að treysta á sparifé sitt til að bæta sér upp rýrt framlag lífeyr- issjóðanna," segir í ályktuninni. Fundurinn hófst með fjórum framsöguerindum. Othar Örn Pet- ersen, varaformaður Samtaka sparifjáreigenda, sagði sparifé um árabil hafa verið skattlagt með verðbólgutilfærslum. Hefði þetta leitt til að sparnaður hrundi og er- lendar skuldir hlóðust upp. Með verðtryggingu og jákvæðum vöxt- um hefði hins vegar tekist að snúa þessari þróun við. Enn væri þó hluti af sparifé landsmanna á neikvæðum vöxtum, nefnilega það á almennum sparisjóðsbókum. Varðandi þær fullyrðingar ráða- manna að vextir í landinu væru of háir sagði Othar að það væri ástandinu í þjóðfélaginu að kenna. Það væri fyrst og fremst hin mikla peningalega þörf stjórnmálamanna sem héldi vöxtunum uppi. Þeir bæru því ábyrgð á ástandinu. Hann riijaði upp að í janúar sl. hefði verið gerð breyting á láns- kjaravísitölunni og sagði að hún hefði grafið undan því trúnaðar- sambandi sem farið var að myndast milli stjórnmálamanna og sparifjár- eigenda eftir að horfið var frá nei- kvæðum vöxtum. Othar sagði sam- tökin ekki geta annað en barist gegn hvers kyns álögum og hefði tilvist þeirra í raun aldrei verið jafn brýn og nú. Ólafur Nílsson, endurskoðandi, sagði, að hin fyrirhugaða skattlagn- ing ætti eftir að hafa gífurleg áhrif á vinnuálag skattayfirvalda og spurði hvernig þau væru undir það búin. Skattaleg framkvæmd væri á mörgum sviðum nú þegar í ólestri. Mætti nefna sem nokkur dæmi að ósamræmi væri eftir skatta- umdæmum, völd skattstjóra væru of mikil og eftirliti með störfum þeirra áfátt. Þá tæki langan tíma að leiðrétta augljósar skekkjur skattayfirvalda og mörg ákvæði skattalaga þörfnuðust endurskoð- unar. Sagði hann að segja mætti, að skattayfirvöld hefðu gefist upp á framkvæmd ýmissa ákvæða. Á sama tíma og ástandið væri svona væru innheimtuaðgerðir hertar. Nú væru svo að koma fram byltingarkenndar hugmyndir um skattlagningu Jjármagnstekna sem að hans mati væri vonlaust að fram- kvæma við núverandi aðstæður. Það gæti til dæmis verið afar flókið að reikna út raunvexti þegar tekið væri mið af öllum hinum mis- jöfnu sparnaðarformum sem væru til og hinni sveiflukenndu verð- bólgu. Þá ætti skatturinn að vera staðgreiddur og myndi það leiða til þess að sá er greiddi vextina þyrfti að innheimta.þá. Vart væri hægt að ætlast til þess. Og hvað ætti einstaklingur að gera sem væri með tvo reikninga, einn með jákvæðum vöxtum og annan með neikvæðum vöxtum. Ætti hann að greiða skatt af öðrum en þola tap af hinum? Varðandi skattlagningu lífeyris- sjóða sagði Ólafur að það væri í sjálfu sér ekki flókið framkvæmda- atriði. Lífeyrissjóðirnir gætu aftur á móti fæstir staðið við skuldbind- ingar sínar. Þá bæri að hafa í huga að með greiðslum í lífeyrissjóð væri fólk að jafna tekjur yfir ævi sína. Ef sjóðirnir yrðu skattskyldir þá ættu greidd gjöld að vera frádrátt- arbær því annars væri um tvískött- un að ræða. Tók hann dæmi af lífeyrissjóði opinberra starfsmanna og sagði þann sjóð nú þegar einungis geta staðið undir hluta af þegar áunnum réttindum félagsmanna. Skuldir sjóðsins væru 30-50 milljarðar um- fram hreina eign sjóðsins. Þessi skuld væri hvergi bókuð og yrði meiri með hveiju árinu. Enginn grundvöllur væri fyrir skattlagn- ingu lífeyrissjóða, stjórnmálamenn yrðu að átta sig á raunveruleika málsins. Áður en til skattlagningar fjár- magnstekna kæmi sagði Olafur að tryggja þyrfti að þessi skattur lenti ekki á þeim sem síst skyldi. Aðlög- unartími yrði líka að vera mjög rúmur, til dæmis fimm ár. Guðríður Ólafsdóttir, frá Félagi eldri borgara, sagði ríkisstjórnina leita leiða til að auka fé í ríkiskass- anum, t.d. væru uppi hugmyndir um að greiða ekki ellilífeyrir fyrr en viðkomandi væri orðinn sjötugur og að skattleggja sparifé. Það væri mat stjórnvalda að það væri réttlæt- ismál að leggja skatt á sparifé. Spurði hún hvort það væri ranglæti að eldra fólk gæti átt sparifé án þess að það væri skattlagt. Guðríð- ur sagðist þó ekki vera alfarið á móti skattlagningu ijármagns- tekna. Varðandi ellilífeyri sagði Guðríð- ur að heilsa fólks færi oft að gefa sig við 67 ára aldur og ef fólk fengi ekki ellilífeyri myndi það leiða til meiri ásóknar í örorkulífeyri þessi þijú ár. Þá þyrfti fólk líka að ganga meira á sparifé. „Braut samræmis og réttlætis11 Ólafur Ragnar Grímsson, fjár- málaráðherra, sagði þörf á málefna- legri umræðu um þær hugmyndir sem hefðu komið fram um skatt- lagningu fjármagnstekna í stað umræðu um þær hugmyndir sem ekki hefðu komið fram. Engar til- lögur væru t.d. uppi um að skatt- leggja lífeyrissjóði á næsta ári. Lagt væri til að haldið yrði áfram á braut „samræmis og réttlætis". Allir ættu að sitja við sama borð og tekjur að vera meðhöndlaðar eins, sama hvort þær kæmu frá atvinnu, eign eða fjármagni. Þetta væru engar séríslenskar tillögur heldur viðgengist þetta í öllum lönd- um innan OECD nema Islandi. Ef þetta yrði ekki samræmt myndi það leiða til skekkju í efnahagslífinu. Fólk myndi ekki leggja peninga í atvinnulífið heldur á annan vett- vang sem væri ekki eins þjóðhags- lega hagkvæmt. Ólafur Ragnar sagði að hagkvæmnissjónarmiðið yrði að vera ráðandi í kerfinu. Tók hann fram að það væri ekki spariféð sem ætti að vera skatt- stofninn né heldur verðbætur heldur einungis hinar nýju tekjur. Ein- göngu væri miðað við greidda raun- vexti sem menn fengju til eyðslu og ráðstöfunar. Sagði hann ríkis- sjóð ekki ætla að skapa sér forrétt- indi og yrðu spariskírteini hans skattlögð á sama hátt og önnur. Þá sagði hann að stefnt væri að því að breyta reglum þannig að arðbærara yrði að eiga hlutabréf. Loks væri stefnt að því að eigna- skattar yrðu lækkaðir samhliða þessum breytingum. Að loknum þessum framsöguer- indum hófust hringborðsumræður sem Ingvi Hrafn Jónsson stjórnaði. Voru þar mætt þau Þorsteinn Páls- son, formaður Sjálfstæðisflokksins, Steingrímur Hermannsson, forsæt- isráðherra og formaður Framsókn- arflokksins, Ólafur Ragnar Grímsson, fjármálaráðherra og for- maður Alþýðubandalagsins, Þór- hildur Þorleifsdóttir, þingmaður fyrir Kvennalista, og Jón Sæmund- ur Siguijónsson, þingmaður fyrir Alþýðuflokk. Voru fulltrúar stjórn- málaflokkanna fyrst spurðir hvort þeir væru fylgjandi eða andvígir skattlagningu fjármagnstekna óháð tillögum íjármálaráðherra. Myndi auka misrétti Þorsteinn Pálsson sagði Sjálf- stæðisflokkinn vera andvígan þess- um hugmyndum um skattlagningu á sparifé. Verðbólga væri mikil sem og skuldir ríkisins. Ef við vildum Fundurinn seni haldinn var á Hótel Sögu var vel sóttur. Á myndinni sést hluti fundargesta. vinna okkur út úr þessum erfiðleik- um þyrftum við að spara. Skattur á sparnað, þó einungis væri talað um raunvexti, hlyti að draga úr sparnaði. Svona skattlagning myndi auka misrétti. Eldra fólk ætti verulegan hluta sparifjár og þetta kæmi niður á því. Á framkvæmd hugmyndanna væru líka svo miklir annmarkar að það væri óðs manns æði að ætla að lögfesta þær nú og hrinda í fram- kvæmd. Þórhildur Þorleifsdóttir sagði Kvennalista í grundvallaratriðum vera fylgjandi skattlagningu allra tekna til samræmingar, þ.m.t. raun- vaxta. Það væri réttlætismál að koma höndum yfir þær tekjur. Aft- ur á móti væri þetta spurning um rétta tímasetningu. Jón Sæmundur Siguijónsson sagði Alþýðuflokkinn vera fylgjandi þessari skattlagningu og hefði þetta atriði m.a. verið að finna í kosninga- stefnuskrá flokksins fyrir síðustu kosningar. Steingrímur Hermannsson sagði svarið við spurningunni vera ein- falt, Framsóknarflokkurinn væri þessu fylgjandi. Ekki rétti tíminn Síðar í umræðunum sagði Þór- hildur Þorleifsdóttir að þung rök væru fyrir því að skattlagning á raunvexti nú myndi hækka vexti. Það myndi hafa alvarlegar afleið- ingar í för með sér bæði fyrir fyrir- tæki og einstaklinga. Þetta væri því ekki rétti tíminn fyrir þessar hugmyndir. Þá sagði hún Kvenna- listann ekki treysta þessari ríkis- stjórn til að framkvæma þessa skattlagningu á réttlátan hátt. Reynslan benti til þess, t.d. varð- andi breytingar á eignarskatti og persónuafslætti á síðasta þingi, að tölur ríkisstjórnarinnar stæðust engan veginn. Þar hefði oft verið um falsanir að ræða. Kvennalistinn myndi því greiða atkvæði gegn þessum tillögum nú. Stjórnandi umræðnanna spurði síðar hvort þessar hugmyndir væru ekki bara byijunin. Verið væri að taka litla putta en svo yrði höndin öll hrifsuð síðar. Jón Sæmundur Siguijónsson varð fyrstur til að svara spurningunni og sagði að þessu væri erfitt að svara. Ef lian n segði nei myndi enginn trúa honum og ef hann segði já þá væri voðinn vís. Hann sagði einnig að samkomu- lag væri um það innan stjórnarinn- ar að skatthlutfallið af landsfram- leiðslu yrði óbreytt á næsta ári. Skattar myndu því ekki aukast. Bjóst hann einnig við því að þau „mistök“ sem gerð hefðú verið varð- andi eignarskattinn á síðasta þingi yrðu leiðrétt. Ólafur Ragnar sagði skattlagn- ingu lífeyrissjóða aldrei hafa verið inni í myndinni. Hefði þeim einung- is verið hreyft í vinnuplaggi nefnd- ar. Svona skattalagning kæmi ekki til greina nema lífeyrissjóðakerfið allt yrði endurskipulagt. Þorsteinn Pálsson sagði að þessi mistök varðandi eignarskattinn ætl- aði ríkisstjórnin að leiðrétta með því að skattleggja sparifé gamla fólksins. Þá væri fjármálaráðherra að draga í land með hugmyndir um skattlagningu lífeyrissjóða. Steingrímur Hermannsson sagði sem svar við því hvort síðar yrði gengið lengra í þessari skattheimtu að verið væri að samræma skatt- lagningu tekna. Ekki yrði seilst lengra en þetta nema til að hafa samræmi við aðra skattlagningu. Varðandi lífeyrissjóðina þá væri það rétt að í skýrslu nefndar sem fjár- málaráðherra skipaði hefði verið bent á að rétt væri að skattlegja íjármagnstekjur lífeyrissjóða til samræmis. Þessi skýrsla væri nú til athugunar hjá ríkisstjórninni. Forsætisráðherra sagði sinn flokk hins vegar hafa komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri rétt að skattleggja lífeyrissjóði. Málm og skip um skipasmíðar erlendis: Mismun- un í sjóða- ogbanka- kerfinu MIÐSTJÓRN Málm- og skipa- smiðasambands íslands og fé- lagsfundur járniðnaðarmanna í Reykjavík hafa samþykkt álykt- un þar sem fram kemur að það sé óviðunandi að á sama tíma og allmargir málmiðnaðarmenn séu atvinnulausir og mörg fyrir- tæki í málmiðnaði að verða verkefiialaus, séu fjárfestingar í skipasmíðum og í breytingum og smíði tækjabúnaðar fyrir fiskiskip og verksmiðjur marg- falt meiri erlendis en innan- lands. Þess er krafist að íslenskum málmiðnaðarfyrirtækjum verði sköpuð jöfn aðstaða og erlendum samkeppnisaðilum hvað varði lánafyrirgreiðslu og bankaábyrgð- ir. Jafnframt þurfi „að koma í veg fyrir óeðlileg undirboð erlendra aðila eftir opnun tilboða, á þann hátt að skylt verði að taka íslensk- um tilboðum, ef þau eru lægri eða jöfn erlendum tilboðum, eða að öðru leyti þjóðhagslega hag- kvæm.“ „Það er greinileg ákveðin mis- munun í sjóða- og bankakerfinu. Það virðist ekkert skorta á ábyrgð- ir og fyrirgreiðslu ef erlend fyrir- tæki eiga í hlut, en að sama skapi gengur það seinna ef um innlend fyrirtæki er að ræða,“ sagði Örn Friðriksson, formaður Málm og skip í samtali við Morgunblaðið. Hann sagði að auk þess væru mörg dæmi um misnotkun í sam- bandi við tilboð í verk. Það væri látið viðgangast að erlend fyrir- tæki fengju að bjóða niður fyrra tilboð sitt, ef í ljós kæmi við opnun tilboða að íslenskt tilboð hefði ver- ið lægst. Þess utan væri iðulega tekið tilboðum frá erlendum aðil- um, þó þau væru verulega hærri, og engar skýringar eða forsendur gefnar fyrir slíku ráðslagi. Og þetta gilti alls ekki eingöngu um skipasmíðar, heldur ef til vill frek- ar um ýmsan tækjabúnað í fiski- skip, eins og vinnslulínur, spil, vökvakerfi og fleira. Helgi Hálfdanarson: Bókaskattur Hvernig er það, eru ekki allir þar á einu máli, að því aðeins farnist þjóðinni vel, að henni lánist að veija sjálfsforræði sitt yfir stjórnsýslu og efnahag? Og eru ekki ailir sammála um það, að sú varnarbarátta eigi allt undir því, að takast megi að verðveita sjálfstæða menningu sem íslenzk verði talin? Og er ekki öllum ljóst, að burðarás þeirrar menning- ar er íslenzk tunga? Og er nokkur í vafa um það, að íslenzk tunga á framtíð sína undir því, að þjóðin fái að rækta sínar eigin bókmenntir, lifa íslenzku bókmenntalífi, njóta íslenzkrar tungu þar sem hún leitar hæst og vegur hennar er mestur, efla sína eigin þjóðarvitund við mátt og fegurð móðurmálsins, ekki með heimskulegum þjóðrembingi, heldur í þeirri vissu, að sérhver þjóðtunga er veröldinni dýrmætur fjársjóður, þangað sem leita má gersema sem hvergi er annars stað- ar að vænta; að íslenzka tungu, sem skapað hefur snilldarverk forn og ný, getur enginn varðveitt nema Islendingar sjálfir? Mér er nær að halda, að þetta viðurkenni flestir sem að því leiða hug, skilji þá staðreynd, að kjöl- festa íslenzkrar menningar er íslenzk bók. Stjórnmálamenn virðast ekki vera í vafa um þennan sannleik, þegar þeir halda hátíðaræður, og æði margt í gerðum þeirra bendir einnig til þess. Það skýtur því held- ur en ekki skökku við, ef rétt reyn- ist, að lagður skuli svo kallaður virðisaukaskattur á bækur. Hér skal ekki tekið undir þann síbyljukór sem ár og síð bölsótast yfir sköttum, en heimtar þó að uppi sé haldið menningarþjóðfélagi. Enginn ætti að ganga þess dulinn, að menning kostar peninga, hún kostar stórfé, sem aflað skal með sköttum. Og því hefur skatta- barlómurinn löngum verið okkur til skammar. Þó er eitt, sem aldrei skyldi skatt- lagt, og það eru bækur. Skattleggj- um allt kvikt og dautt fyrr en bæk- ur! Ef skattleggja skal sjálfan grundvöll íslenzkrar menningar til þess að hægt sé að rækta íslenzka menningu, þá eru Bakkabræður seztir að völdum. En margt er skrýtið í kýrhausn- um. Samtímis því að bókaútgefend- ur kvarta undan bókaskatti til ríkis- ins auglýsa þeir með miklum há- vaða, að nú ætli þeir sjálfir að leggja nýjan skatt á íslenzkar bæk- ur, skatt sem aldrei megi verða undir milljón krónum á ári, eða raungildi þess framvegis. Og yfir- lýstur tilgangur með þessari nýju skattlagningu er sá að efla íslenzk- ar bókmenntir með svo kölluðum bókmenntaverðlaunum. Þó það nú væri! Verðlauna-árátt- an ríður ekki við einteyming. Ilvað eftir annað hefur verið stofnað til verðlaunaveitinga af svipuðu tagi, en sem betur fer hefur mest af slíku mjög fljótt lognazt út af, þó nokkuð væru menn mislengi að átta sig á því, að slík afskipti eru ekki aðeins fávísleg, heldur einnig varhuga- verð. Stundum hafa ráðagerðir í þá átt vakið hollar umræður og síðan kafnað í fæðingu. í þetta sinn hefur allt verið undirbúið þegjandi og hljóðalaust og öll umræða snið- gengin, enda þótt því sé einnig lýst yfir, að tilgangurinn með uppátæk- inu sé í leiðinni sá að vekja umræð- ur. Með annað augað á sænsku fyrir- myndinni hafa útgefendur búið sér til sérstakt ákademi ýmissa stétta og hagsmuna-samtaka til að velja verðlaunaþega hveiju sinni. Sú til- högun er kannski ekki vitlausari en margt annað sem til greina þætti koma. Sannleikurinn er sá, að þar er allt jafn-vitlaust; „beztu bók ársins“ getur enginn valið. Þó virðist það býsna kyndugt að ráða hagsmuna-aðilja stéttabaráttunnar í það starf að segja rithöfundum fyrir verkum, benda þeim á það með eftirminnilegum hætti, hvernig bækur eigi helzt að vera, og þá um leið hvernig þær eigi síður að vera. Og til þess að kóróna hégómann er framin sú úrvals-smekkleysa að ætlast til þess að forseti Islands afhendi tékkann á hveiju ári. Og ekki nóg með það; forsetinn er til kvaddur að hafa áhrif á val verð- launabókar hverju sinni. Mér er spurn: Hvers vegna forsetinn? Hvers vegna ekki biskupinn? eða formaður sauðfjárveikinefndar? Þó að mér, eins og öðrum íslendingum, sé kunnugt um góðan bókmennta- smekk núverandi forseta íslands fullyrði ég að forsetar upp og ofan eru ekki hótinu færari um að velja bækur til verðlauna en ég og mínir líkar. Verðlaun samkvæmt huglægu mati eru aldrei annað en tandur- hreint siðleysi. Menn kynnu að halda, að þegar verst gegni sé hér einungis um að ræða meinlausan hégómaskap til þess að fróa snobb- uðum veizlulýð. En því miður, svo einfalt er það ekki. Veiting verð- launa fyrir eitthvað sem einhveijir leyfa sér með stóreflis myndugleik að dæma „beztu bók ársins“ er skammarleg móðgun við alla aðra íslenzka rithöfunda sem birta verk sín það árið. íslendingar eru stundum býsna fundvísir á það í fari útlendinga, sem einna sízt skyldi apað eftir. Nú skal fetað í fótspor erlends vopnabraskara, sem keypti sig und- an straffi annars heims með því að stofna til verðlauna með konungleg- um fínheitum, ekki sízt með ger- samlega marklausum verðlaunum fyrir bókmenntir. Markleysi þeirra er jafn-augljóst þó að ósjaldan hafi þau álpazt til að vera í samræmi við almenningsálitið, svo sem Is- lendingum er kunnugast. Menn geta rétt ímyndað sér ár- angurinn af því að veita hér stáss- leg verðlaun á hveiju ári, skuld- binda sig fyrirfram til að dilla upp í hástert hvaða miðlungsverki sem kann að þykja skást það árið og gæti þó sem bezt verið mun lélegra en eitthvað sem talið var næstbezt árið áður og kemur aldrei framar til álita. Þetta marklausa verð- launa-skrum getur allt að einu orð- ið til þess að beina athygli almenn- ings frá þeim bókum sem í raun kunna öðrum fremur að verðskulda góðan gaum. Gott skáldverk fær ekki dulizt til lengdar, hvort sem það er .verð- launað eða ekki. Góður höfundur semur það verk sem á hann leitar, og breyta verðlaun þar engu, nema svo sorglega tækist til, að álitleg fúlga fjár reyndist lævís segull á penna hans, svo að vitandi eða óvilj- andi bæri hann af leið. Að sjálfsögðu hlýtur verðlauna- þegi að lýsa því yfir með kökk í hálsi, hve ómetanleg hvatning til dáða verðlaunin hafi reynzt sér, og þau muni gera sér fært að vinna enn glæsilegri afrek framvegis. Hveiju ljúga menn ekki þegar skyldan heimtar undanbragðalausa kurteisi. Ekki væri það lakast, ef takast mætti með þessu bókmennta-happ- drætti að fjölga íslenzkum útgáfu- skáldum úr 117 upp í 217. En ef höfundar eiga að fara að taka mið af því að geta hugsanlega nælt sér í milljón í leiðinni, þá er illa komið íslenzkri menningu. Það er hart að íslenzkar bók- menntir skuli ekki fá að þróast í friði fyrir ósmékklegri frekju sjálf- skipaðra dómara, sem hafa ekki hugmynd um hvað þeir eru að gera.

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.