Lesbók Morgunblaðsins - 17.01.1998, Page 11

Lesbók Morgunblaðsins - 17.01.1998, Page 11
Ljósmynd: Guðmundur Brynjar Þorsteinsson. Ljósmynd: Guðmundur Brynjar Þorsteinsson. BJÖRN Hróarsson (lengst til vinstri) stingur sér fram af fossbrúninni í Vatnshelli. LÍNUR lagðar og förin í Saxa undirbúin. Snjóinn frá deginum áður hafði tekið upp. Ljósmynd: Guðmundur Brynjar Þorsteinsson. BJÖRN Hróarsson heldur hér fyrstur manna á vit þess ókunna í Saxa. Ljósmynd: Guðmundur Brynjar Þorsteinsson. BJÖRN Símonarson á leið niður í Saxa. beitt á þá minni til að losa um og innan stundar tróðust félagamir hver af öðrum inn í þetta nýja herbergi Holuborgar. Pangað hafði enginn komið áður. Stærð þessa nýja herbergis stóð ekki undir þeim vonum sem kaldi blásturinn hafði gefið en í þessu neðsta herbergi Holu- borgar kemst samt fyrir á annan tug manna. Frá Holuborg var arkað að stórum hellis- munna þar sem mikil og fom hleðsla er í niður- falli framan hellisins. Stutt er síðan hellamenn rákust á hellinn og líkt og með holuna ókönn- uðu vestan jökuls gekk Guðmundur Brynjar Þorsteinsson fram á hann þennan. Hann liggur djúpt en er vart mikið lengri en sextíu metrar. Sérkennilegar útfellingar em í hellinum, ekki ósvipaðar kóröllum. Sýnataka og greining þessara útfellinga bíður betri tíma. Stutt innan hellismunnans er töluvert af beinum og sýndist nú sitt hverjum hvaða skepna hefði verið þarna á ferðinni. Ekld var það refur og ekki sauð- kind, eitthvað stærra en þó smærra en hross eða kýr - eftir að hafa velt beinflykki nokkru í hendi um stund þóttust sumir hellamannanna greina þar haustópu af villisvíni. Einkum vom það bein er minntu mjög á skögultennur villisvínanna í Ástríks-bókunum sem kom þess- ari grillu í koll þeirra. Beinin bíða frekari rann- sókna en þar sem purkur mun merkja það sama og svín og bein þessi í Purkhólahx-auni var nafninu Svínhellir skellt á hellinn og mun vonandi haldast þrátt fyrir að líffræðingar eða fomleifafræðingar hafni villisvínatilgátunni. Frá nýnefndum Svínhelli var haldið í Snjó- helli sem er mestur og þekktastur Purkhóla- hellanna. Var hann genginn á enda og óvenju; lítið um klakamyndanir enda sá árstíminn. í byrjun sumars era klakamyndanir í Snjóhelli mikilfenglegt sjónarspil. Uppstytta tók á móti hellaföram utan Snjó- hellis og nú var stefnan tekin á Langaþröng sem er lengstur Purkhólahellanna. Heildar- lengd hans er um eða yfir kílómetri en eins og nafnið gefur til kynna er ekki alltaf hátt til lofts. Ranghalar og afkimar vora því látnir eiga sig í þessari ferð en haldið inn að Tebollunni sem svo er kölluð. Pótt nokkrir hellar væru að báki var holan „djúpa“ enn í huganum og því haldið út fyrir jötól í þriðja skipti þennan daginn. Veður var mun skaplegi’a en í fyrri skiptin tvö en í stað stórhríðar tóku kaldi og regn á móti hella- mönnum. Með nokkra byrði var haldið út í óvissuna og annar fóturinn settrn- fram fyrir hinn. Snjór dagsins á úfnu hrauninu gerði ferðina erfiða. Kargahraun með snjósköflum hér og þar lítur e.t.v. ekki svo ósvipað út og úthafið sjálft með hvítfyssandi öldum. í það minnsta gekk sjó- maðurinn frá Porlákshöfn ákveðnum skrefum út á hi-aunbreiðuna, sigldi fagmannlega fram hjá dröngum og skomingum, og sigldi hópnum að holu sinni. Myrkrið og þögnin undir niðri varð þess valdandi að þi'eyta göngunnar og hellaferða dagsins var á bak og burt og ákafinn tók við. Bjöm Hróarsson kíkti fyrstur manna niður og eftir þá framkönnun taldi hann holuna um sex metra djúpa. Fyrst dýptin var ekki meiri slepptu menn því að leggja siglínur og setja á sig beltin held- ur var sex metra löngum heimasmíðuðum kað- alstiga frá Þorlákshöfn komið niður í holuna, bundinn í næsta bjarg. Með viljann að vopni og hjálm á höfði hóf Bjöm að feta sig niður kaðal- stigann. A leiðinni niður barst sú spuming frá yfirborði hvox*t stiginn næði til botns. Svarið var neitandi en kaðalstigafarinn taldi á þeim tímapunkti hálfan til einn metra frá neðsta þrepi að gólfi hellisins - og hélt því áfram nið- ur kaðalstigann. I neðsta þrepi stigans, svona áður en hoppað var niður á gólfið, jók Bjöm logann á karbít-ljósi sínu til að sjá betur til. Nú var Bimi bragðið þar sem hann dinglaði eins og doi-dingull neðst í kaðalstiganum. Það sem hann áður hafði talið botn var lítil sylla utan í hellisveggnum um tíu metra frá gólfi. Frá þessu neðsta þrepi vora sem sagt um tíu metr- ar niður í urðina - hörð lending eftir hátt fall. Stigamaðurinn átti aðeins einn kost, að feta sig upp þrep kaðalstigans á ný. Með lúna upp- handleggi náði Bjöm yfirborði og hafði náð að hlýna vel. Þar sem fyrir lá að síga um eða yfir 15 metra, myrkrið að skella á og þreytan að taka völdin í kaldri rigningunni var ákveðið að slá frekari aðgerðum til niðurgöngu á frest og bíða morguns. Um klukkan tíu á sunnudagsmorgni vora fimmnienningamir aftur á göngu í hraunbreið- unni noi'ðvestan Snæfellsjökuls og stefndu að einni dýpstu holu eða strompi sem vitað er um í hrauni á Islandi að Príhnúkahellinum undan- skildum. Nú var skynsemin ákafanum yfirsterkari og línur bundnai- af nákvæmni. Sigbeltunum kom- ið á sinn stað og sötóm reynslunnai' frá degin- um áður var Bimi Hróarssyni „leyft“ að verða fyrstur. Eftir að hafa staðið nokkra stund hugsi á brúninni sást hvar hann hvarf í myrkur og hyldýpi undirheimanna. Tveir leiðangurs- manna komu í kjölfarið en tveir ákváðu að yfir- borðið yrði hlutskipti þeirra í þetta sinn. Sighæðin reynist hálfiu- fjórtándi metri og við þremenningunum blasti mikill geimur sem þrengdist eftir því sem ofai' dró og endaði í þessu litla gati tfl yfirborðs sem aðeins er um fermetri að stærð. Beinagrind af lambi hvílir á syllu þar í neðra og önnur slík af ref skammt frá. Ut frá hvelfingunni sjálfri liggur nær tutt- ugu metra langur afhellir. Þar er hátt til lofts og vítt til veggja. Við enda afhellisins liggur leiðin niður á við um nokkurs konar svelg þar sem hraunið hefur streymt niður í loka-fasan- um á vit sinna fyrri heimkynna. A stórum steini við svelginn hafði refur lagst til hinstu hvílu áður fyrr á áranum og við blasti skjanna- hvít beinagrind hans. Eftir að hafa klöngrast niður svelginn tóku við haganlega löguð göng sem lágu í hring eða spíral undir aðalhvelfingu hellisins. Skammt fi'á hellisbotni blasti beina- grind af þriðja refnum við og sú fjórða og þar með fimmta beinagrind hellisins var við botn. Þar köstuðu hellamenn mæðinni eins og venja er í hellisbotni. Áætlað var að hellisbotn væri um tuttugu metrarn undir fótum þeirra sem biðu á yfir- borðinu við hellismunnann og rámum sex metram neðan við gólfið í sjálfri hvelfingunni. Bein skollans sem lágu skammt frá hellisbotni vora dreifð á um eins meti’a kafla og vakti það * nokkra athygli. Fyrst var stungið upp á að ref- ui'inn hefði dáið á hlaupum en ekld vora allir sáttir við þá skýringu og fremur hallast að því að sá sem næstur kom úr fjölskyldunni hafi komið við sögu og e.t.v. gætt sér á því sem eftir var á beinunum. Fátt er vitað um aldur hraunsins sem hellir- inn er í annað en það er að öllum líkindum eldra en 1.750 ára og yngra en 8.000 ára eða með öðram orðum hellirinn er nokkur þúsund ára gamall og hefur haft op til yfirborðs allt frá því gosinu lauk. Það þarf því engan að undra þótt fjói-um refum og einni sauðkind hafi skrik- að fótur við gatið. Slíkt gæti einnig hafa gerst þegar srijóskán hylur opið. Með aukinni útivist á þessum slóðum gæti hellirinn hæglega gleypt einhvern göngumanninn - þunn snjóhengjan gefið sig undan þunganum. Þótt refirnir vii'ðist hafa komið óbrotnir niður og haldið áfram för inn hellinn væri einhver ótráleg heppni yfir manni sem kæmist lífs frá þessu falli. Eftir að hafa skoðað hellinn noktóð gaum- gæfilega var , júmmuranum" skellt á línuna og til yfii'borðs náðu hellamennimir þrír hvur á eftir öðram. Fyrstir manna höfðu þeir í hellinn komið og þótt hvorki biði þeirra þar gull né gersemar í eiginlegum skilningi höfðu þeii' framkannað skemmtilegan helli. Var honum gefið nafnið Saxi. Þrátt fyrir að hvorki hafi fundist bein að kálfi eða kú í hellum að þessu sinni heldur einungis af „villisvíni", ref og sauð kom eftirfarandi kvæði Látra-Bjargar upp í hugann að nafngiftinni lokinni: Boli alinn baulu talar máli bitru - heitir Litur nautið hvita. Syngur, á engjar ungur sprangar löngum, undan stundum skundar grund til sprundar. I gufukofa kræfur sofid hefur, kul í þolir svala bælaskolinn. Uxann vædnn exin loksins saxar - ýtar nýtir éta ket í vetur. Höfundar eru óhugamenn um íslenska hraunhella. f LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 17. JANÚAR 1998 1 1

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.