Lesbók Morgunblaðsins - 14.12.1996, Page 7

Lesbók Morgunblaðsins - 14.12.1996, Page 7
LJÓÐIÐ KEMURTIL BAKA Flestir Islendingar sem komnir eru til vits og ára þekkja rödd Andrésar Björnssonar. Meðan hann var útvarpsstjóri hélt hann eftirminnilegar ræður á -----------------7-- gamlárskvöld og allt frá því hann hóf störf á Utvarp- inu árió 1944 var hann vinsæll lesari og flutti jafnt Ijóó sem óbundió mál. Nú er kominn út geisladisk- ur með Ijóðalestri hans. I samtali við GUÐRUNU GUÐLAUGSDQTTUR segir Andrés m.a. frá kynnum sínum af Ijóðum og viðhorfi sínu til Ijóðagerðar. ANDRÉS Björnsson Morgunbiaóið/Gotli RÖDD Andrésar Björnssonar býr yfír því látleysi sem fær góðan skáldskap til þess að njóta sín til fullnustu, um þetta sannfær- ist hver sá sem hlustar á flutn- ing hans á hinum nýútkomna geisladiski. Strax í fyrsta ljóð- inu, Skúlaskeiði eftir Grím Thomsen, gefur sjálfur raddblærinn til kynna karlmannlegan styrk og æðruleysi. Þótt aldrei bregði fyrir óviðeigandi tilfinningasemi í flutn- ingi hans er eigi að síður auðfundið að lesarinn skynjar innra með sér þær ástríður sem ljóð þau búa yfír sem hann flytur hverju sinni. Hann leiðist ekki út á þá hættulegu braut að oftúlka heldur nær að marka róm sinn hlut- leysi sem gefur áheyrandanum sjálfum mögu- leika á að taka afstöðu til efnisins. Alar margar wpptökur til Með þessum einfaldleika í túlkun nær Andr- és sterkum áhrifum í ljóðaflutningi sínum. Til þess að ná slíkum áhrifum þarf lesari að hafa á valdi sínu djúpa þekkingu á innihaldi og efni- stökum hvers ljóðs. Andrés hefur enda frá barnæsku lagt sig eftir að lesa og læra ljóð, einkum eftir íslensk skáld, og í segulbanda- safni Ríkisútvarpsins eru til afar margar upp- tökur með ljóðaflutningi Andrésar. En skyldi ekki hafa verið erfitt að velja ljóð á hinn nýút- komna geisladisk? „Ég ákvað að velja á þennan disk eingöngu ljóð eftir látna höfunda, það einfaldaði val mitt á ýmsan hátt. Þetta eru ljóð eftir góð skáld frá ýmsum tímum, þau elstu frá sautj- ándu öld,“ segir Andrés í upphafi samtals við blaðamann Morgunblaðsins. I viðkynningu er Andrés afar hógvær maður, það er því til marks um þýðingu ljóðaþekkingar hans að hann lætur sig hafa að vera svolítið drýginda- legur yfir henni. „Kvæðakunnáttan hefur fylgt mér svo lengi sem ég man og ég get ekki neitað því að ég er svolítið stoltur af henni, svo sem þegar hringt hefur verið í mig og ég spurður úr hvaða ljóði og eftir hvern ýmis Ijóða- brot væru og þá hef ég stundum getað svar- að,“ segir Andrés. í sveitinni heima Andrés Björnsson las í fyrsta skipti upp ljóð í Ríkisútvarpið árið 1939. „Þá las ég kvæði eftir Einar Benediktsson, Kvöld í Róm, og svo síðar ljóð eftir fleiri skáld. Stefán frá Hvítadal höfðaði mikið til mín um þetta leyti, hann var tilfinningamaður mikill, sjúkur maður, berkla- veikur og fótarvana. Hann orti sín bestu kvæði í Noregi og dó tiltölulega ungur." Stefán var þó ekki í meira afhaldi hjá Andrési en ýmis önnur skáld þeirra tíma. „Nýrómantíkin átti mörg góð skáld, Davíð Stefánsson og Stefán frá Hvítadal tilheyra, má ég segja, þeim hópi, þótt þeir hafi komið fram nokkuð seint. Skáldskap Davíðs kynntist ég tíu ára og kunni að ég held hvert einasta kvæði hans í Svörtum fjöðrum utanbókar. Hann var afar vinsæll í sveitinni heima eins og raunar um allt land. Sama gilti um Söngva förumannsins, fyrstu ljóðabók Stefáns frá Hvítadal. Seinna hreifst ég af ljóðum Tómasar Guðmundssonar, Guðmundar Böðvarssonar og Steins Steinarrs og er raunar hrifínn af skáldskap þeirra enn í dag, þeir voru meira „moderne" en hinir en eigi að síður eru þeir formfastir og góðir höf- undar.“ Eitthvad ósýnilegt Skyldi Andrés eiga sér uppáhaldsljóð? „Það er vita ómögulegt að svara þessu, þau er svo mörg og það er dagamunur á afstöðu minni til þeirra. Engu að síður kemur ljóðið alltaf til baka - ef það er gott,“ svarar hann að bragði og bætir við: „Það er sorglegt þegar skáld „deyja út“, en lífíð er svona. Sumt er þó sígilt, ég veit ekki hvers vegna sum ljóð verða það, ég kann ekki að skýra hvað þau hafa við sig, það er ósýnilegt og óáþreifan- legt, en eitthvað er það. Hvað sjálfan mig snert- ir veit ég þó að ég legg verulega mikið upp úr efnistökum. Við höfum átt nokkuð mörg ákaflega snjöll ljóðskáld á þessari öld.“ Á ljóðadiski Ándrésar Björnssonar eru ljóð eftir ofan nefnd skáld nema Stefán frá Hvíta- dal og ýmis önnur að auki, þá Grím Thomsen, Guðmund Friðjónsson, Stefán Ólafsson, Bjarna Thorarensen, Sigurð Nordal, Sigurð Jónsson frá Brún, Matthías Jochumsson og Hallgrím Pétursson. „Ég fékk til mín marga af gömlum ljóðalestrum mínum úr segulbandasafninu og hlustaði á þá. Ég varð að moða úr því sem best hafði geymst, þetta setti mér ákveðnar skorður, og fyrir vikið varð ég að sjá eftir mörgum dýrmætum ljóðperlum. Ég hafði gam- an af ljóðalestrinum á sínum tíma og ég er ánægður með að þessi sýnishorn skuli nú vera komin á geisladisk og þar með í einskonar endurnýjun lífdaganna." Áhrif Sigurðar Nordals Andrés tók stúdentspróf frá Menntaskólan- um á Akureyri árið 1937. Hann tók raunar inntökupróf í Menntaskólann í Reykjavík og fékk þar inngöngu en undi sem unglingur ekki sem skyldi í höfuðstaðnum og fór norður til að stunda sitt menntaskólanám. „Ljóðlistin var þáttur í skólalífinu. Það var ekki aðeins að við færum stundum með kvæði í Menntaskólanum á Akureyri, við sungum þau við raust,“ segir Andrés. Að stúdentsprófi loknu, lagði Andrés stund á íslensk fræði við Háskóla íslands. „Ég hafði þá í bakþönkunum að leggja að einhveiju leyti fyrir mig skriftir og þetta nám virtist falla vel að þeirri fyrirætlan. Þegar suður kom naut ég góðs af kynnum ýmissa mætra manna við bróður minn og al- nafna, sem látist hafði í blóma síns lífs. Ég fæddist á dánardægri hans, ári eftir lát hans. Sigurður Nordal var einn skólabræðra hans og vina. Hann lét mig njóta bróður míns og var mér alla tíð afar góður. Hann hafði meðal annars forgöngu um að koma mér að hjá Út- varpinu. Hann las með okkur nemendum sam- tímabókmenntir, m.a. lét hann okkur stundum lesa ljóð og þóttist heyra að ég kynni vel að fara með þau. Ég hafði alltaf ljóð á hraðbergi og las mikið í útvarp er fram í sótti, t.d. oft með mönnum sem tekið höfðu saman svonefnd- ar samfelldar dagskrár." Mikili áhugi á skáldskap fyrir noráan Andrés fór ekki strax að vinna hjá Útvarp- inu eftir að hafa lokið cand. mag. prófi frá Háskóla íslands árið 1943, það sama ár gerð- ist hann starfsmaður við BBC í London og var þar í eitt ár, þá hélt hann heim til íslands og hvarf til starfa hjá Ríkisútvarpinu. „Það datt fáum í hug að ég færi út í svo óvemdað starf sem útvarpsvinnu, flestir hefðu álitið að ég færi að vinna á safni eða við kennslu," segir Andrés. En hvað með ritstörfín, skyldi hann hafa fengist við þau að einhveiju leyti samhliða starfí sínu? „Það fór nú svo að því meira sem ég las af ljóðum góðra skálda því fremur varð ég afhuga eigin ljóðagerð. Auðvitað hafði ég sett saman stökur, ég lærði snemma undir- stöður bragfræði og yar að basla við vísna- gerð í fjósinu heima. Ég var áreiðanlega afar stoltur þegar mér tókst að koma saman rétt kveðinni vísu. Það var mikill áhugi á skáld- skap og ljóðagerð og margir fengust við að yrkja fyrir norðan, eins og bæði fyrr og síð- ar,“ svarar Andrés. Íslenska og lióáageró Þess ber að geta að eitt af efnilegri skáldum Norðlendinga þessa tíma hafði verið Andrés Björnsson eldri, eini bróðir Andrésar okkar Björnssonar. Systur áttu þeir bræður sjö, allar eldri en Andrés yngri. Föður sinn, Björn Bjamason bónda að Brekku í Seyluhreppi í Skagafírði, missti Andrés níu ára gamall og var hann eftir það alinn upp af móður sinni Stefaníu Ólafsdóttur og systrum.„Það kom enginn karlmaður nálægt uppeldi mínu eftir að pabbi dó, mamma og systur mínar tóku allar ákvarðanir sem mig áhrærðu. Ég bjó við mikið „kvennaríki" í æsku, og allar áttu þess- ar konur góðu langlífi að fagna svo ég naut lengi þeirrar umhyggju," segir hann og hlær við. Enn er talinu snúið að bragfræði, vísnagerð og íslenskri tungu. Skyldi íslenskan vera sér- staklega vel fallin til ljóðagerðar? „Ég veit það ekki, hitt veit ég að það skipt- ir miklu máli hvar áherslupunktarnir liggja, Finnar skilja dönskuna okkar mun betur en Dana sjálfra, það er vegna þess að Finnar hafa áhersluna á fyrsta atkvæði orða eins og við. Eitt sinn kom ég á fund til Finnlands og hitti þá ungan mann sem hafði fyrr um sumar- Ég hafbi alltaf Ijód I á hradbergi og las mikid í útvarp ið setið námskeið í Danmörku. Þar hafði hann ekki skilið eitt einasta orð en hann kvaðst skilja hvert orð í minni dönsku, það gerðu áherslurnar." Skáldskapwr nútimans En hvað með skáldskap nútímans? „Það eru margir sem stunda ljóðagerð í land- inu, af því sést að það eru margir sem hafa áhuga á skáldskap," svarar Andrés. Sem dag- skrárstjóri Útvarpsins kom Andrés með ýmsu móti að ljóðlistinni. „Það komu margir til mín með ljóð sem þeir vildu flytja í útvarpið. Ég fór yfír þau og lagfærði þau stundum svolítið, það er að segja umgjörð þeirra, menn deila ekki um smekk,“ segir hann. Andrés starfaði við Ríkisútvarpið í 40 ár að undanskildum tveimur árum sem hann kenndi við Háskóla íslands. „Mér fannst mjög gaman að kenna og hefði kannski átt að halda því áfram," segir hann. „Og þó. Ég sagði Símoni Jóh. Ágústssyni prófessor frá því hvað mér þætti gaman að kenna. Hann dró við sig svar- ið en sagði svo: Manni finnst þetta fyrst.“ Á mörgu ólokió Eftir að Andrés hætti störfum sem útvarps- stjóri hefur hann fengist við rítstörf. Margt liggur eftir hann á því sviði, svo sem ritgerðir um Grím Thomsen og fleira og einnig þýðing- ar á efni af ýmsu tagi.„Frá seinni árum á ég sitt hvað af ýmsum toga í handriti - en á mörgu ólokið,“ segir hann og beinir með höfuð- hnykk athygli minni að handritum í bókahill- unni á veggnum á móti mér. Samtal okkar hefur farið fram í bókaherberginu á heimili Andrésar og Margrétar Helgu Vilhjálmsdóttur konu hans að Hofsvallagötu 62. Hillurnar þar eru fullar af bókum og margar þeirra geyma ljóð af ýmsu tagi - en þeim bókum er ekki flett eins oft og áður var. „Seinni árin hef ég æ minna lesið af ljóðum en les þess í stað meira af óbundnu máli, ég hef líka gaman af ættfræði, sagnfræði og mörgu slíku. Ég les alltaf stundarkorn á kvöldin, það er gamall vani. Ég get ekki verið svo að hafa ekki bók við höndina,“ segir Andrés við mig þegar ég stend upp til þess að kveðja. Hann fylgir mér fram í forstofu og gengur sjálfur út á undan mér til þess að athuga hvort hálka sé á stétt- inni fyrir utan húsið. Vandað hugarfar kemur fram í öllu sem menn gera, hvort heldur sem þeir fylgja gestum sínum úr hlaði eða lesa ljóð fyrir alþjóð. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 14. DESEMBER 1996 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.