Lesbók Morgunblaðsins - 12.04.1986, Side 13

Lesbók Morgunblaðsins - 12.04.1986, Side 13
Þ J JT 0 Ð F R Æ Ð I Höfuðlausnarfantasía Eftir Guðmund J. Guðmundsson cand. mag. „Ég tel næsta víst að sakar- giftir Eiríks á hendur Agli hafi verið minni en Egils- saga segir þótt vera megi að dauðarefsins hafi legið við. Varla eru nokkrar lík- ur til þess að Eiríkur myndi nokkurn tíma náða mann fyrir jafn siðlaust afbrot og Egilssaga segir Egil hafa drýgt gagnvart honum er hann átti að hafa drepið barnungan son þeirra Gunnhildar. Eitt eftirminnilegasta atvik í íslenskum bók- menntum er þegar Egili Skallagrímsson leysti höfuð sitt úr böðlaklóm í höllu Eiríks blóðaxar með því að yrkja lof- kvæði um konung og afreksverk hans. Frásögn Egilssögu af þessum atburði er með miklum snilldarbrag og er rétt að rifja upp helstu atriði hennar áður en áfram er haldið. Ætt Egils Skallagrímssonar hafði um nokkurt skeið átt í blóðugum illdeilum við norsku konungsættina og voru drepnir menn af báðum í þeim átökum auk þess sem Kveldúlfsættin hrökklaðist frá Noregi. Skömmu eftir að Haraldur hárfagri lést kom yngsti sonur hans Hákon kallaður Aðal- steinsfóstri til Noregs og rak bróður sinn, Eirík, frá völdum en þeir bræður voru þá einir á lífi sona Haralds hárfagra. Gunn- hildur kona Eiríks fékk þá flugu í höfuðið, reyndar með nokkrum rétti að Egill Skalla- grímsson ætti nokkra sök á hvemig komið væri fyrir þeim og eftir að þau hjón komust til valda í Jórvík magnaði hún seið gegn Agli og neyddi hann á sinn fund. Heima á íslandi sat Egill í búi sínu í góðu yfirlæti. Skyndilega fer hann að fá óróa mikinn og útþrá sem verður til þess að hann fær sér að lokum skip og háseta og leggur af stað til Englands þegar langt var liðið á sumar. Sagan segir að Egill hafi haldið til Englands í því skyni að hitta Aðalstein konung en hann hafði verið á mála hjá honum og átt nokkum þátt í sigri konungs á Skotum í frægri orrustu. Heldur gekk ferðalagið brösulega, og braut Egill að lokum skip sitt við ósa Humm en menn og fé björguðust. En sjaídan er ein báran stök og það fékk Egill að reyna, því varla hafði hann skreiðst á land upp blautur og slæptur eftir volkið en hann frétti að fjandmaður hans Eiríkur blóðöx væri orðinn • hæstráðandi til sjós og lands á Norðimbralandi og sæti í Jórvík aðeins um 80 km í burtu. Nú voru góð ráð dýr. Eftir því sem Egilssaga hermir þótti Agli óvænt um undankomu þótt ekki væri beinlínis stutt milli þeirra Eiríks og því greip hann til þess ráðs að halda beinustu leið til Jórvíkur þar sem hann vissi af vini sínum Arinbimi hersi og leitaði athvarfs hjá honum. Egill treysti sem sé á það að Arinbirni dytti eitthvert ráð í hug sem gæti bjargað honum úr þess- ari klípu. Agli tókst að ná sambandi við Arinbjöm en hann sá ekki annað til ráða en leita sátta milli Eiríks og Egils og tókst honum í fyrstu atrennu að heija út gálgafrest handa Agli í eina nótt. Þennan tima notuðu þeir til að semja lofkvæði um Eirík að ráði Arinbjöms og flutti Egill það morguninn eftir við góðar undirtektir. Eiríki þótti lofið gott og jafn- framt lítilmannlegt að láta drepa mann sem hafði kveðið honum lof og prís. Ýmsum hefur einnig komið í hug að Eiríkur hafi gert sér fulla grein fyrir því að tilurð dráp- unnar myndi auka líkumar á því að hún varðveittist og héldi naftii hans á lofti. Svo mikið er í það minnsta víst að hann gaf Agli líf og sagði honum að hypja sig og eftir því sem sagan segir Iét Egill ekki segja sér þetta tvisvar og fór að vörmu spori til yfirráðasvæðis Engilsaxa. '> Það er óneitanlega margt í þessari frá- sögn sem hlýtur að vera skáldskapur og nú orðið em þeir líklega fáir sem trúa henni fyrirvaralaust. Einn versta skellinn fékk þó sagan þegar Jón Helgason prófessor sýndi fram á með málfræðilegum rökum að Egill hefði ekki getað ort kvæðið Höfuðlausn eins og það er tilfært í þeim tveim handritaflokk- um sögunnar sem það er að fínna í. 2) Jón telur líklegast að einhver sögumaður hafi bætt kvæðinu inn i söguna vegna þess að honum hafi þótt hún klén án þess, 3) sem hún og er. Þrátt fyrir þetta tel ég engan vafa leika á því að kjami frásagnarinnar sé sannur, þ.e.a.s. að Egill hafi lent í ónáð Eiríks konungs og leyst höfuð sitt úr böðulshendi með kvæði þótt fleira hafi komið til eins og sýnt verður fram á síðar í þessum pistli. Flest af því sem höfundur Egilssögu setti í kringum þessa atburði er þó að öllum lík- indum tómur skáldskapur eða sögusagnir og upphaflega kvæðið löngu týnt eins og Jón Helgason hefur sannað. Eins og áður sagði er frásögn Egilssögu sem hér hefur verið rakin um margt íjar- stæðukennd. Til grundvallar er lögð galdra- saga enda Gunnhildur í mörgum íslendinga- sögum talin rammgöldrótt. Sú trú er m.a. til komin vegna þess að menn töldu hana af Samaættum eða finnska. Hið sanna í málinu er hins vegar að hún var dönsk prinsessa 4) og trúlega vel kristin og því fjarri öllu lagi að hún hafi haft í frammi nokkum fordæðuskap. Einnig er vert að minnast þess að þótt Gunnhildi hefði dottið í hug að beita fomeskju til að ná sér niðri Blástðr Hún var afar hlý og mjúk, svona fast upp við hann, og hann var á nálum yfir því að hún tæki upp á að móðgast útaf einhvetju og hrekjast uppúr pokanum í fússi. Hann fann hvemig hún titraði, og hún var að hreyfa fætuma og bretta tánum. Ég held að maður geti fengið gigt af því að liggja á svona votu. Er það, sagði ráðskonan. Það hefði verið betra að tjalda uppi í mónum, sagði Baldi. Erþað, sagði ráðskonan. Ég er á því, sagði Baldi. Jæja, sagði ráðskonan. Henni var stirt um mál, og hún var öll í báli, og hún var að hreyfa fæturna og bretta tánum, á meðan hún beið eftir að hann gerði eitthvað. En hann lét ekki á sér kræla, og hann þorði ekki að aðhafast neitt, sem myndi koma henni til að fuðra upp í rótlausar skammir og þjóta frá honum. Og henni var biðin löng, og hún undraðist mannleysi hans. Hún sagði: Jæja, nú fer ég. Því þá. Mérerorðiðhlýtt. Þér kólnar á því. Hvaða, hvaða. Jú, alveg satt. En sú della. Enginn vafi. Ég kem þá bara aftur. Þaðer engubetra. En ef ég er nú svo kulsækin, að þú ferð að skjálfa af því að hafa mig hjá þér, sagði ráðskonan. Þá skjálfum við saman. Það væri betra að eiga þig til góða. Ég vildi heldur skjálfa með þér, ef þér væri sama. Égfer. Nei. Ég fer víst. Og hún fór að draga sig uppúr pokanum og mynda sig til að fara. Og þegar Baldi sá að hún ætlaði að gera alvöm úr því, hætti hann að gera hosur sínar grænar fyrir siðpiýðinni og slæmdi annarri hendinni yfir axlir hennar, og dró hana að sér. Elskan, ekki fara, sagði Baldi. Hvaða, hvaða. Elskan, ekki fara, það getur verið kominn draugur í pokann þinn, sagði Baldi. Han ætlaði að kyssa hana, en hún lést ekki vilja það og þau vom að stimpast dálít- ið. Baldi þó, sagði ráðskonan. Svona, svona, sagði Baldi. Ég vil ekki hafa það, sagði ráðskonan. Elskan, vertu góð elskan, sagði Baldi. Þau hættu að stimpast og hann fékk að kyssa hana, en hún lét sig vera trega og afundna við hann. Þú hefur gaman af hestum, sagði Baldi og setti aðra höndina dýpra oní pokann og strauk henni. Ekki gera þetta, Baldi, sagði ráðskonan. Mér var að detta í hug að gefa þér hann Móheiðar-Rauð, sagði Baldi, og strauk henni hér og þar niðrí pokanum. Æi, mig kitlar, sagði ráðskonan. Elskan, sagði Baldi. Vertu ekki að þessu, mig kitlar. Móheiðar-Rauður er ekki svo slakur kvenhestur, sagði Baldi. Góði, góði, mig kitlar svo mikið. Ánnars hefur þú fjandi lítið að gera með hest, nema þú sért í sveit. Ó, Baldi, hættu Baldi, þú veist ekki hvað mig kitlar. Hún fór að reyna að fjarlægja hönd hans, og það gekk hvorki né rak fyrir henni. Nei, Baldi, þetta máttu ekki. Elskan, sagði Baldi. Ó, Baldi, þú mátt ekki gera þetta. Það var löngu hætt að glampa á ljáinn úti í teignum, og það var dimmblá á honum eggin í myrkrinu. Stórt blástararblað með ljósum stöngli var límt við ljáinn, bakkameg- in. Og andvarinn ofan úr Dögunarskarði fór svalandi um afskorinn stöngulinn sem hékk niður af egginni. Og andvarinn óx, og að síðustu losnaði blaðið af ljánum og fauk niður í vota slægjuna. Það fauk yfir hálfan skára og festist í fótspori Balda, djúpt mörkuðu f gljúpan jarðveginn. Þau luku við heyskapinn á skömmum tíma. Stóri-Gráni var kominn í stóðið, og það varð engu tauti við hann komið, svo tjaldið var látið standa þar til síðar. Á heimleiðinni stöldruðu þau við á meln- um og litu til baka, yfir Tjarnarbotnana, og þau sá hvemig þeir höfðu breyst, og hvemig landið hafði hjaðnað og tæmst. Litlar tjarnirnar vom eins og blá augu, tregaþrungin og full af vatni, innanum föla stararrótina. Beðjumar voru votar og bám enn bláan lit stararinnar. Bráðum yrðu þær teknar og þurrkaðar, og landið myndi bíða langan vetur eftir fyllingu vorsins er færi heitum höndum eftir gljúpri rótinni. Og einn dag kæmi lítill blár angi upp úr vætunni, og það væri hin fegUrsta sköpun. Þetta er mikill blessaður staður, sagði Baldi. En Gráni? spurði ráðskonan. Honum er nú ekki ofgott, sagði Baldi. Þau riðu niður af melnum og hölluðu sér aftur á hestunum vegna brekkunnar. Drengurinn og heimalningurinn komu á móti þeim, uppfyrir túnið. Og er þau mætt- ust sagði drengurinn undurlágt og af fegin- leik: Mamma. Hún renndi sér af baki og tók hann í fangið og kyssti hann. Sæll ljúfur, sagði Baldi og reið áfram. Drengurinn svarað honum ekki. Þegar Baldi kom heim á hlaðið stóð mót- býlingur þar, og Baldi sagði er hann sá hann: Hélstu kúnni? Já, en það vom nú meiri helvítis lætin, ég ætlaði ekki að ráða við neitt. Hann er að verða svo ólmur, sagði Baldi. Já, það er ekkert kvenmannsverk að eiga við hann. Það gmnaði mig, sagði Baldi. Það þarf að minnsta kosti tvo fíleflda karlmenn. Býst við því, sagði Baldi. Svo varð kálfurinn vitlaus við gauragang- inn í honum, sagði mótbýlingur. Á, var það, sagði Baldi, það ijátlast af honum, fyrst hann er inni. En það er nú meinið, sagði mótbýlingur. Hvað? Við misstum hann út. Ne-i. Og það þarf mannsöfnuð til að handsama hann. Ég býst við því, sagði Baldi. Ráðskónan var ennþá fyrir ofan tún að tala við drenginn sinn. Og á meðan hún var að tala við hann, sá hún kálfinn suður í holtunum. Því er kálfurinn úti? spurði ráðskonan. Hann er vitlaus, sagði drengurinn, nautið gerði hann vitlausan. Kálfurinn vældi ámátlega. Auminginn, sagði ráðskonan og hljóp af stað í áttina fyrir hann. í fyrstu rölti dreng- urinn á eftir henni, en hætti brátt, því hana bar svo langt undan. Og hann fór að gamna sér við heimalninginn sem veifaði dindlinum og reyndi að sjúga hann alstaðar. Ráðskonan hljóp, og það söng fyrir eyrum hennar af hlaupunum, og bijóst hennar titmðu án afláts, og hún varð heit og móð. Dásamlegt að hlaupa fyrir sinn eigin kálf. Og hún fann hann alstaðar. Og hún fann þefinn af honum í vitum sér, þennan ísúra sæta þef, blandaðan fylltri angan af votri blástör úr Tjarnarbotnum. Gilhaga í febrúar 1951. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 12. APRlL 1986

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.