Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 05.04.1997, Qupperneq 11

Lesbók Morgunblaðsins - 05.04.1997, Qupperneq 11
Um Stefán Th. Jónsson, athafnamann á Seyðisfirði um síðustu aldamót, sem byggði glæsilegustu hús bæjarins, rak fínustu verzlun landsins, átti fjölda báta og fiskverkunarhús, gaf út blöð og var lagður í rúst með „pólitískri aðgerð". GISLI SIGURÐSSON tók saman og byggði á samantekt Einars Vilhjálmssonar. Um síðustu aldamót, þegar Reykjavík var einungis smá- bær í Kvosinni, var mikill uppgangur, bæði á Vest- fjörðum og Austfjörðum. Á Isafírði var Ásgeirsverzlun stórveldi sem gerði út 16 báta og Ásgeir Ásgeirsson yngri rak þá verzlanir víða á Vestfjörðum; hafði gufubát og gufuskip í ferðum og gerði tilraun til að stofna eimskipafélag. Á Austfjörðum varð hliðstæður uppgangur með þungamiðju á Seyðisfírði. Forystumaður Seyðfírðinga á þessum árum var Jóhannes Jóhannesson, bæjarfógeti og þingmaður, einn virtasti stjómmála- maður og yfírvald fyrr og síðar og átti stóran þátt í blómaskeiði bæj- arins. Tímamót urðu þegar sæsíminn tengdi Seyðisfjörð við útlönd, en önnur ástæða fyrir uppgangi Seyðisfjarð- ar var góð höfn og stutt sigling til Noregs, enda komu Norðmenn mjög við sögu í þeirri miklu upbyggingu sem þama varð á tímabili. Þá var tvímælalaust hægt að tala um raun- verulegt jafnvægi í byggð landsins. Á Vestijörðum, Akureyri og Seyðisfírði reis þá hvert glæsihúsið á fæt- ur öðru; innflutt timb- urhús í svonefndum sveitserstíl, sem gerð- ur var íslenzkur með bárujárninu. Hús af því tagi risu raunar einnig í Reykjavík og þau standa enn á öllum þessum stöðum, sumum þeirra hefur þó því miður verið spillt. Sérstök auðlegð í húsum af þessu tagi varð til á Seyðisfirði og má rekja þijú þau glæsileg- ustu til eins manns, sem sannarlega tók til hendinni á Seyðisfírði. Þessi maður var Stefán Th. Jónsson, stórhuga framfara- og athafna- maður, sem nú er farinn að fyrnast svo lík- legst er að hinar yngri kynslóðir þekki alls ekki nafnið. Sildin kom 09 sildin fór Seyðisfjörður fékk kaupstaðarréttindi 1895. íbúar vom þá 567. Fyrstu skref til þorpsmynd- unar má rekja til þess að verzlun hófst á Fjarð- aröldu og Vestdalseyri laust fyrir miðja 19. öld. Skömmu síðar stofnaði Orum & Wulf verzlun á staðnum og fleiri bættust við; þar á meðal Gránufélagið eftir 1870 og stóð sú verzlun til 1912. Þegar mikil síldveiði við Noreg brást skyndilega, fóm Norðmenn að leita eftir síld við ísland. Þeir settust að á Austfjörðum, einkum á Seyðisfirði, en athafna- samastur og kunnastur norskra síldarspekúl- anta var Otto Wathne, sem rak umfangsmikla síldarútgerð og síldarsöltun ásamt verzlun í tvo áratugi á Seyðisfirði. En síldin hefur jafnan verið hverful og stór- sfld hætti að ganga inn á Austfírði um alda- mótin. Þá dró úr uppgangi bæjarins og fjölg- aði íbúum hægt næstu áratugina. Á áratugn- um 1930-40 vom þeir þó komnir í 1000. Á uppgangsárunum vom margar verzlanir á Seyðisfirði en vægi verzlunarstaðarins og staða Seyðisfjarðar sem höfuðstaðar Austur- lands, fór þverrandi eftir að vegur var lagður frá Reyðarfírði til Egilsstaða og Kaupfélag Héraðsbúa fékk aðsetur á Reyðarfirði. En það vom ekki bara Norðmenn sem tóku til hendinni á gullaldarárum Seyðisfjarðar. Einn Seyðfirðingur sem bytjaði með tvær hendur tómar náði því að komast í röð máttar- stólpanna með því að hann varð útgerðarmað- ur, kaupmaður og bæjarfógeti og þar að auki stóð hann að þvi að byggja glæsilegustu hús Seyðisfjarðar. Þessi maður var Stefán Th. Jónsson. Hér á eftir verður stiklað á stóm um ævi þessa merka brautryðjanda. Úrsmiówr ■ alvinnurekstor Stefán Þorvaldur Jónsson fæddist 12. okt.1865 á Kóngsparti í Sandvík í Norðfjarð- arhreppi. Foreldrar hans voru Jón Þorvaldsson bóndi þar og kona hans Gróa Eyjólfsdóttir, ættuð frá Þernunesi við Reyðarfjörð. Árið 1880 flutti fjölskyldan að Stóra-Steinsvaði í Hjaltastaðaþinghá og bjó þar í ár en síðan á Fornastekk við Seyðis- fjörð. Á þeim árum var Seyðisijörður orðinn þýðingarmikill útgerð- ar- og verzlunarstað- ur. Segja má að Stefán hafi ungur tekið „kúrsinn" með því að hefja verzlunarnám í Norskubúð á Seyðis- firði, sem raunar hét Det Norske Kompagnies Handel. Það var á því kalda ári 1882 og tveimur árum síðar sigldi Stef- án til Noregs með aleiguna, 315 krónur. í Stavanger dvaldi hann í tvö ár við úrsmíða- nám og lauk sveinsprófi í þeirri iðn. Heim kominn 1886 settist Stefán aftur að á Fornas- tekk á Seyðisfirði, þar sem hann stundaði í fyrstu úrsmíðar og fór þá þegar að verzla með klukkur og gjafavörur. Það sýnir hvert álit Seyðfirðingar hafa haft á þessum unga manni, að tveimur árum seinna var hann kominn í hreppsnefnd. Árið 1890 var hann bæði orðinn oddviti og hreppstjóri og sama ár átti hann þátt í stofnun Sparisjóðs Seyðisfjarðar og var í stjórn hans. Þátttaka Stefáns í útgerð hófst 1898 með því að hann var meðal þeirra sem stofnuðu Fiskveiðifélag- ið Garðar á Seyðisfirði. Á síðasta ári aldarinn- ar stóð félagið í verulegum framkvæmdum og keypti þá og árið 1900 tvo gufutogara og fímm seglatogara. í fyrstu gekk útgerðin vel, en veiðin dróst saman og „vandi útgerðarinn- ar“ varð slíkur að ári liðnu, að ákveðið var að slíta félaginu og afhenda eignir þess skipta- ráðanda til opinberrar meðferðar. En Stefán lét það ekki draga úr sér kjark- inn. í ársbyijun 1904 keypti hann í félagi við Sigurð Jónsson 31 fets langan, opinn mótor- bát, sem jafnframt var fyrsti mótorbátur Aust- firðinga. Báturinn hét Bjólfur eins og útgerðar- félagið og fyrsta sumarið gekk allt að óskum. Hér voru tímamót; árið eftir komu 5 nýir vélbát- ar til Seyðisfjarðar og á næstu árum flutti Stefán inn fjölda vélbáta fyrir Austfirðinga. Enn voru færðar út kvíamar 1905, því þá stofnaði Stefán til bátasmíða á Seyðisfirði í félagi við Friðrik Gíslason úrsmið. Pantanir bárust í nokkra báta og reyndust seyðfírzku bátarnir vel. í fyrstu voru bátarnir smíðaðir undir beru lofti, en næsta skref var bátasmíða- hús; þaðan var fyrsti báturinn sjósettur í jan- úar 1906. Árið 1911 átti Stefán sjö mótorbáta, hlut STEFÁN Th. Jónsson. 'n 1111 m n 11 ’ 11111iIII111il? 1 tllillliii ÍBÚÐARHÚS Stefáns Th. Jónssonar og Ólaffu konu hans á Seyðisfirði. Glæsilegt timburhús í sveitserstfl, flutt inn frá Noregi 1899. STEFÁN og Ólafia ásamt fimm börnum sínum í garðinum við íbúðarhús þeirra. Allir er klæddir samkvæmt tízku tímans og húsbóndinn hefur á sér greinilegt höfðingasnið með vindil og svartan kúluhatt. EVANGER, útgerðarstöð í eigu Stefáns Th. Jónssonar. J O-t l VERZLUNARHÚS, Stefáns Th. Jónssonar við Bjólfsgötu á Seyðisfirði. Þar voru fyrstu glugga- útstillingar á íslandi og sérstök deild fyrir vindlareykinga- og skeggsnyrtingaáhöld. tl«l Mifn ffrin* c —s* H wm\ !W! iiu ssss BARNASKÓALHÚSIÐ á Seyðisfirði, eitt faliegasta hús landsins, kom tilhöggvið frá Noregi 1907 og átti Stefán Th. Jónsson drjúgan þátt f því. í gufuskipi, fiskverkunarhúsin Liverpool og Evanger ásamt hafskipabryggjum, fjögur lifr- arbræðsluhús, hálft nótalag, bátasmíðahús, fjölda geymsla og útihúsa, en þar að auki íbúð- arhúsin Nóatún, Stefánshús, svo og Stefánsbúð. Þetta virðast allnokkur umsvif og eignir. Þó er ekki allt talið. í samvinnu v.ið Sigurd Johansen stofnaði Stefán til útgáfu á blaðinu Bjarka, en jafnframt var byggt hús fyrir prent- smiðju með íbúð fyrir ritstjórann, sem var skáldið Þorsteinn Erlingsson. Þorsteinn Gísla- son varð meðritstjóri aldamótaárið og tók þá einn við ritstjórninni, en blaðinu var haldið úti í fjögur ár til viðbótar. Það var síðan alllöngu síðar, árið 1919, að Stefán réðist í nýjan blaða- slag; nú ásamt með Eyjólfí Jónssyni og Jóni Jónssyni bónda í Firði. Þá hófst útgáfa Austur- lands undir ritstjórn Guðmundar Hagalín. Fyrsta blaðið kom út 1. janúar 1920, en á miðju sumri 1922 hætti blaðið að koma út og við tók blaðið Austanfari, sem síðar hét Hæs- ir og kom út til 1930. Fiskverkun Stefáns Th. Jónssonar var sér- stakur kapítuli og hann ekki smár. Árið 1895 byggðu Stefán og Sigurd Johansen pakkhús á grunni Liverpool-hússins, sem rifið var og flutt að Vestdalseyri. Árið 1906 var ráðist í 110 ferm. fiskverkunarhús og stóra hafskipa- bryggju, beint niður af pakkhúsinu. Saltverk- unarhús byggði Stefán 1901 og enn 158 ferm. fiskverkunarhús 1918. Það var byggt á staur- um við bryggjuna og kallað Bryggjuhúsið. Niðri var saltfiskþvottur, en uppi var veiðar- færagerð. Stóreignir á sjó og landi Nokkur sígild dæmi eru til, bæði úr bók- menntum og veruleikanum, um manninn sem „átti plássið". Ugglaust mátti telja á tímabili að Stefán Th. Jónsson væri einn þeirra og það er eftirtektarvert í allri þessari vanþróun á fyrstu áratugum aldarinnar, að einstakir menn gátu orðið flugríkir. Það er ekki fyrr en núna, að kvótinn skapar einstaka mönnum þessi skilkyrði til skyndilegs auðs. Lítum ögn á, hvað Stefán Th. Jónsson átti í handraðanum, ef svo mætti segja: Árið 1912 keypti hann eftirtalin hús á lóð- inni við Strandarveg 1: íbúðarhúsin Hlöðu og Antoníusarhús, Madsenshús sem var pakkhús ásamt stórri hafskipabryggju, Frosthús Wat- hnes, Lifrarbræðsluna og Pálshús. Ennfremur keypti hann þetta ár Flísahúsin sem svo voru nefnd ásamt bryggju og fískreitum og hálft íbúðarhúsið Elveijöj. Þó er langt í frá að allar eignir Stefáns séu taldar. Áður hafði hann keypt Evengereignina á Hánefsstaðaeyri og henni_ fylgdi lifrar- bræðsla og hafskipabryggja. Á Brimnesi átti hann auk þessa verskála og aðra lifrar- bræðslu. Aldamótaárið keypti Stefán færeyska þilskipið Royndina fríðu á uppboði, en skipið strandaði við Seyðisfjörð. Af Garðarsfélaginu keypti hann siðan þilskipin Slater, 86 brúttó- tonn og Lock Fyne, 90 brtn. Nokkrum árum síðar bættust í flota Stefáns Svanen NS, 46 brtn., m/b Bjólfur, 6 brtn., sexæringurinn Adam, m/b Garðar sem kallaður var Græn- borði, og m/b Fálki, 6,5 brtn. Þetta er orðið þó nokkurt safn; samt er ótalið að 1907 eignaðist Stefán ásamt Vil- hjálmi Árnasyni m/b Val og ári síðar m/b Hánef. Einn keypti hann hinsvegar til viðbót- ar m/b Skúla fógeta, 7 brtn., m/b Bergþóru og m/b Unni. Seinna eignaðist Stefán m/b Titan og hlut í þremur bátum til viðbótar. Stefán stofnaði „Síldveiðifélagið Ölduna" 1906 ásamt Lars Imsland og Þórarni Guð- mundssyni. Félagið keypti e/s Nóru og gerði skipið út í nokkur ár. Árið 1918 keypti sama félag eignir Þorsteins Jónssonar „borgara" á Skálum á Langanesi og rak þar verzlun, út- gerð, fiskkaup, fiskverkun og lifrarbræðslu til 1930. Líklega hafa fáir eða engir menn í íslands- sögunni eignast fleiri báta en Stefán Th. Jóns- son á þessu tímabili. En árið 1913 bætti hann við sig umsvifum á nýjum vettvangi, þegar hann stofnaði með Peter L. Mogensen „Gos- drykkjaverksmiðjuna Seyðisfjörð“. Verksmiðj- an framleiddi „Álmennt sódavatn", „Svenskt sódavatn", „Hindbær Limonade", „Jarðarbeija limonade“ og Sítrón sódavatn". Verksmiðjan var í kjallara barnaskólahússins. Frá árinu 1922 átti Stefán gosdrykkjaverksmiðjuna einn, en seldi hana fjórum árum síðar. Pólitísk aóför og gjaldþrot Árið 1929 komst til valda framsóknarstjórn undir forsæti Tryggva Þórhallssonar, en löng- um hefur verið talið, að Jónas Jónsson hafi ráðið þar því sem hann vildi. Jónas var í heil- ögu stríði við „íhaldið“, „Bolsana" og alla sem stóðu í samkeppni við kaupfélögin. Kaupmenn voru eitur í hans beinum. Um og eftir 1930 fóru í hönd erfíðir tímar og heimskreppa. Þá var Islandsbanka lokað vegna greiðsluerfið- leika og segir Ólafur Björnsson prófessor í sögu íslandsbanka h/f, að lokun bankans hafi verið mistök, „sennilega mestu fjármálamis- tök, sem hér á landi hafa orðið, allt frá því ísiendingar öðluðust að fullu yfirráð fjármála sinna". Stefán Th. Jónsson og fleiri athafnamenn á Seyðisfirði voru gerðir gjaldþrota, þó lítt sé skiljanlegt hvernig slíkt gat hent Stefán með aðrar eins eignir og hann átti, enda hefur verið talið, að hér hafi verið um pólitíska að- för að ræða og að lokun bankans hafi verið bragð til þess að koma verzlunar- og útgerðar- fyrirtækjum í einkaeign fyrir kattarnef. Það sem m.a. gerir gjaldþrot Stefáns tor- tryggilegt, er að við skiptalok hefur hann leyst til sín íbúðarhúsið, geymslu og gripahús, ásamt hesti og kú, blómagarði ofl. og greiddi hann stóran hluta andvirðisins með peningum. Bwjarfógeti og byggingafrömwóur Athafnamaðurinn Stefán Th. Jónsson hefur haft í mörg horn að líta, en gat þó gefíð sér tíma til að standa í ýmsu öðru, bæði fyrir sjálf- an sig og Seyðfirðinga. Þegar Seyðisfjörður fékk kaupstaðarréttindi 1895, var Stefán kjör- inn í bæjarstjórn, en jafnframt var hann sett- ur bæjarfógeti án dómsvalds til 1. apríl 1896. Árin 1895-96 var honum falið að annast fjár- reiður bæjarins og færa upp reikningana. Stef- án sat síðan í bæjarstjórn frá ársbyijun 1895- 1910, aftur frá 1911-1917 og síðast árið 1920. Konunglegur norskur vararæðismaður varð hann 1906 og úmboðsstörfum gegndi hann fyrir tvö dönsk tryggingafélög og Sameinaða gufuskipafélagið. En það sem þessi brautryðjandi skildi eftir sig og lengst hefur staðið á Seyðisfirði eru nokkur hús, sem telja má að hafi þá verið í röð glæsilegustu húsa landsins. Þau standa enn sem dæmi um byggingartfl sem blómstr- aði á íslandi um skamman tíma. Þetta voru sveitserhúsin, „katalóghús" sem voru flutt inn frá Noregi og síðar meir yfírleitt klædd með bárujárni. íbúðarhús Stefáns Th. Jónssonar við Bjólfsgötu, sem inn var flutt 1899 er gott dæmi um hús af þessu tagi eins og þau urðu glæsilegust. Annað hús sem enn setur svip á bæinn og Stefán átti mikinn þátt í að koma upp, er barnaskólahúsið í nýklassískum stíl, sem kom tilhöggvið frá Noregi 1907. Þriðja dæmið er verzlunarhús Stefáns að Bjólfsgötu 7, þar sem Seyðfirðingum bauðst að verzla í viðlíka fínni búð og þeim betri í höfuðborgum Norðurlanda. Verzlunin átti vart sinn líka á íslandi og líklegt að framsóknarmennirnir í stjórn Tryggva Þórhallssonar hafí litið hana öfundarauga. Við getum svo spurt löngu síð- ar: Hvaða ávinningur var það fyrir fólkið á Seyðisfirði og raunar íslendinga alla, að þetta væri lagt í rúst? Eiginkona Stefáns var Ólafía Sigurðardóttir frá Firði, f. 1863. Þeim varð fímm barna auð- ið; tveir synir og yngsta dóttirin dóu í blóma lífsins. Tómstundir Stefáns hafa varla verið marg- ar, en hann hafði gaman af veiðiskap og stund- aði eitthvað hreindýraveiðar, fuglaveiðar og stangaveiði. Konu sína missti hann 1930 og hélt eftir það heimili með ráðskonu. Þessi merki Seyðfírðingur og athafnamaður lézt 7. apríl 1937. Heimildir: Samantekt Einars Vilhjólmssonar um Stefán Th. Jónsson (handrit), Æviágrip eftir St.Th.Jónsson frá 1907, Þeir settu syip á öldina, þáttur um Stefán Th. Jónsson eftir Armann Hall- dórsson. Húsasaga Seyðisfjaráar eftir Þóru Guð- mundsdóttur, Hver er maðurinn? eftir Brynleif Tobíasson, Verzluanrtíðindi 1937, minningar- grein eftir Lárus Jóhannesson, Minningargrein úr Vísi 1937 eftir Sigurð Arngrímsson, Mjnninaar- grein úr Ægi eftir Arna Vilnjálmsson, Útskrift úr uppskriftar- og virðingargjörð á þrotabúi St.Th. Jónssonar, Iðnsaga Austurlands eftir Smpra Geirsson og Saga íslandsbanka h/f eftir Ólaf Björnsson prófessor. ARÆÐINN ALDAMOTAMAÐUR 10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 5. APRÍL1997 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 5. APRÍL 1997 1 1

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.