Lesbók Morgunblaðsins - 05.04.1997, Page 6

Lesbók Morgunblaðsins - 05.04.1997, Page 6
féll frá og samkvæmt því hefur hann verið fæddur um 1010 og ætti þá að hafa verið kominn til Ólafs konungs um 1019. Sagan segir Yngvar hafa verið mjög jafnaldra Önund- ar Jakobs og það stenst einnig ef farið er eftir B-handritinu þvi Önundur er talinn hafa verið fæddur um 1008. Þess má geta að Dietrich Hoffmann telur B-handritið vera af eldri gerð og áreiðanlegra að sumu leyti en A-handritið. Þó að best sé að treysta varlega ættfærslu Yngvars í sögunni má telja víst að Yngvar hafi á einhvern hátt verið tengdur konungi, annars hefði honum varla verið falið að stjórna þessum leiðangri sem hlýtur að hafa verið farinn að undirlagi konungs. Líklega hefur ferðin hafíst 1035 eða 36, ef trúa má þeim upplýsingum sögunnar að Yngvar hafi dvalist þijá vetur í Garðaríki. Vitneskjan um afdrif liðsins hefur líklega náð Svíþjóð 1042 eða 43 og steinarnir væntanlega verið reistir um miðbik þess áratugar. Yngvarssteinarnir eru ákaflega líkir að út- liti og orðfæri og skera sig úr öðrum steinum frá sama tíma. Þeir eru allir í þeim suðurskand- inavíska stíl, sem var algengur í Suðurmanna- landi en tíðkaðist ekki norðan við Málaren. Rúnameistarar Upplanda voru þá byijaðir að nota hinn skrautlega og áferðarfallega stíl, sem kenndur er við þessa steina og nefndur upplenskur rúnasteinastíll. Hann er mjög skyldur þeim skandinavíska stíl sem skreytir hinar frægu dyr úr Urneskirkju í Noregi og fjalirnar frá Flatatungu í Skagafirði. Þessi stíll er mjög ólíkur hinum þunglamalega og stundum grófa suðurskandinavíska stíl sem rúnameistarar sunnanmegin Málarens notuðu. Þessvegna grunaði mig líka að steinninn við Arlanda væri Yngvarssteinn áður en ég las rúnirnar. Þessi sérstaki Yngvarsstíll gæti hugsanlega stafað af því að boð hafi gengið út frá konungi, þegar fréttin um afdrif leiðang- ursmanna barst til Svíþjóðar, um að reisa skyldi steina til minningar um þá og jafnvel að hann hafi falið sérstökum rúnameisturum að sjá um að steinamir væru auðþekktir frá öðrum steinum. Margt bendir líka til að Yngvar hafi verið ættaður frá Suðurmannalandi og að floti hans hafí látið úr höfn frá bænum Strángnás, við suðurströnd Málarens, u.þ.b. 10 km vestan við Stokkhólm og um 50 km vestan við Grips- holm/Mariefred. Af 26 áreiðanlegum Yngvars- steinum standa 16 í héruðunum við strendur Málarens, þar af 10 í Suðurmannalandi, sér- staklega í sveitunum nálægt Mariefred og Strangnás. í hinni gömlu og fögru dómkirkju í Strángnás eru þrír Yngvarssteinar, því miður mjög illa farnir, einn þeirra hefur sennilega verið reistur eftir Yngvar og Harald bróður hans. Af textanum er bara þessi slitra varð- veitt: .. .höggva stein .. .syni Eymund- ar. . .sunnarla á Serklandi. Bræðurnir hafa greinilega ekki verið sammæðra og Tola, móðir Haralds, hefur þessvegna reist syni sín- um eigin stein við Gripsholm. Samkvæmt gam- alli sögn stóð steinninn upphaflega við bóndabæ, miðja vegu milli Gripsholms og Strángnás. Af hinum tveimur Yngvarssteinun- um í Strángnás kirkju eru þessi orð varðveitt á öðrum .. .verður enginn Ingvars manna .. .og á hinum ... Iét gera kuml eft- ir.. . Ulfs bróðir. Þeir austarla.. . með Ingvari á Serklandi. Það er augljóst að rúnasteinarnir segja sömu sögu og sagan, enginn þeirra sem rúnastein- arnir eru reistir eftir sneri aftur. Til saman- burðar má geta þess að ekki er óalgengt að steinar séu reistir eftir menn sem fóru í vestur- víking eða til Miklagarðs og sneru heim aftur eftir að hafa tekið gjald á Englandi eða á Grikklandi gulli skift. Að minsta kosti einn af mönnum Yngvars hafði áður verið í vestur- vegi. Á einum suðurmanlenskum Yngvars- steini stendur: Myskja og Manni létu reisa kuml þessi at bróður sinn Hróðgeir og föður sinn Holmstein. Hann hafði vestarla um verit lengi, dóu austarla með Ingvari. Heimildir: Yngvars saga Víðförla. Fomaldarsögur Norður- landa, III. bindi, útg. Guðni Jónsson og Bjami Vilhjálms- son, Bókaútgáfan Norðri 1944. Dietrich Hoffman: Die Yngvars saga víðförla und Oddr munkr inn fróði, Speculum Norronum, Studies in memory of Gabriel Turville Petre, Odense 1981. Sven. B.F. Jansson: Runinskrifter i Sverige. Þriðja útgáfa 1984. Mats G. Larsson: Vart for Ingvar den vittfame Fornvánnen 1983. Mats G. Larsson: Ett ödesdigert vikingat&g, Ingvar den vittfames resa 1936-1041. Stockholm 1990 Mats G. Larsson: I Ingvar den vittfarnes kölvatten, Vik- ingavágar i öster, Meddelanden och rapporter frán Sigtuna Museer, 1996. Eiias Wessén: Historiska runinskrifter. Lund 1960. Þeim sem vilja fræðast meira um rúnir og rúnaletur er bent á kaflann um rúnir í bók Einars Ólafs Sveinssonar íslenzkar bókmennt- ir í fornöld, Reykjavík 1962. Höfundurinn er rúnafræðingur við Riksanti- kvarieambetet i Stokkhólmi og hefur numið norræn fræði í Svíþjóð. GRUNNUR ÍSLENSKRAR BÓKMENNINGAR í THOR eftir W.D. Valgardson segir frá ævintýri lítils drengs á Winnipeg-vatni. Ange Zhang myndskreytti. Það fyrsta sem vekur undrun erlendra áhugamanna um barnabækur sem koma hingað til lands er fjöl- breytnin sem ríkir á þessum markaói skrifar SIGRÚN KLARA HANNESDÓTTIR og telur mikils virði fyrir þennan markað aó geta treyst á nokkuð stóran kjarna höfunda. EGAR stórþjóðir á borð við Kanada og Bretland kvarta yfir því að erfitt sé að mark- aðssetja bamabækur og með- alupplag telst 1.500 eintök rekur menn í rogastans þegar þeir heyra að meðalupplag á Islandi sé að minnsta kosti jafnstórt og í mjög mörgum tilvikum er upp- lagið miklu stærra. Þetta á að vísu ekki bara við um barnabókaútgáfuna heldur má það sama segja um alla íslenska bókaútgáfu. Frumsamdar íslenskar barnabækur vom um það bil hálft hundrað samkvæmt íslenskum bókatíðindum 1996 ef endurútgáfur eldri bóka eru taldar með. Þýddar bækur eru held- ur fleiri en í þennan lista vantar ýmiss konar bækur sem seldar em í gegnum bókaklúbba. Má reikna með að fjöldi bóka sem út kemur á árinu og er ætlaður börnum sé um 150 titlar ef allt er talið. Á meðan barnabókaút- gáfan er jafnblómleg og hún er nú hér á landi megum við gleðjast yfir því sem vel er gert um leið og við missum ekki sjónar á því sem betur má fara. Þetta er í sjötta sinn sem ég geri tilraun til að gefa árlegt yfirlit yfir bókaútgáfu fyr- ir börn og unglinga. Með þessu gefst tæki- færi til að skoða hugsanlegar breytingar og þá strauma sem greina má á þessu sviði. Á þessu sex ára tímabili hafa ekki orðið neinar stökkbreytingar, hvorki í fjölda bóka né fjöl- breytni. Bókaútgáfan hefur lagað sig að markaðnum og útgefendur hafa lært hvað það er sem selst og miða val bóka til útgáfu við það. Það táknar um leið að nýjungar eiga erfitt uppdráttar. Markaðurinn svarar seint þeim nýjungum sem fram koma. Fyrir bó- kaútgefendur virðist of flókið og erfitt að ná til þeirra sem kaupa bækur fyrir böm og fá þá til að skipta um skoðun til þess að inn- kaupamunstrið breytist nokkuð að ráði. I flest- um tilvikum eru bækur keyptar nokkrum dög- um fyrir jól og því lítið svigrúm til að kynna sér það sem er nýtt og ferskt á markaði. Nú er farið að birta reglubundið yfirlit yfír mest seldu bækurnar á markaði á hveiju ári og á síðasta ári komust þar nokkrar barnabækur í 15 efstu sætin, þar á meðal bókin Játningar Berts sem komst næst á eftir Kökubók Hagkaups að vinsældum. Aðr- ar bækur á þessum lista fyrir 1996 voru bók Guðrúnar Helgadóttur, Ekkert að_ marka, bók Magnúsar Schevings Latibær á Ólympíuleik- um og bók þeirra félaga Smára Freys og Tómasar Gunnars, Á lausu, komst einnig á þennan lista. í fljótu bragði er ekki hægt að sjá neitt sem þessar bækur eiga sameiginlegt annað en það að vera fjörugar og skemmtileg- ar og vel til þess fallnar að vekja hlátur og kátínu. Tvær nýjungar má nefna sem verið hafa á bókamarkaði en hafa horfíð vegna þess hve markaðurinn er lítill. Þar er annars veg- ar fræðibókaútgáfa Bjöllunnar og hins vegar erlendar verðlaunabækur sem Lindin gaf út. Lindin gaf úr fjórar ástralskar verðlaunabæk- ur en ekki varð síðan framhald á því þar sem markaðurinn var ekki tilbúinn að taka við þessari nýjung. Bjallan starfaði í aldarfjórð- ung fyrir fórnfýsi eigenda sinna áður en hún hætti starfsemi. Þær fræðibækur sem forlag- ið gaf út um íslenska náttúru og dýralíf eru hins vegar dýrmæti sem ekki fyrnist. En Bjallan hætti starfsemi þar sem markaðurinn var lítill og kostnaður við jafnvandaða útgáfu og forlagið var með er gífurlega mikill þegar hann deilist niður á tiltölulega fá eintök. Þar með féll fræðibókaútgáfa fyrir börn að miklu leyti niður. Það er synd að hið opinbera skuli ekki geta veitt myndarlega styrki til að halda slíkri útgáfu úti og styðja þannig einkafram- takið í ljósi þess hve Námsgagnastofnun eru þröngar skorður settar með útgáfu á fræðirit- um fyrir börn. Val á erlendum barnabókum til þýðinga hefur áður verið umræðuefni í þessum grein- um mínum og finnst mér þar megi betur gera. Þó koma á hveiju ári nokkrar úr- valsbækur í íslenskri þýðingu en flestar þeirra hafa ekki náð verulegum vinsældum á bóka- markaði. Undantekningar á þessari reglu eru ritraðir sem ná eyrum fólks og eru bundnar við einstaka persónur. Allir muna eftir Frank og Jóa-bókunum, Nancy-bókunum og bókum Enid Blyton sem komu út jafnt og þétt og eiga enn sinn lesendahóp, og nútíminn á sína ritröð sem fjallar um piltinn Bert. Húmorinn í bókunum um Bert höfðar mjög vel til nú- tímabarna, hallærislegar athugasemdir um lífíð og tilveruna hitta beint í mark. Þótt bækurnar um Bert séu engin sérstök bók- menntaverk er þýðingin mjög góð og málfar- ið prýðilegt. Höfði bækurnar til barna er að sjálfsögðu ekkert við það að athuga að þær séu gefnar út og lesnar enda þótt að manni læðist sá grunur að þær séu gefriar í jólagjaf- ir af því fólk veit ekki um neitt betra. Verótawn og vióurkenningar Á hveiju ári í kringum sumarmál eru veitt íslensku barnabókaverðlaunin fyrir besta handritið í samkeppni. Um leið og verðlauna- höfundur er kynntur kemur verðlaunabókin út. Tvö undanfarin ár hafa verið veitt tvenn verðlaun og árið 1996 kom út á vordögum bók fyrir 8-12 ára, og síðan kom út mynda- bók rétt fyrir jólin. Á hveiju ári eru einnig veittar viðurkenningar Skólamálaráðs Reykjavíkur fyrir bestu frumsömdu bók liðins árs og bestu þýðingu. Loks má nefna að Barnabókaráðið, íslandsdeild IBBY, veitir árlega viðurkenningar fyrir barnamenningu, þ.m.t. barnabækur. Árið 1996 fengu mæðgurnar Ingibjörg Möller og Fríða Sigurðardóttir íslensku barnabókaverðlaunin fyrir spennusögu sem heitir Grillaðir bananar. Þetta er saga um börn sem fara í skólaferðalag á Hornstrand- ir og lenda þar í ævintýrum. Verðlaunin fyr- ir myndabók fengu þær mæðgur Sigrún Helgadóttir og Guðrún Hannesdóttir fyrir bókina Risinn þjófótti og skyrijallið. Bókin er ævintýri í gömlum stíl en samt heimfærð á nútímann. Verðlaun Skólamálaráðs fékk Magnea frá Kleifum fyrir bók sína um Sossu litlu skessu sem er framhald verðlaunabók- arinnar um Sossu sólskinsbarn. Þýðingar- verðlaunin fékk Hólmfríður Gunnarsdóttir fyrir þýðingu sína á bókinni Herra Zippó og þjófótti skjórinn. Viðurkenningar Barnabók- aráðsins sem veittar voru á sumardaginn fyrsta fóru til Olgu Guðrúnar Árnadóttur fyrir bók sína Peð á plánetunni jörð og til Sigrúnar Árnadóttur fyrir þýðingar en Sigrún hefur um árabil verið einn afkastamesti þýð- andi barnabóka. Auk þess fékk Sigríður Eyþórsdóttir viðurkenningu fyrir starf sitt með leikhópnum Perlunni. Af öðrum verðlaunaveitingum má nefna að Guðrún Helgadóttir, sá sívinsæli barna- bókahöfundur, fékk verðlaun úr Menningar- sjóði VISA ísland. í umsögn um þessa viður- kenningu segir í Visa-póstinum 1(3)1997: „Það er engin tilviljun að Guðrún náði strax samhljómi við fjölmarga lesendur sína sem raunar hafa jafnan verið á öllum aldri. Leiftr- andi frásagnargleði einkennir sögur hennar, gáskafull en græskulaus kímni en þó umfram allt næmur skilningur á því viðfangsefni sem hún velur sér og á það jafnt við um persón- ur, umhverfi og aðstæður." Systkinin Sigrún Eldjárn og Þórarinn Eld- 6 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 5. APRÍL1997

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.