Lesbók Morgunblaðsins - 14.06.1970, Side 11

Lesbók Morgunblaðsins - 14.06.1970, Side 11
með Slíkum léttleika og þokka, var svo smitandi glöð, fram- hleypin, tilfinningasöm, ofsa- fengin og stelpuleg, án þess eitt andartak að fara yfir tak- mörkin, að áhorfendur svöruðu henni hvað eftir annað með lófataki." Tuttugu árum síðar var frú Stefanía í öðrum erindagerðum í Kaupmannahöfn. Eftir Amer- íkuför veturinn 1922—23 þegar hún ferðaðist um íslendinga- byggðir með eigin leikflokk, hafði hún í rauninni ekki verið heil heilsu og varð brátt ljóst að liverju dró. Hún lézt á Fin- sen stofnuninni 16. janúar 1926 ekki fimmtug að aldri. En það liafa verið álög á islenzkri leik list að missa sumar af sínum beztu listakonum fyrir aldur fram: Soffíu Guðlaugsdóttur, Öldu Möller og Helgu Valtýs- dóttur, auk frú Stefaníu. Hún hafði þá leikið í 32 ár og hlut- verkin voru orðin nálega 90. Frú Stefania var gift Borgþóri Jósefssyni bæjargjaldkera sem einnig var í hópi stofnenda Leikfélags Reykjavíkur. Dætur þeirra þrjár urðu kunnar leik- konur, og þegar ein þeirra, frú Anna Borg lék gestaleik ásamt manni sínum Poul Reumert í Iðnó 1938, fæddist þeim hug- mynd um að stofna minningar- sjóð frú Stefaníu Guðmunds- dóttur. Af þessu varð þó ekki fyrr en eftir lát Önnu Borg, en stofnfé sjóðsins mun að mikl um hluta vera tekjur af sölu endurminninga Önnu Borg, sem Poul Reumert lagði fram í þessu skyni. Sjóðurinn var stofnaður 1965 og er ætlunin að útliluta úr honum í fyrsta skipti á listahátíð í vor, eftir fyrstu sýningu á Kristnihaldi undir Jökli í Iðnó, því leiksviði sem frú Stefanía helgaði krafta sína. Hlutverk sjóðsins er að efla leiklist á íslandi með því fyrst og fremst að veita íslenzk um leiklistarmönnum styrki til framlialdsnáms erlendis í leik og leikstjórn. Stjórn sjóðsins er skipaður þremur mönnum og er Þorstenin Ö. Stephensen leiklistarstjóri útvarpsins for- maður sjóðsstjórnar, en sam- kvæmt skipulagsskrá sjóðsins skal formaður vera leikari, með Þorsteini í stjórn eru Torfi Hjartarson tollstjóri og Einar Bjarnason prófessor, varamað- ur Agnars Klemensar Jónsson- ar ambassadors. Vonandi á þessi sjóður enn eftir að varpa ljóma á nafn þessarar miklu leikkonu, en sjálf varð hún til þess öðrum fremur að varpa Ijóma á list- grein sína. Árið 1906 dvaldist Guðrún Indriðadóttir leikkona til að kynna sér leiklist í Dan- mörku. Sama ár þiggja tveir ís- lenzkir listamenn laun af dönsk um fjárlögum, Mattliias Jochum son og Guðrún. Kannski hefur þetta ýtt undir nýjung í skipt- um alþingis af leiklist fslend- inga, en L..R. hlaut þaðan styrk allt frá aldamótum, svo og frá borgarstjórn. 'En árið 1907 er sótt um listamannalaun handa Stefaníu Guðmundsdóttur. Nokkrar umræður verða og sýnist sumum að Leikfélagið í lieild eigi að verða aðnjótandi þeirrar fjárhæðar, sem til um- ræðu var. En Hannes Hafstein ráðherra og flokksmenn hans taka af skarið: þessi heiðurs- laun eru veitt frú Stefaníu per sónulega fyrir listræna hæfi- leika og má gjarna verða öðr- um hvatning. Þarna er leiklist í fyrsta skipti viðurkennd op- inberlega á íslandi til jafns við aðrar listgreinar. f einu af þeim fáu viðtölum sem blöð náðu af frú Stefaníu segir hún um feril sinn, að það hafi verið minna ramt en meiri gleði, og fer þó að líkum að líf þessara brautryðjenda leiklist- ar á íslandi var ekki þannig að allt væri lagt upp í hendurnar á þeim, flestir skiluðu þeir margföldu dagsverki, einu laun in voru oft að finna þakklæti fólks. Bjarni frá Vogi sendi frú Stefaníu til dæmis þessa vísu: Að lífið enginn leikur er löngum á mun finnast; en leilcurinn var líf hjá þér; lengi skal þess minnast. Höf undur Njálu Framlhiald af bls. 7 Odda, nam lærdóm sinn. Þau eru að stofni, gerð og anda endursköpuð tíundarlög ríkis Karlamagnúsar keisara í Frakklandi, einu tíundarlögm á Norðurlöndum, er þaðan eru runnin. Þetta er merkilegt atriði, sem vanrækt hefur ver- ið að athuga í íslenzkri sögu, en verður rætt hér betur síðar. Því hefur löngum verið hald ið að þjóðinni, að ritöld hafi byrjað á íslandi veturinn 1117 —1118 á Breiðabólsstað í Vest- urhópi með ritun laga, Víg- slóða. Þetta er í sjálfu sér ágæt speki, en því miður ekki samkvæm rökum og raun þess sanna í málinu. Tíundarlögin og samningurinn við Ólaf konung Haraldsson, hinn kyrra, er Gissur biskup Is- leiilfssoin -gerð'i, ásamt tveirn höfðimgjrum úr hverjium fjórð- ungi, er hann kom úr vígslu- för sinni, eru eldri. Þessir gjörningar tveir, eru báðir varðveittir og eru örugglega elzta og fyrsta ritsmíð varð- veitt á íslenzka tungu. Það er ekki hægt að fullyrða né ákveða, hver sé höfundur tí- undarlaganna. En hins vegar er hægt að leiða allgild rök að því. Að því verður vikið síðar. Sé löggjafarsaga fslands at- huguð á þjóðveldisöld, kemur greinilega í 1 jó3, að þær fáu breytingar eða nýjungar, sem urðu og veruleg áhrif höfðu, voru allar samþykktar á Al- þingi, þegar Sunnlendingar höfðu þar töglin og hagldirn- ar til valda og áhrifa. Þessar breytilngar eru ekki margar, en eru allar áhrifamiklar og stefna í ákveðna átt. Það er til feisitu oig efliinigar klerfis'buinidiniu samfélagi í landinu. Af þess- um sökum marka þær allar skýr skil í sögunni, einkennd af sérkennum breytilegra tíma. Skal nú að þessu vikið, enda snertir þetta rökfærslu mína síðar. 5. Fyrsta lagabreytingin varð er fjórðungsþing voru upptek- in á 10. öld. Talið er að Þórð- ur gellir Ólafsson, goði í Hvammi í Hvammssveit hafi þar verið frumkvöðull. En lík- legt er, að Sunnlendingar eða réttara sagt goðar úr Sunn- lendingafjórðungi hafi stutt málið á Alþingi, enda áttu þeir þar hagsmuna að gæta, þó ekki verði rakið hér. Næsta lagabreytingin varð árið 1000, og markar hún snör tímamót í sögu landsins, jafnt í eðli sínu og vexti. Kristin trú var lögtekin á Alþingi sumarið 1000 af meirihluta þingheims. Það er eina dæmið í veraldar- sögunni, að trúarskipti færu fram með jafn friðsömum hætti. Oftast urðu þau með styrjöld- um og blóðsúthellingum, er ullu margvíslegum vandamál- um og vandræðum í þjóðlífinu, stundum hálfgerðum borgara- styrjöldum. En hér á landi varð allt annað uppi á ten- ingnum. Siðaskiptin voru sam- þykkt á Alþingi, og hinn nýi siður vann sér festu í þjóðlíf- inu í öruggri þróun. I kjölfar siðaskiptanna sigldu svo merk- ar lagabreytingar, afnám hólm gangna og setning fimmtar- dóms. Báðar þessar lagabreyt- ingar voru þýðingarmiklar fyr- ir eigna- og valdastéttirnar, því með þeim var stórlega verndaður eigna- og forgangs- réttur þeirra. Þessi atriði voru í fullu samræmi við megin- kjarna og hugsunarhátt krist- inna forustumanna í Evrópu á miðöldum, og sýnir vel, hve sunnlenzkir höfðingjar fylgd- ust vel með þróuninni á líð- andi ’stund. Næsta lagabreytingin var setning tíundarlaganna árið 1097. Hún er mjög sérstæð, eins og þegar hefur verið drep ið á, og ekki ómerkari trú- skiptunum árið 1000. Annars staðar komust tíundarlög á með deilum og illindum, átök- um og manndrápum, hálfgerð- um borgarastyrjöldum. Hér á landi fór lagasetningin friðsam lega fram og var einkennd öðr- um uppruna en á hinum Norð- urlöndunum. Löggjafinn hafði þegar mikil efnahagsileg- og menningarleg áhrif í för með *sér, eins og ljóst verður í máli síðar. Á 12. öld. urðu ekki neinar verulegar lagabreytingar, fyrr en um aldamótin 1200, í biskupstíð Páls Jónssonar frá Odda. Þá voru gerðar nokkr- ar samþykktir á Alþingi til sam ræmingar viðskiptum, lögbund- ið mál lengdar og fleira í líka átt. Einnig má minna á mál- daga, er Páll biskup setti um ferju á Ölfusá hjá Kaldaðar- nesi. Þar er í fyrsta skipti í íslenzkri sögu, að löggjafar- valdið lætur til sín taka í sam- göngumálum á fslandi. Einnig tel ég, að Páll biskup Jónsson hafi fengið lögtekna nýja félagsskipun; sem hafði geysi- mikil áhrif. En að því vík ég síðar. Á 13. öld og allt til loka þjóðveldisins, urðu ekki veru- legar lagabreytingar. Þó er ein samþykkt í lögréttu, og er hin merkasta. Sumarið 1253 var Gissur Þorvaldsson allsráðandi á Alþingi, og var Brandur ábóti Jónsson í Þykkvabæ í Veri honum mjög handgenginn. Þá var samþykkt á Alþingi, að guðslög skyldu ráða, þar sem þau greindi á við landslögin. Þessi samþykkt eða laga- ákvæði, er eitthvert það hnit- miðaðasta, er sett hefur verið á íslandi um alla sögu, og lýsir vel hugsunarhætti og stjórn- vizku hins reynda og slynga stjórnmálamanns, Gissurs Þor- valdssonar, mesta stjórnmála- mannis íslands á öllum tímum. Samþykktin var svo hárfín, að kirkjunnar menn gátu aldrei haft neitt á henni, þó þeir reyndu það margoft, og voru þar engir aukvisar að verki, svo sem Árni biskup Þorláks- son og fleiri. Ég hef hér í stuttu máli rakið mikla sögu, er mótaði líf þjóð- arinnar, jafnt í samtíð og á kom andi tímum. En mergurinn í uppistöðu atvika og atburða, hinn mikli gjörandi lífs og ör- laga þjóðarinnar, er bundinn þróuninni, er skóp þjóðinni anda og athvarf í menntum miðalda. Sá andi varð sérstæð- ari og þjóðlegri hér á hjara heims á miðöldum, en suður í Evrópu. Bókmenntaafrek • ís- lendinga á miðöldum, urðu stór kostlegri og meitluð listrænni sköpun, mótuð af gróandi lífi þjóðarinnar á hverjum tíma. Af þeim rótum eru listaverkin beztu sprottin. Framhald. Hannes Jónsson Eru fornritin lygi? Séra Þorvaldur Bjarnarson á Snorriinin frá Þórdísi Snomai- Melstað var sonarsonur Sigurð dóttur, Sturlusonar. Var þvi ar Snorrasonar sýslumanns séra Þorvaldur beinn afkom- Húnivetniiniga. Sniorri lamgafi séra Þorvaldar var sjöundi Framlh. á bls. 14 14. júiní 1970 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 11

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.