Lesbók Morgunblaðsins - 21.12.1994, Síða 36

Lesbók Morgunblaðsins - 21.12.1994, Síða 36
Jól á Eyrarvegi 35 Eftir JÓHANN ÁRELÍUZ egar veiddist vel af rjúpu í Vopnafirði fengum við svo marga fugla að aust- an, ásamt hangikjöts- lærum og hangikjöts- bógum, að þeir nægðu okkur sjö á aðfanga- dagskvöld og gamlárs- kvöld. Þá var hátíð í bæ. Verst þótti manni ef lambahryggurinn var á borðum bæði þessi kvöld. Lambahryggur út af fyrir sig príma matur og vel iagaður af mömmu, ekki vantaði það, en því miður næstum því hversdaglegur miðað við ijúpurn- ar. Ilmurinn af þeim fyllti bílskúrinn, þvotta- húsið og eldhúsið og að lokum holið, herberg- in og stofuna í Eyrarvegi 35. Það var dásam- leg angan! Það spruttu upp sprænur og runnu lækir í munni mér við tilhugsunina eina um þessar dásamlegu kvöldmáltíðir. Bragðlauk- amir biðu í ofvæni. Ég klappaði og strauk rjúpunum frammi í skúr og taidi þær hvað eftir annað. Bar þær saman og athugaði gaumgæfilega hvar þær höfðu verið skotnar greyin. Blessuð saklausa rjúpan hvíta, mælti hún móðir mín og bar svuntuhornið snöggt að augum sér, nú fara jólin að koma! Og svo hamfletti kall faðir minn ijúpurnar á Þollák (stundum aðeins fyrr og stundum kannski seinna ef svo illa vildi til) og þá var alltaf talað um að reyta þær en var aldrei gert. Pabbi vann eins og þræll fyrir jólin, fyrst á skóverksmiðjunni og svo í rammagerð- inni hjá nabbna, og mamma blessunin fór valla úr fötum síðustu sólarhringana: svaf þetta þijá til fjóra tíma kannski á nóttu. Ljósið úr eldhúsinu og kökuilminn lagði undir herbergishurð mína þegar ég sofnaði og hvatti mig til dáða þegar ég spratt á lapp- ir með stríðþanda görn í svartasta skamm- deginu. Ég var í sjöunda himni, mér leið eins og blóma í eggi! Tók smákökur og allt sem til féll (möndlur, rúsínur, döðlur, sveskjur, súkkulaði og síróp) svo fijálsri sem ófijálsri hendi. Það var yfirleitt vonlaust að fela neitt fyr- ir mér. Ég var bíræfinn og ófyrirleitinn, úts- moginn, áræðinn og hugmyndaríkur að leita uppi kökur og allt bakstri tilheyrandi og skipti þá minnstu hvort mig bar niður í eld- húsi, búri, bílskúr eða öðrum vistarverum. Mömmu féll þetta stundum þungt og reyndi að fá mig ofan af þessari iðju með gæsku sinni og umburðarlyndi. Systir mín Kristín gat orðið asskoti hvöss á brún og brá og hörð í horn að taka, söng stundum hreinlega í henni og hvein, ja í fyllstu hreinskilni: hún öskraði á mig: hættu þessi helvítis rupli Jói og fór mig óbiíðum höndum. Hún var ekkert lamb að leika sér við hún Dysta. Augun skutu gneistum bak við hornstrandargleraugun! Því minna sem pabbi frétti af þessu því betra. Og bræður mínir þrír gátu svosum ósköp lít- ið aðhafst. Vignir og Þormóður sjaldan heima. Og Simmi naut stundum góðs af at- orku minni, ég mútaði honum hreinlega á mitt band. Líkaði honum það ágætlega enda sjaldan flotinu neitað. Ég fór nebbnilega mínu fram. Það var spennan og græðgin sem dreif mig áfram og áfram enn: áfram í leit að nýjum kökukassa, kexpakka, rúsínupoka, eplum og appelsínum. Allt féll í ljúfa löð í stafrófinu hjá mér: sírópskökur, gyðingakökur, hálfmánar, kom- a.e • ÉG VAR bíræfinn og ófyrirleitinn, útsmoginn, áræðinn og hugmynda- ríkur að leita uppi kökur og allt bakstri tilheyrandi og skipti þá minnstu hvort mig bar niður í eld- húsi, búri, bílskúr eða öðrum vistar- verum. Mynd: Árni Elfar. flekskökur, kleinur, röndótt terta, skúffuterta og mætti gera listann langan ef minni hrykki til. Mætti mér fyrirgefast þótt minni mitt sé örlítið farið að láta á sjá eftir öll þessi ár, sumar síður þess séu svoltið lúðar, og eina og kannski tvær vanti jafnvel alveg, það er ekki eins og bernskujólin hafi verið í gær og reyndar ein fjórtán fimmtán árin síðan ég hefí verið á Islandi um jól og áramót. Og spúsa mín Kerstín bakar í hæsta lagi piparkökur og lúsíuketti fyrir jólin. Maður er mikið til dottinn út úr þeim stórkostlegu íslensku veisluhöldum hins myrkasta skamm- degis. En áfram með smjörið! Nr.l voru þó loft- kökurnar hennar Hillu frænku, Torfhildar móðursystur minnar. Hilla heitin var sérfræð- ingur í loftkökubakstri: hún kunni kúnstina að fá þær til að lyfta sér á það óumræðilega æðra stig. Og kæmu loftkökurnar of snemma í Eyrarveginn var voðinn vís! Ég einbeitti mér að þeim af ráðnum hug, enda hreint sælgæti. Ég stóðst ekki mátið. Ég gat ekki annað! Alveg forfallinn loftkökuneytandi frá fyrstu stundu. Frá því að búið var að baka loftkökurnar þurfti ekki að óttast nándar- nærri eins mikið um annan bakstur. Há- marksunaður munaðar þegar þær bráðnuðu á tunginni og ekki spillti fyrir ef maður skol- aði þeim niður með Vallassi, Mix eða Cream Soda. Þá var hátíð í bæ og ég lék mér ung- ur og óspilltur að gamla dótinu mínu á með- an ég taldi óþreyjufullur dagana þangað til ég gæti opnað nýju pakkana, sbr.: Bráðum koma blessuð jólin, bömin fara að hlakka til. Allir fá þá eitthvað fallegt, í það minnsta kerti og spil. Höfundur býr í Svíþjóð. Nokkur orð um kirkjur og kirkjustaði á íslandi Arið 1969 hóf Einar Páls- son útgáfu á bóka- flokknum „Rætur ís- lenskrar menningar", og kallar hann fyrsta bindið „Baksvið Njálu“, þar varpar hann fram þeirri tilgátu að fyrstu land- nemar á íslandi hafi sett bæi sína niður eft- ir ákveðnu kerfi og nefnir þar til Rangárþing og kallar þetta Hjól Rangárhverfis. Hvort hér er um fastmótað kerfi að ræða eða tilvilj- un hvar bæir voru byggðir læt ég ósvarað, en ekki hef ég heimildir um að slíkt hafi tíðk- ast í Noregi eða írlandi og Suðureyjum, en frá þeim löndum munu flestir landnámsmenn komnir, en mér þykir trúlegt að landnemarn- ir hafi flutt með sér háttu og venjur síns heimalands. Ég tel víst að þessir menn hafi fyrst og fremst litið eftir landkostum og aðstöðu hvað varðar landrými, vatnsból, veiðiskap o.fl. Hér voru menn fijálsir og gátu valið sér bústað, þetta var andstætt því sem var í Noregi á fyrstu árum landnáms. Þegar fólki fjölgaði í landinu, lög voru sett og þjóðveldi komið á og héraðsskipan, hafa flestir stærri bændur byggt hof á jörðum sínum og tryggt sér þar með nokkuð víðtæk völd innan hvers héraðs. Hvort þessi hof hafi verið sett eftir einhveiju ákveðnu kerfi hef ég hvergi séð skráð, til dæmis í ein- hverri vissri átt frá bæjarhúsum. Eftir að kristni var lögtekin varð sú breyt- ing á að stórbændur og goðorðsmenn fóru að reisa kirkjur á jörðum sínum, enda var talið að þeir sem kirkjurnar áttu hefðu víst rúm fyrir jafn marga menn, sem staðið gætu innan kirkju þeirra. Maður gæti ætlað að mörgu hofínu hafí verið breytt í kirkjuhús og þá þjónað sama hlutverki sem áður en annarri trú, þó má vel vera að hofin hafi verið brotin niður og kirkjur byggðar á öðrum stað. En var nokkur hefð til dæmis í Noregi um það hvar kirkjur skyldu standa? Þegar í fyrstu kristni á Islandi virðist annað uppi á teningn- um og skapast ákveðin hefð. Við skulum nú Eftir ODDGEIR GUÐJÓNSSON GREINARHÖFUNDUR hefur dregið upp línur milli kirkjustaða á Suðurlandi til skýringar á því sem hann segir ígreininni. 0 50 km i___________________i líta yfir kirkjur á Suðurlandi. Þar kemur í ljós að þær eru næstum hver einasta suðaust- ur frá bæjarhúsum, í öðrum landshlutum er ég ekki nógu kunnugur svo ég geti sagt um fasta reglu þar, hvað þetta varðar, en fróð- legt væri að vita hvort þessu sé þannig varið þar. En hér er ekki öll sagan sögð. Ef við tökum kort af íslandi og skoðum kirkjustaði þá kemur eitt athyglisvert í ljós. Það má heita undantekningarlítið að þijár kirkjur eru í beinni línu og stundum fleiri og skal ég hér taka nokkur dæmi til skýringar: 1. Eyvindarhólar, Ásólfsskáli, Stóri-Dalur. 2. Skógar, Holt, Kross. 3. Stóri-Dalur, Voðm- úlastaðir, Sigluvík. 4. Holt, Voðmúlastaðir, Hábær. 5. Keldur, Breiðabólstaður, Kross. 6. Eyvindarmúli, Stórólfshvoll, Oddi. 7. Keld- ur, Stórólfshvoll, Sigluvík. Þetta læt ég nægja til skýringar þessu máli. Þessi regla á ekki aðeins við um Rangár- þing. Það má segja að þetta gildi um alla landsfjórðunga. Eg tel að hér sé varla um tilviljun að ræða, en hvort sterk hefð eða trúaratriði koma hér til sögu væri fróðlegt að kanna. En með hvaða hætti formenn gátu tekið þessar beinu línur er ráðgáta. Þó er hugsan- legt að þeir hafi verið fróðari um gang himin- tungla en ætlað hefur verið og eftir þeim hafi þeir getað miðað áttir og línur um langa vegu. Allt þetta er rannsóknarefni, sem fróð- legt væri að kryfja til mergjar. Nú mætti spyija: Er hér ekki komin sama reglan, sem Einar Pálsson hefur sett fram í ritverkinu „Rætur íslenskrar menningar" og vikið er að í upphafi þessa máls? Höfundur býr á Hvolsvelli, en var bóndi í Tungu í Fljótshlíð.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.