Lesbók Morgunblaðsins - 14.06.1997, Page 9

Lesbók Morgunblaðsins - 14.06.1997, Page 9
HALLDÓR Guðmundsson, útgáfustjóri Máls og menningar. að þykir mörgum höfundum sem eru að gefa út í þessu litla samfélagi að þeir fái ekki jafn mikla viðurkenningu og þeir eigi skilið. Og það á við um rithöfunda eins og annað fólk að þeim þykir það alltaf vera einhverjum öðrum að kenna en þeim sjálfum. Slíkt ástand er auðvitað óþrjótandi jarðvegur samsæriskenn- inga og hugmynda um að það séu tiltekin öfl að halda mönnum niðri. Og fyrirtæki sem eru jafn stór á markaðnum og Mál og menning og Morgvnblaðið þurfa alltaf að búa við það að menn telji þau standa fyrir samsærum gegn hinum og þessum einstaklingum og hópum. Veruleikinn er hins vegar ekki þessi. Og fyrst Morgunblaðið ber á góma þá má til dæmis um þetta geta þess að ég hef átt gott samstarf við það síðan ég byrjaði hérna og hef ekki orðið var við herfilegar ofsóknir af þess hálfu. Mér vitanlega hef ég heldur ekki ofsótt hægrisinnaða rithöfunda; hér er rithöfundum ekki hafnað af pólitískum ástæð- um. Það gæti vel verið að ef gerð yrði rann- sókn á því hér í fyrirtækinu, með djúpvið- tölum, kæmi í ljós að það væri vinstri slagsíða á sumum þeim sem hér ráða ferðinni, en við lítum ekki svo á að fyrirtækið hafi það hlut- verk að taka þátt í þjóðmálapólitík. Hin seinni ár leita líka höfundar hingað með allar mögu- legar skoðanir á þeim málum. Við erum auk þess útgefendur borgaralegra rithöfunda, svo notað sé úrelt orðaiag kalda stríðsins, eins og Tómasar Guðmundssonar og Gunnars Gunn- arssonar. Það má því segja að við höfum gert okkar til að losna undan öllu þessu tali um pólitíska flokkadrætti." Of stórt? Of áhrifamikió? -Menn hafa lýst áhyggjum sínum yfir því að Mál og menning sé orðið of stórt forlag á íslenskum bókamarkaði og áhrifamikið. Ég hef heyrt ungan höfund sem var hafnað hjá Máli og menningu segja að þar með væri fer- ill hans búinn eða misheppnaður, maður væri annað hvort inni hjá Máli og menningu eða alveg úti í íslenskum bókmenntaheimi. „Það er annarra að dæma um það hvort við séum orðnir of stórir eða áhrifamiklir en að mínu mati erum við það ekki. Ef við lítum til landanna í kringum okkur þá er iðulega til eitt stórt bókmenntaforlag sem hefur haft leiðandi stöðu um nokkurt skeið, svo sem eins og Gyld- endal í Danmörku og Bonniers í Svíþjóð. En það takmarkar ekki frelsi hinna, það er full og klár samkeppni á íslenskum bókamarkaði. Mark- aðurinn er heldur ekki stærri en svo að það þarf ekkert gríðarlegt fjármagn til að heíja hér útgáfu. Hins vegar er orðið erfiðara fyrir nýja höfunda að komast að, því er ekki að neita.“ -En útgefendum hefur fækkað undanfarin ár, einkum stórum. „Já, það hefur verið kreppa í þessari grein undanfarin ár en svo virðist landið vera að rísa aftur núna; þessi atvinnugrein hefur al- gerlega fylgt sveiflum hagkerfisins. Mér þyk- ir þó stundum við vera orðnir of stórir í þeim skilningi að það leita mjög margir til okkar um útgáfu og miklu fleiri en við getum sinnt. Á sviði fagurbókmennta erum við eiginlega sprungnir og því er mjög erfitt fyrir nýtt fólk að komast að héma; maður er að lenda í því að þurfa að afþakka fullkomlega útgáfuhæf verk sem er alveg ný staða fyrir mig. Ég myndi vilja það mjög gjarnan að fleiri forlög legðu meiri áherslu á að sinna fagurbókmennt- um. Við eigum hér stór forlög sem eiga sér langa bókmenntalega sögu en sinna íslenskum samtímabókmenntum minna núna. Ég get hins vegar ómögulega séð að það hafi skaðað íslenskar bókmenntir að við höfum haft þær sem mikilvægasta þáttinn í starfsemi okkar. Væri svo væri búið að snúa hlutunum á hvolf.“ -Það er kannski frekar verið að tala um að áhrifavald eða mótunarvald Máls og menn- ingar sé orðið mikið og jafnvel óæskilega mik- ið á íslenskar bókmenntir og kannski skilning á bókmenntunum líka. Þetta vald endurspegl- ast kannski vel í útgáfu ykkar á íjögurra binda verki um íslenska bókmenntasögu sem verður sennilega lokið á næsta ári. Þetta er glæsilegt og gríðarlega mikið verk og raunar má jafn- framt segja að þetta sé fyrsta heildstæða ís- lenska bókmenntasagan. Þú ritstýrir sjálfur síðustu tveimur bindum þessa verks sem fjalla um átjándu, nítjándu og tuttugustu öldina og skrifar auk þess um Halldór Laxness í fjórða bindið. Er engin hætta á því að „ykkar“ mönn- um verði hampað umfram þá höfunda sem ekki hafa fylgt Máli og menningu að málum í gegnum tíðina eða verið gefnir út af henni? „Það er sjálfsagt fyrir okkur að varast þær hættur sem þessu kunna að vera tengdar. Bókmenntasagan er til komin vegna þess að okkur fannst það vera þarft að gefa hana út, og ég skal ekki neita því að hún er persónu- Morgunblaóið/Arnaldur legt hugðarefni mitt vegna þess að ég er menntaður á þessu sviði. Mitt sérsvið er Hall- dór Laxness og ég mun því skrifa um hann þótt ég gefí hann ekki út. Ég mun ekki skrifa um þau ár sem ég hef sjálfur verið þátttak- andi í íslenskum bókmenntum sem útgefandi. Við munum reyna hér eftir sem hingað til að fá fólk af ýmsu tagi og úr ýmsum áttum til að skrifa í þessa bókmenntasögu. Það á auðvit- að eftir að koma í ljós hvernig til tekst með fjórða bindið en ef eitthvað fer úrskeiðis þá verður það vegna þess að það tekst ekki nógu vel til með faglegum skrifum. Forlagslegur áróður verður ekki í þessu verki. Ég held raunar að það að þetta fyrirtæki getur leyft sér þessa útgáfu sé umhugsunar- verð réttlæting á starfi þess. Þetta er gríðar- lega dýrt verkefni og við höfum ekki fengið neina umtalsverða styrki til þess. Mér hefur þótt það ákveðinn kostur við að vinna hér að þetta er sjálfseignarstofnun þannig að ef fyrir- tækið skilar hagnaði þá rennur hann inn í fyrirtækið sjálft en ekki til einhverra eigenda. Á meðan fyrirtækið er réttum megin við strik- ið í rekstri sínum þá getur það leyft sér að gefa út ýmsa hluti sem tap er á, sinna ýmsum hlutum sem eru ekki taldir gáfulegir á mark- aðslegan mælikvarða. Þetta er stór kostur við að vinna hér. Og annað í þessu valdatali; fjöldi manns á hlut í að velja útgáfubækur Máls og menningar. Það er framkvæmdastjóri mér við hlið, Sigurður Svavarsson, tíu manns starfa á ritstjórn, útgáfustjóri Forlagsins er sjálfstæður og svo framvegis, þótt ég beri ábyrgð á út- gáfuprógramminu í heild.“ Borgar sig að taka mió af gœðwm frekar en söluspádómwm -Hver er staðan ííslenskri bókaútgáfu ídag? „Mér hefur virst að íslenskir lesendur séu þegar til lengdar lætur ótrúlega áhugasamir um margt og gagnrýnir þótt þeir mættu stund- um vera djarfari. Þegar til lengri tíma er litið hefur mér virst að það borgi sig - líka í mark- aðslegum skilningi - að taka mið af gæðum þeirra verka sem valin eru til útgáfu. Þegar útgefendur velja fyrst og fremst bækur út frá því hvort þær væru söluvænlegar þá gætu þeir eins farið eftir stjörnuspádómum. Auðvitað geta menn haft rétt fyrir sér en þeir geta al- veg eins oft haft rangt fyrir sér og þá með afskaplega dýrum afleiðingum. Ef maður hefur hins vegar gefíð út góða bók þá eru yfirgnæf- andi líkur á því að hún muni einhvem tímann seljast. Hún gerir það kannski ekki í upphafí en hún gerir það þá áreiðanlega einhvern tím- ann seinna, eða gæti gert það. Það era ýmsar þjóðsögur uppi um það hvern- ig sala á ákveðnum tegundum bóka gengur en ég held að verstu áföllin sem dynja yfir forlög verði þegar menn ætla sér að gefa út örugga sölubók og það bregst. Það er ekki tap á ljóðabókaútgáfu því þótt þær seljist kannski ekki vel í jólabókavertíðinni, eða hvenær sem þær era gefnar út, þá seljast þær jafnt og þétt og sígildar ljóðabækur era sérlega vinsæl- ar sem gjafabækur. Það er heldur ekki tap á útgáfu íslenskra skáldsagna né almennra fræði- rita. Það er hins vegar minni áhugi á þýddum erlendum samtímabókmenntum en oft áður. Þegar á heildina er litið er frekar bjart yfír íslenskri bókaútgáfu að mínu mati.“ -Hvernig gengur reksturinn? „Reksturinn hefur verið réttum megin við strikið í mörg ár með einni undantekningu sem er árið 1994 en þá var tap á fyrirtækinu. Á síðasta ári var velta fyrirtækisins hátt í átta hundruð milljónir og hagnaðurinn eftir skatt var um tuttugu og sex milljónir sem er ívið meira en árið áður. En íslensk forlög eiga ekki digra sjóði og vandinn sem þau eiga við er sá að þetta er barátta frá ári til árs. Það er því erfítt að fjármagna stór verkefni og tímafrek þótt menn reyni. Við höfum verið að gefa út fyrmefnda bókmenntasögu með afar litlum styrkjum frá hinu opinbera. Við erum líka með þrjá menn í því að endurskoða íslensk-íslensku orðabókina sem áður var gefin út af Menningar- sjóði. Þetta er dýrt og áhættan okkar og við höfum í sjálfu sér ekki undan neinu að kvarta. Þessi grein er hins vegar aldrei í góðu jafn- vægi, meðal annars vegna þess hvað haust- markaðurinn skiptir miklu máli, og heildar- markaðurinn er smár og sveiflugjarn." -Þarf ríkið að leggja til meirí styrki til þess- ara stóru og tímafreku verkefna eða styrkja bókaútgáfu með einhverjum öðrum hætti? „Án þess ég sé að setja neitt út á Menning- arsjóðinn þá er sú stefna sem hann hefur fylgt ekki nógu áhrifamikil að mínu mati. Hann hefur beint fé sínu á mjög marga staði þann- ig að menn hafa í mesta lagi verið að fá þijú hundruð þúsund krónur, eða svo. Ég held að með þessu dragi úr vægi sjóðsins, hann gerir ekkert stórt til eða frá með þessu þótt síst sé ástæða til að vanþakka þá peninga sem hann lætur til góðra verka. Hins vegar held ég að það sé mjög vara- samt að vera alltaf að kalla á ríkið. Markaður- inn er fjarri því að vera fullkominn en önnur kerfi hafa ekki reynst betur í bókaútgáfu. Ef eitthvað er þá væri gott ef ríkið myndi styðja við bakið á langtíma fjárfestingum eins og til dæmis endurskoðun orðabókarinnar eða út- gáfu á íslensku alfræðibókinni sem kom út hjá Erni og Örlygi, svo dæmi sé tekið hjá öðrum útgefanda. Þetta eru hlutir sem hafa ótvírætt gildi fyrir íslenska þjóð og ófært að einstaka útgefendur séu alveg að fara með sig - og aðra - á því að koma þeim út.“ Vantar stóru formin en annars gróskulegt -En hvað fmnst þér um íslenskar bók- menntir í dag? „Ég held að það megi renna stoðum undir þá staðhæfíngu að það sé gróska í íslenskum bókmenntaskrifum. Auðvitað fínnst mér að stundum hafí verið misgengi. Opinberir styrkir verða til þess að æ fleiri skrifa en bókamarkað- urinn vex ekki í samræmi við það. Með tilliti til þessa hafa bæði útgefendur og höfundar gott af því að vera svolítið gagnrýnni á verk sín. Sé litið yfir sviðið koma á hveiju ári út þó nokkrar læsilegar íslenskar skáldsögur. Maður getur líka merkt þetta á stórauknum áhuga á íslenskum bókmenntum erlendis. Maður saknar þess kannski að íslenskir höfundar reyni við stór form sem við sjáum hjá erlendum höfund- um núna, þessar bækur sem skapa heilan heim sem lesandinn getur horfíð inn í. En að öðru leyti eiga flestar bókmenntastefnur samtímans sér einhveija fulltrúa hér á landi. Það er því töluverð gróska í íslenskum bókmenntum." 180 bcekur fyrir 60.000 krónwr -Hvað stendur að þínu mati hæst í sextíu ára sögu Máls og menningar? „Ég held að það hafi verið unnin mörg merki- leg afrek á fyrstu áram félagsins. Sú mikla útbreiðsla sem þá var á útgáfubókum þess tel ég til dæmis að hafi átt nokkum þátt í því að gera íslenska bókaútgáfu atvinnumannslegri. Vonandi hefur okkur tekist að halda merki þessara framheija uppi að einu leyti og það er í útgáfu á ódýram bókmenntum. Sú útgáfa er aðallega á kiljusviði. í fyrra varð kiljuklúbburinn okkar, Uglan, tíu ára og þeir sem hafa verið í honum frá upphafí hafa eignast hátt í hundrað og áttatíu bækur fyrir um það bil sextíu þúsund krónur. Þetta er nánast heilt heimilisbókasafn fyrir ótrúlega lítið fé. Þetta þykir mér vera í anda þeirra sem stofnuðu fyrirtækið." LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 14. JÚNÍ1997 9

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.