Lesbók Morgunblaðsins - 14.06.1970, Síða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 14.06.1970, Síða 13
Tpeirra nvorKI melri né minni en kona á fimmtugsaldri, sem heyr Bókmenntir og listir Fraimlh. af bls. 3 raun. Öll er sú saga hugrenn- ingar eða eintal einnar per- sónu, sem horfir á mann uppi í staur út um gluggana heima hjá sér. >ó sagan sé stutt, er hún samt of löng með hliðsjón af forminu: sama tafsið og endur- tekningarnar tuggðar æ ofan í æ söguna á enda. Þessi einstaka formtilraun — ef hægt er að kalla það tilraun — hefði lítt komið að sök, ef skáldkonan hefði ekki hyllzt til að endur- taka hana síðar í heilli skáld- sögu, Snörunni. Aðrar sögur í Púnktur á skökkum stað eru minni háttar en þær, sem nú hafa verið taldar, og verður lát ið undir höfuð leggjast að nefna þær hér. Þegar á heildina er litið, hlýt- ur fjölbreytni forms og efnis að vekja mesta athygli í þessari fyrstu prósabók Jakobínu. Formið er að sönnu lítt frum- legt, en samt með misjöfnu móti. Og persónur þær, sem fyr- ir koma í sögunum, eru af mörgu tagi, ungar og gamlar, sælar og veslar, og þó fleiri veslar. Jakobína hefur ríka samkennd með þeim, sem eiga bágt. Er þá að geta fyrstu skáld- sögu Jakobínu, Dægurvísu (1965). Búast hefði mátt við, að Jakobína hæði sér efni úr sveitalifiniu, sem hún hlaut að þekkja hvað gerst. Það gerði hún þó ekki. Dægurvísa er Reykj avíkursaga og meira að segja nokkkuð „breið“ skáld- saga, persónur margar. Tímabil sögunnar er hins vegar einn dagur aðeins. Kastljós sögunn- ar beinist að einu húsi, eins og þau gerðust flest í gömlu Reykjavík: hæð, ris og kjallari. fbúum þessa húss eru svo gerð sem jöfnust skil í sögunni, svo og gestum þeirra þennan eina dag. í rauninni mátti teljast kyn- legt uppátæki af húsfreyju norðan Dyngjufjalia að ætla sér að gegnlýsa Reykjavíkurlífið á þennan hátt. En Jakobína slapp ekki aðeins bærilega frá verk- inu, heldur tókst henni að skapa þarna svo skemmtilegt verk, að athygli vakti. Það er einkum tvennt, sem Dægurvísa hefur sér til ágætis framar öllu öðru, sem Jakobína hefur látið frá sér fara: 1) hug- kvæmnisleg undirbygging, 2) tilgerðarleysi. Að sönnu kemur Dægurvísa ekki fyrir sjón- ir sem stórglæsilegt skáldverk. Svo stórbrotin er hún nú ekki. Jakobína er hvorki gædd mynd rænni nákvæmni Thors Vil- hjálmssonar, tömdum frum- krafti Indriða G. Þorsteinsson- ar né ísmeygileik Guðbergs Bergssonar. Tilþrif hennar — þegar henni tekst bezt upp — 3vo sem í Dægurvisu — eru fremiur fólgin í að segja hrein- skilnislega og umfram allt ljós- lega frá því, sem flestir hugsa, heyra og sjá, en fæstir gera sér skipulega grein fyrir; og í rök- réttu samhengi; eða með öðrum orðum: hún útskýrir flestum betur það, sem allir vita. Dægur vlsa er í mörgum greinum „sönn“ saga, söguhetjumar eins og fólk er flest og málefni gengur og gerist. En hvoru tveggja, fólkinu og málefnum þess, lyftir skáldkonan á æðra svið með listilegri, en um leið látlausri og hreinskilnislegri frásögn. íbúum hússins í Dægurvísu er skipað niður samkvæmt stöðu þeirra í þjóðfélaginu. Á hæðinni búa húsráðendur, borgaraleg- asta fólkið í sögunni, iðnaðar- maður, sem er jafnframt smá- atvinnurekandi með fjölskyldu sinni — úrtak fjöldans, sem ber samfélagið á herðum sér. Þessi ágætu hjón, Jón og Svava, eru lika einkennandi fyrir mann- lífsblönduna í borginni: hann aðfluttur sveitamaður, hún upp runnin í borginni, Reykjavíkur- dama, eins og það var stundum kallað, þegar Reykvíkingar töldu sig fínna fólk en sveita- menn. Hjónin berjast farsælli lífs- baráttu, eiga hús með sjálfsögð- ustu þægindum, strák og stelpu — óskafjölskylda, og bráðum líka bíl. Jón er að sínu leyti sennileg persóna, Svava síð ur. En ef til vill er hún nær því, sem miðaldra húsfreyja í sveit ímyndar sér unga konu í Reykjavík: sambland af mann- eskju og tildurdrós. Karl, faðir Jóns, sem hjá þeim dvelst, er prýðismanngerð, uppgjafa- bóndi; sömuleiðis gamall sveita- prestur, sem heimsækir karlinn — Jakobína þekkir sitt fólk. En Hiddi listmálari, gamall kærasti Svövu, er á hinn bóginn tilbúin manngerð og minnir lítt á slíka menn, eins og þeir gerast í veruleikanum. Og samtal þeirra, Svövu og hans, er vægast sagt forskrúfað. Þá er kj allari hússiins. Þar er meðal annarra til húsa vinnu- kona hjónanna á hæðinni — og með lausaleifcskrakka í eftir- dragi. Hún er að leita sér úr- ræða til frambúðar. Áður en dagur er liðinn, er vandinn leystur — hún er ráðin í sveit með barnið. Bóndinn, sem hún ræðst til og kemur lítið eitt við sögu, er kjörinn fulltrúi sinn- ar stéttar — ein þeirra persóna, sem gera Dægurvísu svo mannlega og sanna sem raun ber vitni. Þá er búsett í kjallaranum ekkja með börn sín tvö, sauma- kona; og drýgir tekjurnar með þvi að leggjast með heldur svona ótútlegum peningamanni. Báðar eru þessar konur, vinnu konan og saumakonan, sann- kallað kjallarafólk í þjóðfélag- inu; hafa orðið undir í lífsbar- áttUnni og eiga því í fleiri en einum skilningi heiima undir gólfum annarra. Öðru máli gegnir um íbúana á loftinu. Þeir hafa ekki bein- línis orðið undir í lífsbarátt- unni eins og konumar í fcjall- aranum. Og þó em þeir — á sinn hátt — utangarðs við það dag- lega líf, sem flestir borgarar þjóðfélagsins líta á sem sjálf- sagðan hlut, og raunar hið eina rétta, en sveima í meira eða minna loftkenndum og ósönnum hugarheimi, sem hefur í för með sér ýmist falska gleði eða óþörf vonbrigði. f fyrsta lagi búa þama ung hjón, sem liggja gjarnast í rúminu, elskast lon og don og vita bókstaflega ekkert, hvað er að gerast ut- an veggjanna. Andstæða þeirra — handan við of þunn- an skilvegg — er svo kennslu- ir, hvað fram fer í svefnher- bergi þeirra, öfundar þau og hatar í senn og harmar það frjóa líf, sem henni finnst hún hefði getað notið eins og aðrir, ef hún hefði þorað og árætt; líf, sem henni finnst nú vera sér að eilífu glatað. Og þó — hví ekki að vona í lengstu lög? Því þarna á loftinu er líka búsett- ur ungur maður, stúdent. Að sönnu var hann kommúnisti, en er nú að bæta ráð sitt og væntir Ameríkustyrks. í krafti kunn- ingsskapar tekst kennslukon- unni að koma máli hans í höfn, þar eð svo vill til, að hún hefur dálítil sambönd á æðri stöðum. Og hver veit þá, nema henni verði í nokkru launað? „ . . . allt hljómar og titrar og skín í kringum mann. Vita maim, sem gæti — og þó ekki. Það er heimska ein. Hann gæti ekki gefið henni það, sem hún þráir, — ekki nema til hálfs, ef til vill ekki einu sinni til hálfs. Skynsemin segir henni það, en ólgan í blóð hennar á ekki sam leið með neinni skynsemi. Eru ekki dæmi til að slíkt hafi skeð?“ En ekkert gerist. Stúdentinn þakkar aðeins hæversklega fyrir greiðann. „Mátti hann segja móður sinni frá því, sem hún hafði gert fyrir hann . . . Hvað átti hann við? Duldist einhver broddur í þessum ein- lægnisl'egu orðum?“ Þanmig hiugsar o>g þneyr kiennslukonan, meðan fuglarnir gera sér hreiður í görðum borg arinnar, brumið springur út á trjánum og elsfcendurnir njót- ast í fullfcomnu tillitsleysi og ósvífni handan við þil hennar. Vinnukonan í kjallarainum og kennslufconan á loftinu eru í senn fábrotnustu persónur sög- umnar, en um ieið mannlegast- ar. Er þá að sönnu ótalin sú söguhetja Dægurvísu, sem kann öðrum fremur að vera formæl- andi höfundar: ungur maður, sem gengur með friðarávarp milili íbúa hússins og biður þá skrifa undir. Viðibröigð íbúanna við miála.]ieitan hans gefa allt í senn til kynna: gengi þeirra í lífsbaráfctuinni, stöðu þeirna í þjóðfélaginu og viðThorf þeirra til sjálfra sín og annarra. Er þá fyrst að fcelja, að stúdent- inn, kennslufconan og frúin á hæðinni neita samjstundis að Skriifa undir ávarpið, þar eð þau fceljia hag sínum verr borg- ið með því að ljá nöfn sin und- ir svo raufct plagg. Unigu hjón- in á loftinu taka ekfci heldur við ávarpinu til undirskriftar, því þau þekfcja enigin stríði, að- eins frið og ást, og þurfa þar af leiðandi á engum friðar- ávörpum að halda, en bjóða komumanni upp á te. Sauma- konan í kjallaranum skrifar ekki heldur undir, en her við eigin skoðanaleysi: „ . . . ég er efckert að því, fyrst þær gera það ekk,i,“ og á þá við starfs- stúlkurnar, sem „voru að tala um þetta á saumastofunni.“ Vinnukonan ein skrifar undir friðarávarpið. Hún hefiur engu að tapa. Hún er líka í þann veginn að flytjast í sveit með drenginn sinn og grunar, að hún muni ekki svo brátt eiga aftur- kvæmt. — „Af því hún veit, að verkefni munu æpa á krafta hennar, að náttúran, sem er dauð án mannsins, mun hirópa á hana og biðja hana um líf, að maðiur mun þarf.nast hennar, að Óskari litla mun bjóðast heim- iii.“ Það er hennar persónu- lega friðarfcuigsjón. Þetta tvennt — náttúru- lögmálið eða sveitarómantíkin og heimsfriðurinn — getur því skoðast sem ídeal sögunnar, æðsta þoðorð þess ófullkomna en safaríka mannlífs, sem þar er lifað. Og þá er víst en.gin hending, að frásagan endar á vinnukonunni, sem visar þenn- an hamingjuveg, og barni hennar; endar í einu orði sagt — vel. Með þessi efni að uppi- sfcöðu gegnir engri furðu, að Dægurvísa skyldi brátt verða vinsael bók, því hún ber með sér flesta kostá skemimtibóka og greinir frá málefnum, sem all- ir þekkja, annað hvort af eig- in raun eða náinni afspurn. Allt er sagt umbúðalaust, eng- ar refjar, engin svokölluð list- brögð, ekkert gert til að láta líta svo út, að sagan sé meiri né betri en hún í raun og veru er. Hvergi er reynt að fegra úr hófi, og áróðiur höfundarins smekklega og hugvitlega felldur að efni sögunnar. Lífið sprett- ur þarna fraim, eins og við sjá- um það fyrir okfcuir: stundum gleðilegt, stundum raunalegt, sjaldan afbrigðilegt, en oftast bara hversdagslegt. Þannig uppfyllir Dægurvísa öíl skilyrði till að heita realískt skáldverk. Öðru máli gegnir um aðra skáldsögu Jakobínu, Snöruna (1968). Þar hverfur skáldkon- an frá beinu frásagnarformi, en tekur upp þráðinn frá Púnfcti á skökkum stað (smá- sögunni með því nafni) og ein- talsaðferðdna frá Manni uppi í staur. Efnið er líka lengra sótt en í nokkurri annarri frá- sögu Jakobínu, ebfci aðeins að fjarlægð frá heimahögum og ■reynslu, beildur einnig í tínva, því Snaran er framtíðarspá; sýnist eiga að gerast í einhverju ókominna tíma stóriðjuveri, sem er í eigu útlendinga. Hlið- sjón mun vera höfð af þeim dei'l um, sem urðu á sínum tíma um áliðjuna í Straumsvík og hugs- anlega aðild íslands að alþjóð- legum efnahagsbandalögum, því þær deilur voru einmitt háðar um það leyti, sem sagan mun hafa orðið fcil. Geriist Snar- an svo sem við enda þeirrar óheillaþróunar, sem andstæð- ingar Straumisvíbur létu í veðri v-aka að mundi hefjast, ef fyrr- nefint álver yrðd reist hérlend- is. í Snörunni er svo komið, að útlendingar hafa náð öllum völdium í landinu ag lagt það gervallt undir sfcóriðju, svo þjóðlegir atvinnuvegir, t. d. landbúnaður, hafa hreinlega og skipulega veriið lagðir niður. Úfclendingarnir hafa þyrpzt til landsins til fastrar búsefcu. Þeir eru — likt og í Íslandsvísu Ingi- mars Erlends — orðnir alger herraþjóð yfir Islendingum, kúga þá og auðimýkja og hafa öll ráð þeirra í hendi sér, en auðvitað með hjálp innlendra stjórnvalda. Nöfn þeirra íslend- inga, sem gegna soralegum hlutverkum í bókiinni, eiga vafa laust að gefa tiil kynna hunds- lega undirgefnl þeirra: Snati, Snuddi. Lítið örlar á sögiuþræði og þá aðeins sem aukaatriði. Aðalkjarninn felst í hugrenning um og rausi sögumanns, sem gengur ekki allednasta báglega að orða hugsun sína; slik er orðfæð hans, að hann er sí- bölvandi og ragnandi, og sýn- ist það orðtoragð eiga að magna mál hans eða þrykkja í það auk'inni áherzlu, en hefur að- eins þveröfug áhrif; til að mynda: „ . . . bölvuð hundaþurrka.. drep hann, ef hann hættir ekki þessurn djöíuis hrekkjum . . Þessi djöfuls þýzkari . . hel- víta mikið uppboð á draslinu . . . sprengdu það upp úr öllu helvítiis vald’i . . vann og hafði belvita mikið upp bara þess- ir útiendingsdjöílar . . vernda okfcur fyrir þjóðverjadjöflun- um . . . skiidi með þeim og þjóðverjadjöflunuim . . “ Þetfca ferlega bölv og raga sebur svo megnan svip á stil Snörunnar, að segjá má það marki sVipmót allrar bókarinn- ar Ef til vill á þetta að kunn- gera, hvernig fara mundi fyrir móðurmálinu í landi stóriðiju og erlendra auðhringa. En í þessu dæmi helgar tiilgangurinn ekkí meðalið, að minnsfca koisfci, ef virða skal snöruna sem sikáld- verk eða eitthvað annað og meira en tilbrigði við pólitískt deiluimál. Um gildi og rétfcmæti ádeilunnar eru auðvitað skipt- ar skoðanir. Að einu leyti verð- ur ádeiluefnið þó að teljast bæði tilefnislaust og fjarstætt, það er að segja hugmyndin um innflutning útlendinga fcil ís- lands í þeim mæli, sem þarna er lýst. Á Snaran í því efni sam merkt við Íslandsvísu Ingimars Erlends. En Snaran er jafnvel enn fátæklegra skáldverk en Íslandsvísa og er þá sannlega ekki til mikáls jafnað. ★ Sé svo að lokum litið í sjón- hending yfir allar sögur Jakob- ínu og þær bornar saman inn- byrðás, hlýtur niðiurstaðan a5 verða sú, að Jakobína sé hvorki víðsýnn né fjölhæfur rithöf- undur, þó henni geti tekizt prýðilega upp, þegar hún glím- ir við verkefinii, sem hún þekk- ir og skilur. Sumar mannlýsing ar hennar eru með ágæbuim, en aðrar hæpnar, svo ekki sé meira sagt. Jakobínu lætur betur að segja frá konum en körlum. Karlpersónur hennar eru sumar allt of yfirborðskenndar, svo sem Hiddi listmálari í Dægur- vísu, en aðrar haldnar hálf- gerðu kveneðli, eins og bónd- inn í Dómsorðii hlýtt. Jakobínu getuir tekizt veil að lýsa bæði framkomu og hugrenninigum kvenpersóna. Framkomu sumra karla lýsir hún einnig vel, en hugsanagangur þeirrra virðist vera henni framandi; og því fremur, því fjær sem þeir standa umhverfi því, sem hún er annars nánast tengd. Það er fábrotið og — oftast líka á einhvern hátt lítilsvirt alþýðufólk, sem ber hita og þunga dagsins í sögum Jakoto- ínu, enda munu flestar sögu- hetjur hennar vera af því tag- imu. Þegar dneguir út fyrir þann hring, fálmar skáldkonan svo sem ráðvillt og veit tæpast, í hvorn fótinn hún á að stíga. Og reyni Jakobína að skapa sögupersónu af öðru sauðahúsi en því, sean hún muin þekfcja bezt, persón.u, sem skal auk þess vera klénnar samúður verð, þá verður sú persóma aldrei þöktandi líftóru íblásin, heldur stárð og rétt steindauð. En þesis ber þá að geta, að Jakobína fæddist upp og mótað- ist í því fábreytta samfédagL, seim íisilenzkt þjóðiféla.g var all- 14. júní 1070 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ]3

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.