Lesbók Morgunblaðsins - 09.03.1985, Side 10

Lesbók Morgunblaðsins - 09.03.1985, Side 10
á tiltölulega skömmum tíma til Norður- og Mið-Ameríku. Þar höfðu veiðidýrin of stuttan tíma til að vara sig á hinu hættu- lega „rándýri" sem maðurinn var' Poul Martin, sem áður er getið, hefur sett upp dæmi, sem á að sýna fram á, að lítill hópur iandnema geti vaidið því, að milljónir dýra séu drepnar og stuðlað þannig að utrýmingu þeirra. Hann hugsar sér, að 100 manna hópur fari frá Kanada, sem nú er, til að nema land fyrir sunnan, í Norður-Ameríku. Hann reiknar með ár- legri mannfjölgun 2,6%, en að aðeins fjórði hver maður sé veiðimaður, og að hver þeirra drepi 13 dýr á ári. Að gefnum þessum forsendum eru íbúar Norður-Ameríku orðnir 1,2 milljónir eftir 330 ár, og 209 milljónir villidýra hafa verið lagðar að velli. Reyndar myndu dýr eins og mammútar þegar hafa verið útdauð að 150 árum liðnum, samkvæmt þessum útreikn- ingi. En 80 af hundraði spendýrafánu Norður-Ameríku frá þessum tíma dóu út. f Suður-Ameríku, þar sem landnám manna hófst fyrir um 10000 árum, náði útrýming hinna stórvöxnu spendýra há- marki, en 90 af hundraði þeirra tegnda, er þá lifðu þar, urðu aldauða. Hin uppruna- legu stakdýr eins og til dæmis risaletidýr- in voru auðveld bráð fyrir hópa veiði- manna, sem vopnaðir voru spjótum. Að- eins duglegustu spendýrin áttu sér undan- komu auðið. Löng samþróun með mönnum gaf hins vegar öðrum dýrategundum færi á að auka lifsrými sitt. Mýs og rottur lærðu að meta kosti nábýlisins við menn. Matarforði manna og matarleifar var þessum dýrum næsta öruggt lífsviðurværi. Meðal fugla eru það fyrst og fremst spörfuglarnir, sem hafa kunnað að færa sér i nyt návist við mennina. Húsdýrahald eða tamning villtra dýra- tegunda hefur einnig átt þátt í útrýmingu margra tegunda stórra spendýra, en dýra- tamning hófst fyrir þúsundum ára á mörg- um stöðum á svæðinu frá Sinai til Suð- austur-Asiu. Fyrst voru það hænsni, hund- ar, svín, nautgripir, hestar, sauðfé, geitur og úlfaldar, sem menn reyndu að gera sér undirgefin. Einkum voru það að sjálfsögðu hin „spöku" og viðráðanlegri dýr, sem val- in voru til tamningar, og þau voru siðan oft notuð sem tálbeita til að ná fleiri villt- um dýrum. Flestir hinna „villtu" forfeðra þeirra dýrategunda, sem nú eru tamdar, eru út- dauðir. Við þekkjum hvorki hið villta, arabiska kameldýr né heldur villihestinn, og forföður nautgripa okkar, úruxanum, var útrýmt fyrir óralöngu. Enn eiga fornleifa-dýrafræðingar mikið verk óunnið, áður en þeir geta gert sér fulla grein fyrir því, að hve miklu leyti veiðimenn hafi þegar í árdaga haft áhrif á lífríki jarðar. En það virðist þó ljóst, að sagan af hinum „göfugu villimönnum", sem hafi lifað í sátt og samlyndi við nátt- úruna og umhverfi sitt, sé aðeins ævintýri. VEIÐIMANNALÍF á Steinöld Steinaldarmenn fyrir 12000 árum voru veiðimenn og fæðusafnarar. Þó er ekki vit- að með vissu, hvernig mataræði þeirra hafi verið háttað. Erfitt er að greina, hver hlutföliin hafi verið milli dýra- og jurta- fæðu, því að þær litlu leifar af grænmeti, sem fundizt hafa á aðsetursstöðum stein- aldarmanna, benda aðeins til þess, að þeir hafi ekki verið hreinar kjötætur. Þó telja margir fornleifafræðingar, að villidýrakjöt hafi verið meginhluti fæðu þeirra. Á gresjum Evrópu og Ameríku var mikill fjöldi villidýra á þessum tíma, en aftur á móti lítið um ætijurtir fyrir menn, eins og til dæmis berávexti, á þeim breidd- argráðum. Hversu mikilvæg dýrin voru þessum mönnum og hve vel veiðimennirnir þekktu þau, kemur ljóslega fram til dæmis í myndum, sem ristar hafa verið í veggi hellis við Altamira á Spáni. Meðfylgjandi mynd sýnir vísund kelfa kú. Veiðidýrin voru steinaldarmönnum þessum ekki aðeins mikilvæg til fæðuöfl- unar. Áhöld, klæði, skart og meira að segja efni í bústaði voru gerð úr beinum og skinnum dýra. Þar sem engir hellar voru, eins og til dæmis í Austur-Evrópu, voru bein, sinar og skinn notuð í tjöld. Þau voru fest niður með beinum, og í þeim miðjum var staður, þar sem var eldað og kynt. Stöðugar endurbætur á áhöldum gerðu veiðimönnunum kleift að nýta bráðir sínar æ betur, og það kann að vera ein megin- ástæðan til hinnar miklu fólksfjölgunar á þessum tíma. En hún kemur meðal annars fram i því, hve víða menn námu land í fyrsta sinn á þessu tímabili. S».Ásg. tók saman, aAallega úr „Bild der Wiss- eaaehari“ Andlitsmyndin Smásaga eftir Asbjörn Hildremyr Yst á bryggjubrúninni stendur stráka- flokkur í hálfhring og snýr baki við drengnum, sem ekki er nema átta ára. Þeir standa svo þétt, að bökin á þeim mynda samfelldan múr. En fyrir fram- an þá er eitthvað á ferðum, sem dregur að sér athygli þeirra, og jafnt sem hann uppgötvar þetta, finnur hann að sama aðdráttaraflið verkar á hann sjálfan, eins og hann sjái það sem þeir sjá, þó að hann sjái það ekki, jafnvel ennþá sterkara, af því að þeir eru svo margir og standa svo þétt saman, að greinilegt er að þeir vilja fela það fyrir honum. Hann þekkir þessa pilta. Og hann veit að tilraun af hans hálfu til að troðast fram milli þeirra jafngildir pöntun á vel útilátnu kjaftshöggi. Hann verður að klifra út fyrir bryggjukantinn niður á timburplankana, sem festir eru eins og kragi utan á bryggjumúrinn, til þess að komast framhjá strákunum og sjá það sama og þeir. Með varfærni þreifar hann fyrir sér með fótunum, held- ur sér með báðum höndum í bryggjubrúnina og gægist með hryllingi niður í olíumengað skolpvatnið í höfninni, samtímis því sem hann þrástarir á afsleppan tréplank- ann, sem hann leitar jafnvægis á. „Nei, sjáiði nú kauða,“ segir einn af þeim sem stendur næst honum. „Það er aldrei að hann er orðinn kjarkað- ur! Muniði hvurnig hann vældi þegar við sýndum hon- um, að það er ekkert hættulegt að fara fram á brúnina? — Þú ert laglega forvitinn núna, eða hvað?" Hann stirðnar af reiði þegar hann heyrir háðsglós- urnar. Svarar ekki. Sest bara á bryggjuna með fæturna fram af og bindur skóreim, sem strangt tekið hefði ekki þurft að binda. Leggur sig allan fram um að sýna þeim, að hann sé hvorki hræddur né forvitinn — að hann gefi skít í það sem þeir eru að glápa á. En nú sér hann út undan sér, að það er lítill rauðhærður maður, sem situr framan við einkennilega grind, sem léreftsdúkur er strengdur á. Hann er með þvengmjóan og skaftlangan pensil í annarri hendinni, í hinni heldur hann á litlum tréhlemm með hrærugraut af marglitum málninga- klessum á, situr og einbllnir til skiptis út á höfnina og á dúkinn, með hvössu skimandi augnaráði út í sólskinið, hrærir fyrst með penslinum í einni litaklessunni, svo í annarri, smyr marglitri leðjunni út um dúkinn með snöggum hreyfingum, stansar stundum og hallar sér aftur á bak í stólnum og rýnir staðfastur og vandfýsinn á dúkinn, heldur svo áfram aö klína á hann litnum. Málarinn ber á höfði sér stóra svarta alpahúfu, hann er í þykkri kuldaúlpu með uppbrettan kraga, enda þótt nú sé miðsumartíð og flestir strákarnir með bera fót- leggi og í stuttbuxum. Drengurinn þekkir strax þennan skrýtna mann sem málar. Hann hafði verið um borð í skipi föður hans, meðan það hafði verið notað sem varðskip á Eyjafirði í vetur. En þá hafði hann valsað um í sjóliðsforingjabún- ingi með gyllta hnappa og gullsnúrur á jakkaermunum. Karlarnir um borð höfðu nefnt hann „listmálarann" og hlegið að honum, af því hann varð sjóveikur, þó að ekki væri nema meinlaus vindbára á firðinum, og þeir höfðu sagt, að hann hagaði sér eins og piparkelling og hugsaði mest um að skíta ekki út þennan fina einkennisbúning sinn. Um þær mundir hafði hann rissað upp á blað blý- antsteikningu af drengnum, við lampaljós frammi í há- setaklefa eitt kvöldið. Á pappírsblaðinu mátti síðan líta alvarlegt drengsandlit undir úfnum og stríðum hár- lubba. Faðir drengsins hafði sagt, að þetta væri maka- laust góö teikning, en drengnum sjálfum leist ekki meira en svo á hana. Hann virtist svo gróflega skítugur með öll þessi svörtu blýantsstrik í andiitinu, fannst honum. Málarinn uppgötvaði vonbrigðin í augum drengsins. „Mig langar að mála þig einhvurn tíma seinna, gera af þér alminlega andlitsmynd. Þú ert ágæt fyrirsæta," sagði hann á ensku. Pilturinn hafði lært hrafl í ensku af hermönnunum, sem höfðu aðsetur í bænum, en nú varð pabbi hans að koma honum til liðs, svo þessi gleðiboðskapur kæmist óbrenglaður til skila. Síðan hafði hann svona hérumbil gleymt þessu. En nú kemur málarinn allt í einu auga á hann og brosir og gefur honum bendingu um að koma nær. „Þú ert norski strákurinn, sem ég gerði mynd af í fyrravetur, er það ekki?“ spurði hann á ensku. „Teikn- aði,“ endurtekur hann á bjagaðri norsku til skilnings- auka, þegar hann sér að pilturinn starir á hann spurj- andi. Drengurinn finnur að feimnin hverfur honum, þegar hann heyrir hvað báglega Englendingnum ferst að tala norskuna. „Já,“ svarar hann á ensku. Það getur hann að minnsta kosti sagt, og nokkur orð í viðbót ef með þarf. „Langar þig að sjá hvað ég er að gera?“ „Já.“ Strákaflokkurinn sem umkringir málarann víkur sér til hliðar í lotningu og hleypir honum að. Hann er skyndilega orðinn nærri því eins merkilegur og sjálfur meistarinn, þegar þeir sjá. að pilturinn þekkir hann og getur þar á ofan talað við hann. Þeir eiga ekki kost á öðru meira en að glápa á undrið tilsýndar. Enginn hefur boðið þeim að koma nær til að sjá. Pilturinn horfir og horfir og verður utan við sig and- spænis myndinni, sem málarinn galdrar á léreftsdúk- inn, gleymir því jafnvel að vera miðpunktur athyglinn- ar lengur. Hann tekur varla eftir, að strákahópurinn leysist upp og þeir rölta sneyptir í burt: þeir hafa verið niðurlægðir. Myndin er næstum því fullgerð, og hann þekkir þetta allt saman: fjörðinn með sólgliti á smábáru, bátana, höfnina, fjöllin, himininn — þetta er þarna allt. Hann lítur af málverkinu á umhverfið og þekkir aftur hvað eina, og hann veit að þetta er eitthvað nýtt og dásam- legt — og ólýsanlegt. „Þér líkar myndin?" „Já, ojá. Afskaplega." Málarinn skynjar aðdáunina í rödd drengsins og horfir lengi á hann. „Mér þætti gaman að mála andlitsmynd af þér — hef ég ekki áður minnst á það við þig? — Þú hefur skemmti- legt andlit, mjög svo skemmtilegt. Gætum við byrjað á morgun?" Hann talar hálfvegis eins og hann sé úti á þekju, en spurningunni í lokin beindi hann beint til drengsins. „Byrja?“ — hann er akki alveg viss um hvað við er átt með þessu: að byrja á morgun. Veit ekki hvað það er að vera „módel", sem málarinn talar um, en fær skýring- una með látbragði og bendingum, og einstaka orð skilur hann i máli Englendingsins: Hann á að sitja á stóli meðan málarinn býr til mynd af honum, alveg eins og hann bjó til mynd af höfninni og landslaginu í kring. Hann mundi eftir óskiljanlegri taugaspennunni, sem hann hafði verið haldinn af, meðan málarinn dró upp þessa teikningu af honum í vetur, og hvað einkennilegt hafði verið að sjá eitthvað, sem á vissan hátt hafði verið hann sjálfur, enda þótt hann hefði ekki verið alveg ánægður með myndina. En þetta núna leit út fyrir að verða miklu meira spennandi, fannst honum. „Er það þá í lagi á morgun?" „Það er í lagi.“ Móðir hans var ekki jafn hrifin og hann hafði vænst, þegar hann kom heim og sagði henni frá þessu. „í hvurju ætlar þú svo að vera? Þú verður að líta út eins og mennskur maður, þegar þú ferð að sitja fyrir hjá útlendum listmálara," sagði hún, og missti fram úr sér svolítið andvarp, sem átti að merkja, að hún hefði í öðru að snúast. Þar með settist hún niður til að ljúka við að prjóna peysu, sem hún var að útbúa handa hon- um. En morguninn eftir þegar hún hafði lokið við peys- una og fór að máta hana á hann, þá varð hún ánægð: „Þú lítur næstum því út eins og lítill prins,“ sagði hún. Annað eins hafði hún aldrei sagt fyrr, og hann var ekki hárviss um að hún hefði rétt fyrir sér né hvort hún hefði átt að segja þetta. En peysan var falleg, með gyllta hnappa og hvítan skrautbekk á bláum grunni. Kannski var hann ekki alveg ólíkur prinsi, sem hann hafði einu sinni séð á mynd í ævintýrabók. Hann getur ekki á sér setið að fylgjast með hvurri hreyfingu málarans meðan hann vinnur, og allan tím- ann kvelst hann af forvitni — að vita hvurnig myndin v'erði. Tvo klukkutíma á dag verður hann að sitja hreyf- ingarlaus á stólkolli, meðan hann reynir að fá veður af því sem er að gerast á léreftinu, en hann fær ekkert að sjá. „Ekki fyrr en hún er búin,“ er honum svarað, þegar hann spyr hvunær hann megi líta á myndina. Hann spyr ekki aftur, og þeir tala ekki orð saman, nema þegar málarinn segir, að hann megi ekki hreyfa sig, ekki snúa höfðinu til og frá, ekki depla svona oft augunum. Helst er svo að skilja að hann megi ekki lengur draga andann því oftar sem hann kemur til að sitja fyrir og fleiri dagar líða. Smátt og smátt breytist eftirvæntingin í leiðindi og efasemdirnar vakna: Verður þetta yfirleitt nokkur mynd? — Er það kannski þess vegna, sem hann fær ekkert að sjá? En hann segir móður sinni ekki frá þessu, þegar hún spyr hvurnig þetta gangi. Hann segir að málverkið sé fínt og bráðum sé það fullgert. Og það eru fleiri, sem eins gott er að umgangast með varúð þessa dagana. Þegar strákar sem mæta honum á götunni spurja, hvurs vegna hann sé svona dragfínn á rúmhelgum degi þá svarar hann út í hött og segir að hvursdagfötin séu f viðgerð. Þeir skulu ekki fá of mikið að vita, þessir peyjar. Hann hefur það á tilfinningunni, að kannski sé hlægilegt að sitja eins og brúða tímunum saman meðan tvö augu horfa þvert í gegnum hann og eru ýmist að skoða hann sjálfan eða þetta sem hann fær ekki að sjá. Hann hefur vit á að halda sér saman um þetta. Einn af strákunum frá bryggjunni hafði laumast að honum og slegið hann utan undir daginn eftir að málarinn talaði við hann, og öngvan annan en hann, og hann var viss um að það var af öfund. Hann vissi að hæðnishláturinn og öfundin eru nágrannar. Það liðu þrjár vikur þangað til málverkið var fullgert. Þá var hann orðinn svo leiður á öllu saman, að það var á takmörkunum, að hann kærði sig að líta á það, þegar málarinn sagði, að nú mætti hann koma fram fyrir trönurnar. Strax og hann lítur á myndina veit hann að þetta er hann. Það er næstum því eins og að sjá sjálfan sig í spegli. Samt er það öðruvísi, því að hann hefur vald á spegilmyndinni. Hún hagar sér í samræmi við hreyf- ingar hans: grettir sig, brosir, gefur langt nef. Þegar 10

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.