Morgunblaðið - 23.10.1983, Qupperneq 5

Morgunblaðið - 23.10.1983, Qupperneq 5
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 23. OKTÓBER 1983 45 tók til 200 barna á aldrinum 11—12 ára, en það eru u.þ.b. 5% barna í fimmta bekk grunnskól- ans. Börnin voru úr ellefu skólum í öllum landshlutum. Samið var próf í tveimur hlutum og það lagt fyrir þau öll. Annars vegar var at- huguð fallnotkun í ópersónulegum setningum með fornafni 3. per- sónu eintölu í frumlagssæti og hins vegar var athuguð fallnotkun með fornafni 1. persónu eintölu. Með prófinu fylgdi spurningablað þar sem beðið var um ýmsar upp- lýsingar: uppruna og aldur barns- ins; uppruna, störf og menntun foreldra; húsnæði; námsárangur og námsgetu (álit kennara) o.fl. Prófgögnin eru birt í heild í við- auka við grein Ástu. Hér er ekki rúm til að rekja annað en meginatriðin í niður- stöðum rannsóknarinnar. Einung- is fimm börn höfðu báða hluta prófsins alveg rétta, þ.e. í sam- ræmi við þá fallnotkun sem kennd er í skólum. Það eru 2,5% þátttak- enda. 29,2% höfðu meira en 4/5 af öllu prófinu rétta, en 14,9% minna en helming. Þágufallssýki reynd- ist algengari í 3. persónu. Það kom á óvart að talsvert var um það að þoifall væri notað í stað þágufalls þar sem það átti ekki við (mig leið- ist t.d. í staðinn fyrir mér leiðist). Gæti þar verið um e.k. ofvöndun að ræða. Frávika frá viðurkenndri fall- notkun gætti í öllum landshlutum, og ekki einum fremur en öðrum. Lauslega var athugað hvort niðurstöður bentu til þess að tengsl væru á milli ruglings í fall- notkun með ópersónulegum sögn- um og ytri þátta á borð við náms- árangur og félagsiega stöðu. Að mati Ástu var þetta ekki kannað nógu gaumgæfilega til að niður- stöðurnar geti talist endanlegar, en hún telur þær þó gefa ákveðna vísbendingu um þetta atriði. í ljós kom að almennur náms- árangur þeirra sem fæstar villur gerðu var yfirleitt góður, og að sama skapi var almennur náms- árangur hinna sem flestar villur gerðu yfirleitt slakur. Við ákvörðun á félagslegri stöðu var miðað við starf og menntun föður. Börnin voru síðan flokkuð í þrjár meginstéttir í samræmi við kenningar félagsfræðingsins Jo- achims Israel. Til stéttar I telur hann embættismenn, sérfræðinga með háskólapróf og atvinnurek- endur. Til stéttar II telur hann þá sem vinna tæknileg og stjórn- sýsluleg störf sem ekki krefjast háskólaprófs, ófaglært skrifstofu- fólk, iðnaðarmenn, verkstjóra og bændur. Til stéttar III telur hann ófaglært verkafólk. Af þeim sem höfðu 80% eða meira af prófinu rétt reyndust 39% vera úr stétt I, 50,8% úr stétt II og 10,2% úr stétt III. Af þeim sem höfðu 50% eða minna af próf- inu rétt reyndust 3,3% vera úr stétt I, 50,5% úr stétt II og 46,7% úr stétt III. „Niðurstöðurnar benda óneitanlega til þess að eitthvert samband sé á milli „réttrar" fallnotkunar með óper- sónulegum sögnum og stéttar- stöðu," segir Ásta í grein sinni. Rannsókn Halldórs Halldórssonar Grein Halldórs Haildórssonar skiptist í tvo aðalhluta, samtíma- legan þátt og sögulegan þátt. I samtímalega þættinum er gerð grein fyrir niðurstöðum athugun- ar, sem hann gerði í mars 1981 á því hvort þágufallssýki tíðkaðist mikið eða lítið í umhverfi 18—19 ára námsmanna. Þátttakendur voru 151 nemandi í 5. bekk Menntaskólans í Reykjavík. Nem- endur voru ekki spurðir um það hvernig þeir töluðu sjálfir, heldur hvernig þeir hefðu heyrt aðra tala. Átti sú aðferð að hindra að svör nemenda mótuðust af því hvað þeim hefði verið kennt. Aðalniðurstaðan varð sú að þótt mifli-dæmin (þ.e. notkun þolfalls) væru i öllum tilvikum talin al- gengari, þegar um var að ræða ópersónulegar sagnir sem í mál- fræðibókum eru jafnan taldar taka með sér þolfall (mig dreymir, mig langar o.s.frv.), en ekki þágu- fall (mér dreymir, mér langar o.s.frv.), könnuðust einhverjir við þágufall með öllum þeim sögnum sem athugaðar voru. Það virtist hins vegar mjög mismunandi al- gengt eftir því hver sögnin var — langalgengast með sögnunum langa og vanta (61,6% þátttak- enda sögðust oft hafa heyrt sagt mér langar..., mér vantar...). Halldór segir að þessi niður- staða þurfi e.t.v. ekki að koma á óvart. Hins vegar kom önnur niðurstaða athugunarinnar hon- um á óvart; nokkrir þátttakendur könnuðust við þolfall með sögnum, sem jafnan eru taldar taka þágu- fa.ll, þ.e. sögnunum finnast, sáma og þykja. Halldór telur hugsanlegt að þetta stafi af því að menn séu að reyna að vanda sig og forðast þágufallssýkina. I sögulega þættinum rekur Halldór dæmi úr orðabókum og seðlasafni Orðabókar Háskólans til þess að sýna þróun orðskipana með þeim þolfallssögnum sem at- hugun hans náði til. Helsta niður- staða hans er sú að þágufall komi yfirleitt ekki fyrir í fornu máli með þessum sögnum nema með sögninni skorta (dæmi úr Grágás). Sjö sagnanna koma hins vegar fyrir með þágufalli í síðari alda ritmáli, en flest dæmin eru frá 19. öld eða yngri. Af dæmunum verð- ur ekki séð að þágufallssýki hafi komið upp sem staðbundið fyrir- bæri í einhverjum sérstökum landshluta og dreifst síðan um víðara svæði eins og tftt er um málbreytingar. Barátta gegn þágufallssýki Það sjónarmið hefur verið ríkj- andi í skólum og fjölmiðlum að notkun þágufalls með ópersónu- legum sögnum sem upprunalega taka þolfall sé málvilla sem forð- ast beri. í kennslubókum í is- lensku sem notaðar eru í grunn- skólanum er þetta atriði sérstak- lega tekið fyrir, og ætlast tii þess að kennarar leggi fyrir nemendur verkefni til að þjálfa rétta fall- notkun. í þeirri kennslubók sem notuð er í neðri bekkjum allflestra grunnskóla á landinu, MóÖurmáli eftir Ársæl Sigurðsson, er þetta gert undir yfirskriftinni „Talar þú rétt mál?“ Litið hefur verið svo á að þágu- fallssýki sé fremur ung í íslensku máli (hin nýja athugun Halldórs Halldórssonar staðfestir það), og unnt ætti að vera að sporna við henni á sama hátt og tekist hefur að hindra aðrar óþarfa málbreyt- ingar, s.s. flámæli (hljóðvillu). Menn hafa óttast að ef þágufalls- sýki væri látin óáreitt mundi það leiða til veiklunar í málkerfi ís- lenskrar tungu, og bjóða frekari málbreytingum heim. Þágufallssýki eignast bandamenn Á síðustu árum hafa komið fram ný viðhorf til þágufallssýki sem draga í efa eða hafna hinu ríkjandi sjónarmiði. Þessi gagn- rýni hefur verið af ýmsum toga, m.a. pólitísk og málfræðileg. Hin málfræðilega gagnrýni, sem raun- ar er öðrum þræði einnig pólitísk, hefur komið fram í tímariti móð- urmálskennara Skímu. I grein í 2. hefti ritsins 1980 rökstyður B.Chr. Jacobsen þá skoðun að þolfall með ópersónulegum sögnum sé tillært, það eigi sér enga hliðstæðu í mál- inu í frumlagsstöðu og sé því beinlínis í andstöðu við málkerfið. Hann bendir á að baráttan gegn þágufallssýkinni gæti leitt til þess að fólk hætti smám saman að nota hinar vandmeðförnu þolfallssagn- ir og þær dæju þannig út í málinu. í annan stað gæti hún valdið klofningi málsins í hversdagsmál og opinbert mál: í daglegu tali notuðu menn þágufall með öllum ópersónulegum sögnum en við sér- stök tækifæri gripu þeir til hins tillærða þolfalls með þeim sögnum sem það ætti við. Sú hætta væri auk þess fyrir hendi að sumir næðu ekki tökum á síðarnefndu fallnotkuninni, t.d. þeir sem nytu SJÁ NÆSTU SÍÐU „Á móti því að breyta málinu nema þörf sé á“ — segir Halldór Halldórsson prófessor „Ágreiningurinn um méranir er eins og málvöndun yfirleitt auðvit- að öðrum þræði tilfinningamál. Ég er frekar á móti því aö breyta mál- inu nema þörf sé á því. Það er engin þörf á að segja frekar „mér langar“ en „mig langar". Breyting- in er þess vegna óþörf,“ segir Hall- dór Halldórsson prófessor. Hall- dór var um árabil kennari í ís- lenskri málfræði við Háskóla fs- lands og hefur verið einna fremst- ur í flokki þeirra sem haldið hafa fram sjónarmiðum um nauðsyn málvöndunar. Hann hefur skrifað fjölda greina í blöð og tímarit um það efni, þar sem hann hefur m.a. látið þá skoðun í Ijós að þágufalls- sýki sé óæskileg. í nýjasta hefti tímaritsins íslenskt mál birtir hann rannsókn á þágufallssýki „llm méranir. Drög að samtíma- legri og sögulegri athugun." Ég spurði hann fyrst af hverju hann notaði orðið „mérun“ í stað hins viðurkennda orðs „þágufallssýki". „Ég skýri þetta atriði í neð- anmálsathugasemd við greinina. Mér skildist að fólk gerði sér ekki ljóst hvernig orðið „þágu- fallssýki" væri hugsað. Orðliður- inn „-sýki“ í því orði táknar ekki sjúkdóm sem rekja má til sýkla eða vírusa. Alkunnugt er orðið „skemmtanasýki" sem merkir „skemmtanafýsn, hneigð til skemmtana", og er hugsað á sama hátt, þ.e. sem tilhneiging til einhvers. Orðið var búið að fá á sig niðrandi blæ og þar sem ég var að skrifa fræðilega ritgerð vildi ég heldur sneiða hjá því.“ Hvenær fóru málfræðingar og áhugamenn um málvöndun fyrst að hafa áhyggjur af þágufalls- sýki? „Það kemur fram í sögulega kaflanum í grein minni að fyrstu marktæku dæmin um þróun í þessa átt eru frá miðri 19. öld. Fyrst er vikið að þessu á bók í setningafræði Jakobs Jóh. Smára frá 1920. Þar segir: „Á útsuðurkjálka landsins (Kjósar- og Gullbringusýslu ásamt Reykjavík) er jafnaðarlega not- að þgf. í stað þf. með sumum þessara sagna (t.d. mér dreymir, langar, verkjar, munar um e-ð o.fl.). En þetta ber að varast." Kennarar á þessum tíma eða jafnvel fyrr voru farnir að vara við þessu. Ég minnist þess að þegar ég var strákur í skóla á ísafirði þá var þetta brýnt fyrir okkur. Én hugleiðingar Smára um að méranir séu sérstakt Suð- urnesjamál hafa ekki við rök að styðjast. Það þykist ég hafa sýnt fram á í greininni." Hver getur verið ástæða fyrir tilhneiginu til málbreytingar af þessu tagi? „Það eru ósköp eðlilegar ástæður fyrir því. Það eru þegar til í forngermönsku tvær óper- sónulegar orðskipanir, önnur með „mig“ og hin með „mér“, og ekkert óeðlilegt að það verði ruglingur þeirra á milli. Auk þess hefur þágufallið í íslensku tekið að sér svo mikið hlutverk. Það samsvarar t.d. ablativus og dativus í latínu og hinum gamla locativus að vissu leyti. Það er ekkert óeðlilegt að svo mikils- vert fall í málinu dragi að sér notkun." Þú telur að þágufallssýki sé óæskileg? „Já, eins og ég sagði áðan er ég frekar á móti því að breyta mál- inu nema rík þörf sé á því. Að því er fram kemur í nýjustu rannsóknum notar verulegur meirihluti þolfall með ópersónu- Halldór Halldórsson prófessor. legum sögnum þar sem það á við. Rannsóknirnar sem greint er frá í íslensku máli beindust að ungu fólki, en ég held að ég geti fullyrt að eftir að fólk er komið til meiri þroska þá batnar málfar þess. Ég hef veitt því athygli að fólk sem hefur mérað hefur hætt því eftir að það eltist. Við íslendingar erum stoltir af því að hafa varðveitt okkar gamla mál betur en margar aðr- ar þjóðir, og þegar það gamla er ekki til neins ills þá vil ég varð- veita það. Ég held að ef við gef- um eftir á þessu sviði þá verðum við að gefa eftir á fleiri sviðum. Það er áreiðanlega ekki meira vandamál að útrýma mérunum heldur en að útrýma hljóðvill- unni á sínum tíma.“ Athugun Ástu Svavarsdóttur bendir til þess að þágufallssýki sé algengari hjá börnum sem gengur illa í skóla og börnum úr „lægstu" stétt þjóðfélagsins en öðrum, þ.e. að samband sé á milli réttrar fallnotkunar með ópersónulegum sögnum og stétt- arstöðu. Hún telur þetta styðja hugmyndir sem Gísli Pálsson hefur haldið fram um að þágu- fallssýki sé liður í félagslegum mállýskumun sem fyrir hendi sé hér á landi. Mig langar að spyrja þig út í þetta viðhorf og enn fremur þá skoðun Gísla að bar- áttan gegn þágufallssýki geti stuðlað að og skerpt stéttbundin mállýskumun auk þess að vekja málótta meðal almennings. „Mér er ljúft að svara þessu. Ég skil ekki þessa stéttaskipt- ingu Ástu í ritgerðinni. Ég veit ekki hvernig á að fara að því að skipta íslensku þjóðinni í stéttir, nema þá að miðað sé við starf- stéttir, t.d. menntamenn, bif- reiðastjóra, öskukarla o.s.frv., eða það sem betra væri, að fara eftir tekjum manna. Það gerir Ásta ekki, og ég trúi ekki að rétt niðurstaða fáist miðað við henn- ar aðferð. Þar styðst ég við mína eigin eftirtekt. Það að méranir séu algengari hjá börnum sem gengur illa í skóla en öðrum er afskaplega eðlilegt og lá raunar í augum uppi fyrirfram. Maður sem er seinn að læra eitt er að jafnaði seinn að læra annað. Ég kannast ekki við að það séu til neinar stéttbundnar mállýsk- ur á íslandi. Það held ég að sé tilbúningur manna sem hafa lært um að slíkt sé til erlendis. Við vitum að þetta er vandamál víða í öðrum löndum, kannski ekki síst á Englandi. Ég held að þessar kenningar séu innfluttur varningur. Ég hef aldrei skilið þetta með málóttann. Þetta orð er að ég hygg áróðursorð og felur ekki í sér neina aðra merkingu en vissa tegund af feimni. Ég veit ekki til þess að feimni fari eftir því hverjum störfum foreldrarnir gegna. Ég hef ekki orðið þess var, og ég hef enga rannsókn séð á því. Ég held að feimni sé til í öllum stéttum þjóðfélagsins, þannig að ég geri ekkert með þetta orð.“ Þú hefur sagt að þér virðist að baráttan gegn þágufallssýki í skólum hafi dvínað upp á síð- kastið. Hver gæti verið skýring- in á því? „Ég vissi það að ýmsir skóla- stjórar gengu mjög fram í því að kveða hljóðvilluna niður á sínum tíma. Það er ekki sama aðstaða núna vegna þess að það er ein- hver linka í öllu skólakerfinu, og ef til vill eru kennarar ekki nógu vel menntaðir. Það hefur verið haldið uppi linnulausum áróðri gegn málfræðikennslu. Auk þess hygg ég að bókmenntakennslan sé alröng. Hún ætti að beinast meir að því að vekja áhuga á lestri góðra bóka. Það þarf að kenna mönnum málkerfið rækilega, og ef menn kunna helstu hugtök um mál- kerfið og læra hvernig málið er notað af lestri góðra bóka, þá held ég að vandamál eins og méranir þurfi ekki að koma upp. Ég kenni skólunum með öðrum orðum að verulegu leyti um þetta. Þó kunna aðrar þjóðfé- lagslegar ástæður einnig að vera hér að baki. Það kann að vera að börn séu minna samvistum við fullorðið fólk heldur en var á þeim tíma þegar hljóðvillunni var útrýmt."

x

Morgunblaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.