Morgunblaðið - 17.04.1982, Page 17

Morgunblaðið - 17.04.1982, Page 17
17 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 17. APRIL1982 -.. r .: ens. Ég lít svo á að það skipti meira máli fyrir norræna lesendur að fá nokkra heildarsýn yfir það heldur en ég færi að geta um yfir- borðsleg einkenni nokkurra rit- höfunda og einstök verk þeirra. Hið síðara er að mínu áliti efni, sem áhugamenn geta kannað víða í verkum sem liggja þegar fyrir í ritum um finnskar bókmenntir. Vera má að margur spyrji sem svo: Verða menn varir við „fin- landiseringu" í finnskum bók- menntum? í menningarlífi okkar? Svar við þessu fæst ekki nema gef- inn sé gaumur að virkri þjóðlegri samsemd okkar tíma. Ég er svo djarfur að halda því fram að staða okkar í Evrópu, landfræðileg og pólitísk, fjárhagsleg og þá ekki sízt menningarpólitísk, eigi sin mörgu sérkenni. Við skulum hér snúa okkur að hinu síðastnefnda. Finnska þjóðin á rætur að rekja, eins og kunnugt er, til lands ná- lægt uppsprettum Volgu og þaðan breiddust út allir hinir „málstofn- arnir", að slepptum þeim úgríska (ungverska) til norðurs eða var þrýst til norðurs. Með næstum fullri vissu má síðan segja að sænsk-finnsku íbúarnir — einkum í strandhéruðunum — megi reikna með germönskum forfeðrum, séu afkomendur víkinga, en einnig Hansa-kaupmanna. Finnska þjóð- in er blandaðri en aðrar Norður- landaþjóðir. Framar öðrum norrænum löndum nær Finnland yfir víðlend óbyggð svæði, þar sem yfirráðin hafa brevtzt, eins og svo oft á sér stað á landsvæðum þar sem tveim menningarstraumum lendir saman. Það hefur líka þýtt, að menn- ingin hefur sprottið upp á mjög þjóðlegu stigi, fjarri ólíkum verndurum og velgjörðarmönnum. I nútímabókmenntum dyljast mönnum ekki töluverð áhrif frá Kalevala, frá kyrjálisma, hugsun- arhætti grísk-kaþólskra, viborgsk- um hansaerfðum og frá þeirri ein- staklingshyggju, sem oft verður sterk við einangruð skilyrði, eins og á eyjum og í skógabyggðunum. „Finnlandisering" í þessari sam- semdarmerkingu er eingöngu já- kvæð. En spurningin snertir líka rit- skoðun og sjálfsgagnrýni, þrýst- inginn frá raunpólitíkinni sem-- greina má í menningarlífinu. A fjórða áratugnum gerðu nazistar nokkrar tilraunir til að tengja finnskt menningarlíf „blut-und- boden“-dagskrá sinni og öðrum „hreingermönskum" kenningum. Það tókst ekki og allur saman- burður við pólitískt ástand okkar þá á ekki við. Sovézki sósíalreal- isminn hefur ekki í stjórnartíð Kekkonens haft neinn byr svo heitið geti. Örfáir rithöfundar, sem hafa fylgt honum, hafa eitt- hvað verið lesnir í Sovét, en eru frekar lítils metnir í Finnlandi. Dæmi um það er Martti Larni. Myndlist okkar hefur t.d. ávallt verið frjáls á vestræna vísu og „úrkynjuð list“ hefur aldrei orðið fyrir ofsóknum. Aftur á móti þekkjum við bókarbrennu. Hér á ég við bók Agnars Mykle, „Sángen om den eldröda rubinen". Utgáfu- fyrirtækið hlaut þungan dóm, sem byggður var á lögum um klám- bókmenntir. En það kynlega skeði, að sænsk þýðing á bókinni var til sölu í Finnlandi á sama tíma. Menn hafa hent gaman að þessu sín á milli, og spurt hverju sætti. Litu Finn-Finnar svo á málið, að sænsk-finnskir íbúar landsins væru spilltir af klámi hvort sem var? „Miðsumardansinn", skáldsaga eftir Hannu Salama, kom út 1964. Sagan hafði að geyma nokkrar grófar kynlífslýsingar miðað við þá tíma. Salama var dæmdur fyrir guðlast — en bókinni var skotið undan og gekk síðan kaupum og sölum, þrátt fyrir dóminn. I sænskri þýðingu var líka hægt að fá bókina hvar og hvenær sem var. Sérstöðu hafði „Gulag" eftir Solzj- enitsyn. Þá bók lét bókaútgáfan Tammi þýða, en hikaði síðan við að birta (ástæðan fyrir því er leyndardómur enn sem komið er). Aftur á móti var prentletrið sem þegar var tilbúið selt til Svíþjóðar, þar sem bókin kom út á finnsku. Finnskir ferðamenn áttu greiðan aðgang að henni þar og fluttu hana heim með sér. Bókasafns- nefnd í hverju sveitarfélagi ákvað, og það fór eftir pólitískum lit hennar, hvort Gulag-bókin, sem innflutt var frá Svíþjóð, skyldi lánuð út eða ekki. Þegar Hannu Salama gaf út ár- ið 1972 skáldsögu sína „Det som göms i snö“ (á sænsku 1974, verð- launuð af Bókmenntaráði Norður- landa), bjuggust menn við að blöð kommúnista myndu hæla henni á hvert reipi. Bókin ræðir sem al- kunna er um neðanjarðarhernað kommúnista í Tammerfors-héraði í seinna heimsstríðinu. Það kom í ljós, að stalínsinnuðu blöðin (eink- um Tiedonantaja) réðust á Salama fyrir það að hann væri ekki sósí- al-realisti, hann hefði sett blett á kommúnistahetjur sínar, þar sem ekki var sneitt hjá breyzkleika þeirra, tortryggni og keipum. Hetja verður að vera alveg flekk- laus samkvæmt stalínismanum. Ef ekki, er rithöfundurinn svikari við málstaðinn. Sama grundvallarskoðun kom fram nokkrum árum síðar, þegar Denes Kiss, ungverskur rithöf- undur, kom í heimsókn til Finn- lands og dirfðist að segja í hópi rithöfunda, að menn furðuðu sig á því í Ungverjalandi, hve baráttu- þorið hefði verið mikið í vetrar- stríðinu, og síðar bætt við — sam- kvæmt orðum þýðanda — er talið barst að fasisma, þá hefði hann spurt „hvaða fasisma". Afleiðing- in varð sú, að finnskur, stalínskur rithöfundur, Matti Rossi, kærði Kiss fyrir ungverska og sovézka kommúnistaflokknum fyrir land- ráðastarfsemi sem leiddi til harðrar refsingar við heimkomu hans. Allt upplýstist þá fyrst eftir að Anna Maija Raittila, þýðand- inn, fyrir þrýsting frá Veijo Meri m.a., játaði, að hún hefði líklega mistúlkað orð Denes Kiss. Svo mengað getur menningarloftslag- ið orðið í Finnlandi. Allir stal- ínsku menningarbroddarnir litu svo á, að Matti Rossi hefði gert rétt, þegar hann af fullri árvekni hafði flett ofan af „svikara". Þetta er gott dæmi um að frjálst er að tala, ritskoðun er engin, en það er öll ástæða til að viðhafa fulla sjálfsgagnrýni. Það hefur verið gert allmikið af því í Finnlandi að breiða út menn- ingarlíf, einnig að þjálfa lista- menn á hinum ýmsu sviðum og efla menningaráhugann. Við höf- um á hverju ári vaxandi hóp héraðsrithöfunda er byrjað hafa oft sem áhugamenn og reka sum- staðar bókaútgáfur sem þeir eiga sjálfir og skrifa fyrir. Til þessa svæðisb'undna starfs heyrir líka síaukinn áhugi á að nota sumar- tímann vel í þessu augnamiði, þar sem þá er hlúð að hverskonar list- menningu hvarvetna í héruðun- um. Hæst ber ýmsa ágæta skemmtiviðburði eins og óperu- hátíðina í Ólafsborg í St. Michel, jazztónleika í Björneborg (Pori) og þjóðlagasöngmótin í Kaustby, svo að eitthvað sé nefnt. Margir kunnir rithöfundar koma þar fram með upplestur, söng á milli og söngtexta. Mikilvægan þátt í þessu öllu saman leika listamenn héraðanna og margir rithöfundar eiga eða hafa átt þar hlut að máli. I hverju fylki í Finnlandi eru skipaðir þrír rithöfundar af hálfu héraða, léna og ríkja til tveggja ára. Þeir fá leiðbeinendur sem og menningar- fræðara. Sem dæmi um fylkisrit- höfund er Matti Paavilainen í Kymmene-fylki. I fullan aratug hefur hann þjálfað marga rithöf- unda og einnig starfað fyrir ríkið sem ráðgjafi þess. Við hliðina á þessu starfi hefur hann náð því að gefa út ljóðasafn annaðhvert ár að minnsta kosti. Arslaunin eru mið- uð við fjóra mánuði, en part úr árinu getur listamaðurinn gefið sig eingöngu að því að semja sjálf- ur. Finnskar bókmenntir — ekki sízt ljóðræns eðlis á háu stigi — er erfitt að þýða og því hefur það verið allt annað en auðvelt að kynna þær svo sem vera bæri. Sviðið, sem rithöfundar okkar starfa á, er harla breitt. Vilji mað- ur draga fram það sem mest ber á að magni til, verður myndin næst- um þessi: Við höfum nú í fullan áratug eignazt feiknin öll af póli- tískum minningabókum. Það eru fyrst og fremst menn úr „hirð“ Kekkonens og aðrir, sem ekki þótti gott að vinna með honum, sem kortlagt hafa tímabilið og þróunina. Við höfum líka eignazt langa röð sem ber yfirskriftina „rödd manneskjunnar“, þar sem m.a. margir rithöfundar setja fram eigin skýringar á því sem gerðist 1939—1944, og opinbera lífsskoðun sína. Eiginlegum stríðsbókmenntum á tímum Kekk- onens má skipta í þrennt. Það eru sérfræðirit, lýsingar manna sem stóðu í eldlínunni í stríðinu og fag- urbókmenntir. (Hvað varðar hið síðasttalda ber að nefna Váinö Linna, Veijo Meri og þá ekki sízt Paavo Rintala.) Auk þess eigum við feiknin öll af lýsingum, þar sem atburðirnir kringum 1918 eru teknir til meðferðar — oft í fag- urbókmenntalegu formi. Stefn- unnar „nouveau roman" í anda Robbe Grillet, Michael Butor og Claude Simon gætir lítið — eigin- lega aðeins hjá Antti Hyry. Eftir að Váinö Linna kom með þriggja binda verk sitt um hjáleigubafnd- urna, hafa margir haldið sig við það sem Svíar kalla „Dómkirkju- bygginguna" í hálfskjalfestum skáldsagnaröðum með nærsögu- legum fjarvíddum eins og Eeva Joenpolto. Hinn breiði þjóðsagna- kveðskapur sem byggir svo nyög á þjóðlegri kviku myndar líka mik- ilvæga röð frá Mika Waltari til Sillanpáá og allt til okkar daga í ritum Alpo Ruuth, Heikki Turun- en, Kalle Páátalo og margra fleiri. Það ánægjulegasta sem hefur borið við meðal sænskra Finna í stjórnartíð Kekkonens er líklega það, að grundvöllurinn fyrir hvern sem skrifar og hvað sem skrifað er um hefur færzt nær fólkinu frá menntamönnunum, sem héldu sig við viðburði stórborgarinnar og „betri“ fjölskyldur, skrifuðu skáldsögur til dægrastyttingar. Hvað ljóðagerð varðar höfum við úr mörgu góðu að velja bæði á finnsku og sænsku. Hvað barnabókmenntir snertir (sem fullorðnir lesa líka) er um að ræða nokkra ágæta höfunda, þekktust utan Finnlands er múm- ínmamman Tove Jansson. Bóka- útgefendur segja þó að alþjóðlegt framboð á barnabókum sé að gera út af við innlenda útgáfu. Einnig sænskir Finnar skrifa fagurbókmenntir. Eina bókin sem hlotið hefur lof gagnrýnenda er „Asfaltblomman“ eftir Antti Jal- avas. Bókin kom út á sænsku 1980 og var þýdd á finnsku, um líkt leyti og forsetatíð Kekkonens var lokið. aðinn á Vesturlöndum hefur orð- ið til þess að reglur um prófanir nýrra aukefna hafa verð hertar svo um munar. Gilda þær þó ekki um eldri aukefni. Þrátt fyrir gífurlegar framfarir á sviði eiturefnafræði eru prófanir á eiturvirkni aukefna enn afar dýrar og tímafrekar. Hefur því mjög dregið úr áhuga á nýjum aukefn- um. Því miður er ennþá engin leið að beita þessum aðferðum á all- an þann sæg aukefna sem þegar er búið að leyfa til notkunar í matvæli. Mun þess langt að bíða að svo verði. Lokaorð Ljóst er að aukefni i fæðu eru ekki loftbóla heldur lausn á mörg- um erfiðum vandamálum i mat- vælaiðnaði. Hitt virðist og auðséð að notkun þessara efna hefur oft gengið út í hreinar öfgar. Vandi heilbrigðisyfirvalda er að sigla milli skers og báru. Of mikil stífni getur tafið um of framfarir í íslenskum iðnaði. Of mikið frjálsræði getur skaðað heilsu neytandans. Umhugsunarvert er hve enn er mikið af gerviaukefnum í notk- un. Væri æskilegra — þegar kostur er — að leysa þau af hólmi með náttúrulegum eða a.m.k. tilbúnum eftirlíkingum náttúrulegra efna. í fæðuvali ættu neytendur að leggja sem mesta áherslu á allan ferskan mat eða nýmeti. Þegar það ekki fæst ætti að nota frysta fæðu, en að öðrum kosti þurrkuð eða niðursoðin matvæli. Fínunnar og aukefnarikar afurð- ir ætti ekki að nota nema þegar ferskari fæða er ekki tiltæk. Dæmi um slíkan mat eru t.d. sælgæti, gos, kökur, saltaðar og sykraðar matvörur. Eiöfaxi kominn út MORGUNBLAÐINU hefur borist tímaritið Eiðfaxi, þriðja hefti ársins 1982, og er ritið fjölbreytt að efni að vanda, efni um hesta, hestamenn og hestamennsku. IJtgefandi Eiðfaxa er samnefnt hlutafélag, en ábyrgðar- maður ritsins er Sigurður Sig- mundsson. Meðal efnis að þessu sinni er grein um kaup og sölu hrossa eftir Arna Þórðarson, Páll S. Pálsson ritar um hesta á þjóðvegum, viðtal er við Tómas og Karen á Orms- stöðum, skrá er yfir hestaþing 1982, Jón Sigurðsson í Skollagróf ritar um útflutning hrossa, grein er um Stóðhestastöð Búnaðarfé- lagsins í Gunnarsholti, skrá er birt um útleigu á stóðhestum vorið 1982 og margt fleira efni er í rit- inu, sem er 36 síður að stærð. Forsíðumyndin er eftir Sigurð Sigmundsson, tekin í Mosfellsdal. EIÐFAXlal HÁRGREIÐSLUMEISTARAFÉLAG ÍSLANDS HEFUR FENGIÐ HÁRGREIÐSLUMEISTARANN DODDY FRÁ DANMÖRKU til að halda SÝNIKENNSLU í HÁRGREIÐSLU fyrir félagsmenn og starfsfólk þeirra. Sýnikennslan veröur á Hótel Loftleiöum laugardaginn 17. apríl (í dag) kl. 3 e.h. Aöeins þetta eina skipti. Aögangur kr. 150.00. Hárgreiðslumeistarafélag Islands

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.