Lesbók Morgunblaðsins - 16.11.1985, Page 2

Lesbók Morgunblaðsins - 16.11.1985, Page 2
Asgeir Jakobsson: Um prentvillur og snögga bletti Arni Magnússon sagði svo um villur: „Svo gengur það til í heiminum, að sumir hjálpa erroribus á gang, og aðrir leitast síðan við að útryðja aftur þeim sömu erroribus. Hafa svo hvorirtveggju nokkuð að iðja.“ Árni Magnússon hefur haft í huga villur á bókum og þá fyrst og fremst í eigin fræðigrein, þegar hann ritar þessi sígildu ummæli um villur almennt, því að vissu- lega er það sígildur sannleikur, að við erum mennirnir, hver og einn, uppteknir við að leiðrétta villur í eigin lífi og annarra og búa til nýjar. „Svo gengur það til í heimin- um,“ og af því er manninum nauðsynlegt að læra að búa við villur, án þess að vera þó nokkurn tímann sáttur við þær, það er dauði að sættast við villur, en hitt vit- firring að láta þær setja sig sífellt úr jafn- vægi. Listin er að njóta þeirra. Engum er nauðsyniegra að læra að búa við villur en rithöfundi og þeim sem skrif- ar mikið í blöð og tímarit. Ég, sem þetta rita, á harða lífsreynslusögu um villur á prenti, og ber þar margt til. Handrit mín nálgast oft málverkið, og setjarar fá andúð á þeim, þá er og að nefna, að ég nota mikið orð úr sjómannamáli, sem er mörgum setjurum ókennilegt og halda málvillu, og loks nenni ég sjaldan að lesa prófarkir sjálfur af því að ég veit, aö mér myndi sjást yfir villurnar en fara að hræra í textanum. Þegar nú þetta allt kemur saman er skiljanlegt að ég verði oft hart leikinn í prentaða textanum. Fáum var því nauðsyn- legra en mér að læra að búa við prentvillur og ég fékk til þess harðan skóla. Fyrstu bækur mínar, sem voru, eins og flestar mínar bækur, um sjómennsku og því fullar af framandlegum orðum fyrir setjara og prófarkalesara eru fullar spjaldanna á milli af prentvillum og þess jafnan getið í ritdómum að villur væru margar, sumar eignaðar höfundinum en aðrar taldar prentvillur. Það var svo í blýprentinu fyrr- um að setja þurfti upp alla línuna, ef leið- rétta áttí víllu og við endursetninguna gátu komið tvær eða fleiri fyrir þá einu sem leiðrétt hafði verið. Dæmi man ég um lokapróförk í bók með fleiri villum en fyrsta próförk. Það gat sem sagt verið hættulegt að leiðrétta villu í próförk, og þegar ég hafði fundið það út, þá var ég mjög hamingjusamur með þá uppgötvun, það væri tóm vitleysa að leggja á sig að lesa prófarkir, sem er einstaklega leiðin- legt verk, svo leiðinlegt, að það eru ekki nema þrælhraustir menn í heilanum, sem halda við það fullum sönsum til lengdar. í gamla daga, þegar uppi voru menn, sem höfðu burði til að drekka brennivín, þá höfðu menn oft glas hjá sér við þessa iðju. Blýsetjararnir fyrrum voru oft stál- slegnir íslenzkumenn bæði á fornt mál og nýtt og þeir áttu til að brúka stólpakjapt við höfunda sem voru að þenja sig við þá. Ég fékk oft slæma útreið á Sjómannasíðu Morgunblaðsins sem ég hélt úti á árunum 1967—’76. Einu sinni fékk ég 18 prentvillur að ég taldi á Sjómannasíðu og ég var þá ekki orðinn nægjanlega sjóaður í prentvill- um og fór að nöldra yfir þessu villumoði áeinni síðu. Ég fékk þau svör aö villurnar í handriti hefðu verið 19 og mér bæri að þakka fyrir fækkun á einni, enda þótt prentvillurnar væru aðrar villur en ég hafði gert í hand- ritinu. Af þessu gátu hlotizt harðar deilur báðum aðilum til leiðinda. Þetta komst ekki í lag fyrr en ég meö hjálp setjaranna komst að þeirri niðurstöðu aö prentvillur væru oft það bezta í textanum, hið eina sem vekti athygli lesandans og yki höfund- inum frægð, jafnvel ógleymanlega, ef um var að ræða velheppnaða prentvillu. Ég hef einu sinni verið nefndur í útvarps- þætti og það var vegna prentvillu. Hún var líka glæsileg. Ég hafði notað í fyrirsögn orðtækið „Víðar er Guð en í Görðum", en það varð „Víða er guð en í görðum". Þetta fór náttúrlega beint inní málvöndunarþátt útvarpsins og fékk heilan þátt. Mér finnst setjurum hafa hrakað í prentvillugerð. Þeir voru snjallari í gamla daga. Þótt ég væri mjög ánægður með fyrri uppgötvun mína, að það væri kleppsvinna að leiðrétta villu í próförk, þá var ég miklu hamingjusamari með þá síðari, að prent- villur væru ýmist til prýði í textanum, það skemmtilegasta í honum eða það eina sem vekti athygli, og nú hélt ég mig hafa lært til fullnustu að búa við prentvillur, og víkur þá sögunni til hinna snöggu bletta, sem finnast jafnvel á hraustustu mönnum. Margur hefði kallað síðustu viku áfalla- sama í prentvillum í mínum sporum, en ekki ég, þar til kom að einum staf, — hugsið ykkur einn stafur setti þennan margreynda prentvillumann úr algeru jafnvægi. Svona er þetta í lífinu að maður sem þolir hlæjandi allskonar píslir, hann stekkur öskrandi á fætur, ef hann sezt óvænt á teiknibólu. Einn stafur kom mér til aö stökkva uppúr sætinu, með hryllilegu öskri og síðan samanbrot, hvernig gat maðurinn gert mér þetta, að eyðileggja þannig líf mitt, hvaða maður var þetta og hvað hafði ég gert honum? En öll él birtir upp um síðir, sagði Élja-Grímur og í því élinu varð hann úti sem kunnugt er, en það varð ekki um mig. Lífsreynslan kemur manni stundum aö notum, þótt yfirleitt sé hún manni til ama. Ég ákvað að rekja söguna og sjá hvernig hún liti út á pappír, en það heitir að sjá hlutina „svartáhvítu". Á fimmtudeginum hafði ég fengið þá prentvillu á mig í eftirmælagrein, að prent- að var kafþýkkur í stað kakkþykkur, sem er algengt orð í sjómannatali um síldar- torfur eða skýjafar, ég hafði notað þetta orð um þykk og þæfð ullarnærföt og var það svo sem dálítið vafasöm notkun en þó skárri en kafþykk ullarnærföt eins og þetta prentaðist. Næst var það á laugardeginum, þegar Lesbókin kom, að þar hafði prentast mannsnafnið Grímur í stað Guðmundur í samantekt sem ég átti hlut að um Baldvin söðlasmið, og það setti ýmsa fræðimenn í gang og þar má segja að margur ætlar mig sig í gáfnafarinu fyrst þeir gerðu ráð fyrir, að ég hafi ekki vitað að hinn marg- frægi faktor við Lefoliverzlun hét Guð- mundur en ekki Grímur. Þá er að nefna það, að í rabbgrein minni þennan sama dag í Lesbók, var nafn Eis- encks rangt stafsett. Nafnið á þessum spekingi varð Eiseneck allstaðar í grein- inni. Allt tók ég mér þetta létt, kafþykkan í stað kakkþykkan, Grím í stað Guðmundar og Eisenecks í stað Eisencks, en þá er komið að teiknibólunni og snögga blettin- um. í Lesbókarrabbinu haföi prentazt D í stað S í nafni hins víðfræga skálds T.S. Eliot. Það var bókstaflega eins og ég hefði aldrei séð prentvillu fyrr, helgin var bókstaflega eyðilögð í þessu fína veðri, mér fannst ég ekki geta látið nokkurn mann sjá mig, það myndu allir hjá bókaþjóðinni snúa sér við og spyrja: — Er þetta ekki hálfvitinn með D-ið? I gamla daga, meðan setjararnir voru karlar, var hægt að róa sig við að upphugsa hryllilega morðaðferð, en nú hefur það eins og annað gamalt og gott verið tekið frá manni, það eru einungis ungar og oft held- ur laglegar stúlkur í setningunni og þar sem ég tilheyri íslenzkri fyrirstríðskynslóð í uppeldi er mér fyrirmunað að leggja hendur á konur til þess að meiða þær, við vorum einvörðungu lærðir upp á að strjúka þeim, og svo er þess að geta, að þær fara yfirleitt miklu betur með mann í setningu en gömlu jaxlarnir. Þær kunna náttúrlega ekki íslenzku á borð við gömlu blýsetjar- ana, sem voru sumir með færustu íslenzku- mönnum þjóðarinnar, en þær kunna á sínar tölvusetningarvélar og fingur þeirra rata betur á rétta stafi en gömlu karlanna, sem voru oft orðnir sjóndaprir og vissu ekkert hvort þeir voru að pota inn staf á réttum eða röngum stað. Setning er orðin betri yfirleitt en hún var í blýprentinu. Nú hef ég skrifað mig frá ólukkans D-inu og þar með gefið rithöfundum þrjú haldgóð ráð í sambúðinni við sinn ritförunaut, prentvilluna. Sem sé: 1) Prentvillan getur verið til skemmtunar í leiðinlegum texta. 2) Prentvillan getur aukið frægð höfund- arins og vakið athygli á grein hans. 3) Ef prentvillan hittir á snöggan blett er ráðið að skrifa um hana góða grein og þá er hún enn orðin rithöfundinum til góða. heimi, sem maður skapi sjálfur. Það er ekki oft, sem maður hefur tækifæri til að setja eitthvað á svið, skrifa leikritið og stjórna leikurunum." Thomas McDonald segir, að hann hafi fyrst farið að gefa tölvuhrjáðum hjónum ráð fyrir tveim árum. Síðan hefur hann á ýmsan hátt kynnzt eða haft spurnir af um 1000 manns, sem hafa átt við þetta vandamál að stríða. í nær öllum tilfellum eiga í hlut karlmenn, sem vinna við tölvur. Það eru ekki litlir strákar, sem leika sér að smátölvum. Hann segir, að þessir menn séu algerlega ofurseldir tölvunum, svo að þeir megi vart vera að því að borða eða sofa, eigi ekki við nein vandamál að stríða vegna náinna samskipta við annað fólk, „því að þau séu ekki fyrir hendi". J. Weizenbaum segir: „Tölvan1 velur úr. Hún laðar að sér fólk, sem á í örðugleikum, hvað mann- leg samskipti varðar almennt. Síðan er gangurinn svipaður og þegar um áfengissýki er að ræða. Það eru margir, sem fá sér tvo— þrjá lystauka í hádeginu og eru undir áhrifum alla tíð.“ Thomas McDonald minnist orðaskipta, er áttu sér stað eitt sinn, er hann ræddi við hjón, sem eru dæmigerð í þessu samhengi. Konan: Hvað get ég gert? Ef ég birtist í náttkjól með blikandi ljósum og mynd af tölvu, þá gæti kannski skeð, að hann tæki eftir mér. Maðurinn: Ef þú hefðir nokk- urn áhuga á því, sem ég er að gera, þá myndi ég kannski geta talað við þig. (Þögn). Danny er 36 ára gamall og er forritari að starfi. Hann er tví- giftur og tvískilinn. Hjónabönd hans leystust upp vegna tölvuástríðna hans. Hann á sjálfur tölvubúnað, sem kostaði sem svarar 575 þús. króna og hann er ofurseldur honum. Eftir 8 stunda vinnudag við tölvur eyðir hann öðrum 8—10 stundum í að ræða við kubbana sína heima hjá sér. Fyrri kona hans fór frá honum, segir hann, „af því að hún skildi mig alls ekki.“ Seinni kona hans reyndi að útskýra, hvað hún meinti, með því að henda tveim af hinum fimm tölv- um hans út á blettinn fyrir fram- an húsið. Það kann að vera, að hér sé um sérstakt tilfelli að ræða, en það er þó angi af vaxandi vanda- máli: Fólk, sem á samneyti við tölvur allan daginn í starfi sínu, getur átt í erfiðleikum í um- gengni sinni við annað fólk. „Mikill fjöldi manna hefur lent í vanda í mannlegum samskipt- um vegna tölva,“ segir Thomas McDonald, sálfræðingur, í La Jolla í Kaliforníu, „og slíkt mun færast í vöxt, eftir því sem þáttur tölva i lífi okkar verður meiri.“ Tölvur eru ævinlega sjálfum sér samkvæmar, þær eru rökvísar út í æsar. McDonald segir, að fyrir margt fólk séu þær athvarf frá óþægilegum og leiðinlegum flækjum í mannlegum samskipt- um. Tölvunotendur geta einnig haft nautn af því að vera alltaf að stjórna. J. Weizenbaum, pró- fessor í tölvufræðum við MIT í Boston, segir: „Maður hefur það á tilfinningunni, að maður sé i Tölvustreita á heimil- um er nýtt vandamál — og ekki til bóta fyrir hjónabönd —Svá— úr „Science Digest*

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.