Lesbók Morgunblaðsins - 27.04.1985, Side 5

Lesbók Morgunblaðsins - 27.04.1985, Side 5
Sigmund Freud 1914. Lækningastofa Freuds í Vínarborg. ingarinnar. f augum Eschenröders jaðrar sálgreinikenning Freuds og iðkun hennar við skottulækningar. Þótt deilt væri áratugum saman um gildi kenninga Freuds leit svo út um nokk- urt skeið að þessi byltingarmaður sálar- innar hefði unnið fullnaðarsigur á and- mælendum sínum: langt er síðan hugsana- ferli sálgreiningarinnar og ýmis lykilorð svo sem „sjálfið" urðu almenningseign. Fyrir hálfum þriðja áratug skrifaði bandaríski gagnrýnandinn Lionel Trilling að „Freud, sá er uppgötvaði undirmeðvit- undina, er sjálfur orðinn að hluta hennar" meðal almennings á Vesturlöndum. En á meðan þessi borgaraskelfir frá því um aldamótin virtist festast æ betur í sessi sem einn af höfuðhugsuðum vest- rænnar menningar, jafnvel svo vel að sjúkrasamlög fóru að greiða fyrir sálar- lækningar sem kenndar voru við hann, bjóst nýjasta kynslóð gagnrýnenda hans til atlögu. Sú kynslóð virðist nú svo vel vopnum búin, að óvíst er hvort sálgreining Freuds heldur yfirhöfuð velli. Kenningin Þykir Hæpin Fréttatímaritið „Newsweek" tekur svo til orða að „sótt er að öllum lendum kon- ungsdæmis Ödipusar". Það er rétt að varla finnst nokkurt það atriði í kenningum Freuds sem ekki sætir vísindalegri gagn- rýni um þessar mundir. Freud skipti persónuleikanum í þrennt: „það“, „sjálf" og „yfirsjálf". Vísindamönnum sem vinna að heilarannsóknum þykir nú þetta módel heldur frumstætt og halda því fram að það sé ekki nothæft til að skýra þau ákaflega flóknu ferli sem eiga sér stað i þessu helsta líffæri mannsins. Lífeðlisfræðingar og þeir sem stunda atferlisrannsóknir eru á einu máli um að hvatakenning Freuds sé alltof einföld enda byggi hún á hringrásar- kenningu vatns, sem grundvölluð er á fornum og löngu úreltum skilningi á orku. Nútíma draumrannsóknir hafa ekkert leitt í ljós, sem gæti rennt stoðum undir þá skoðun sálgreina að í draumi rætist duldar þrár dreymandans. Freud kallaði drauma hinn konunglega veg til undirmeðvitund- arinnar. Sálfræðingar sem hafa nú hliðsjón af langtíma raunvísindalegum rannsóknum staðhæfa að Freud hafi gert alltof mikið úr áhrifum reynslu frumbernskunnar á einstaklinginn og því missi taugaveiklun- arkenning hans marks og lækningaaðferð- ir hans reynist ónothæfar. Margir sál- fræðingar og geðlæknar álíta að þau heiti sem Freud gaf hinum ýmsu fyrirbærum, svo sem „Ödipusarduld" og „Narcissismus" séu einna helst táknrænar myndir sem illa dugi til að lýsa á vísindalegan hátt innvið- um og gangverki sálarinnar. Æ fleiri gagnrýna hvernig sálgreinend- ur virðast slá skjaldborg um sjálfa sig og starf sitt og afneita vísindalegri aöfinnslu. Þar að auki hafi þeir allt fram á þennan dag látið hjá líða að veita sannanlegar upplýsingar um árangur af sálgreiningu eftir aðferðum Freuds. Loks hafa ævisögu- ritarar Freuds grafið upp á síðustu árum ýmislegt það um persónu hans og ævistarf sem likur eru til að kasti rýrð á minningu hans. Enginn vafi er á því að Freud er með áhrifameiri mönnum í sögu mannsandans, en áhrifa hans gætir þó meira utan sér- ESCHENRÖDER, Bandaríski rísinda- höfundur sagnfræðingurinn bókarinnar „Hér fór SULLOWA Y rarð Freud rillur regar“ tyrstur til ad steypa Freud með bók sinni: „Freud, líffræðingur sálarinnar“. greinar hans en innan. Jafnt í daglegu lífi sem í hugvísindum, í bókmenntarýni, um- ræðum um kynlíf og auglýsingagerð má greina áhrif hugmynda hans. Freud hikaði ekki við að fjalla um mál- efni sem helst mátti ekki nefna á nafn á hans dögum. Hann var mjög fær og ögr- andi rithöfundur og seljast bækur hans enn í geysistórum upplögum. í raun breytti hann því hvernig allur þorri fólks hugsar. Sú staðhæfing hans að maðurinn sé „ekki einu sinni herra í eigin húsi“ held- ur eigi leyndar óskir og hvatir drjúgan þátt í að móta hugsun hans og gjörðir hefur festst djúpt í hug almennings. Gagnrýni Frá VÍSINDA- LEGUM SJÓNARHÓLI Sú hefðbundna gagnrýni að Freud hafi spillt reisn mannsins og menningu með því að ræna hann öllum hugsjónum sínum eins og geðlæknirinn Oswald Bumke hélt fram er gengin sér til húðar. Þeir sem nú gagnrýna Freud og altækar kenningar hans gera það frá vísindalegum sjónarhóli en ekki siðferðilegum. Breski líffræðingurinn og Nóbelsverð- launahafinn Peter Medawar segir að æ fleiri séu nú sannfærðir um að „hin kerf- isbundna fræðisetning sálgreiningarinnar sé hrikalegasta gildra tuttugustu aldar- innar — eins og einhver risastór bygging reist eftir varhugaverðri teikningu". Þar að auki segir Medawar að ekki sé hægt að þróa kenninguna og að hún sé einskonar „risaeðla eða Zeppelin-loftfar í sögu hug- myndanna. Bandaríski vísindasagnfræðingurinn Frank J. Sulloway varð fyrstur til að steypa goðinu af stalli 1979 þegar hann birti ævisögu prófessorsins frá Vínarborg: „Freud, líffræðingur sálarinnar“. í bókinni reynir Sulloway að fletta ofan af þeirri goðsögn sem myndast hefur um Freud sem einhverskonar hetju á sviði lækninga þar sem kenningar hans eru álitnar einkarétt- ur og viska fárra útvaldra. Höfundurinn segir að þessi goðsögn sé ótrúlega út- breidd. Sulloway skrifar að Freud hafi sveipað persónu sína leyndardómsfullri hulu, sem leiddi til þess að áhangendur hans báru enn meiri virðingu fyrir honum og litu meira upp til hans en ella hefði orðið. Ennfremur hafi prófessorinn ekki hikað við að afneita ýmsu sem gerst hafði í lífi EMMA ECKSTEIN MASSON höfundur kynlífsrandamáiin bókarinnar „Aðfórin í nefinu — að sannleikanum “. hans. Hann eyðilagði tvisvar, 1885 og 1909, öll handrit sín, dagbækur, umsagnir og bréf. Þótt hann hafi þá verið lítt þekktur vildi hann koma í veg fyrir að hann félli niður í áliti sem „vitsmunaleg hetja". Sulloway segir ennfremur að Freud hafi ásamt fylgispökum lærisveinum sínum blásið upp aðra „goðsagnarkennda loft- bólu“ sem flestir lögðu trúnað á. Þeir hafi að því er virðist af ásettu ráði látið í veðri vaka að sálgreining Freuds hafi sprottið fullburða úr hug meistarans eins og Aþena úr enni Seifs forðum án þess að þar gætti nokkuð áhrifa annarra vísindamanna. Því fer þó fjarri segir Sulloway. Hann sýnir fram á að kenningar Freuds áttu rætur sínar að rekja til líffræðiskoð- ana nítjándu aldarir.nar og þó að Freud hafi viljað bylta og endurnýja sálarfræð- ina hafi honum ekki tekist að losa sig frá hugsunarhætti lærifeðra sinna í líffræði, þeirra Charles Darwin, Jean-Baptiste de Lamack og Ernst Haeckel, en kenningar þeirra eru álitnar úreltar í dag eða orka tvímælis ekki síður en verk Freuds sjálfs. Freud getur heldur ekki lengur státað af að hafa verið frumkvöðull á sviði vísinda- legra kynlífsrannsókna, því að um alda- mótin var starfrækt kynlífsrannsóknar- stöð í hinni siðavöndu Vínarborg sem sendi frá sér talsvert af fræðsluefni fyrir almenning. Þangað sótti Freud margar hugmyndir og ábendingar. Nefskurður Fliess Einnig þykir sannað að Freud hafi lengi verið undir áhrifum frá Wilhelm nokkrum Fliess, en sá þykir heldur vafasamur og ekki sérlega góður náttúruskoðari. Fliess var háls-, nef- og eyrnalæknir með aðsetur í Berlín, og átti Freud svo vingott við hann að kynhverfublæ sló á. Fliess var þess full- viss að tilfinninga- og líffræðileg tengsl væru milli þef- og kynfæra mannsins. Því gaf hann þeim sem áttu við kynlífs- vandamál að etja kókaín í nefið eða skar í nasirnar á sjúklingum sínum ef þeir hresstust ekki við eitrið. Freud sótti meira til þessa vinar síns en hugmyndir. Prófess- orinn þjáðist sjálfur af taugaveiklun í kynlífinu og til að fríast af henni lét hann Fliess skera upp á sér nefið nokkrum sinn- um. Svo virðist sem Freud hafi sloppið óskaddaður frá þessum skurðaðgeröum, en það er meira en hægt er að segja um Emmu Eckstein, sem Freud vísaði til vinar síns Fliess í ársbyrjun 1895. Emma þessi virðist hafa átt við óreglulegar tíðir að etja og gífurlegra tilhneigingu til sjálfs- fróunar. Fliess, sannfæringu sinni trúr, brá hnífnum á nefið á stúlkunni með þeim afleiðingum að hún lét nærri því lífið. Eftir uppskurðinn fór Fliess aftur frá Vín til síns heima í Berlín, en þá urðu þau eftirköst lækningarinnar að það blæddi stöðugt úr nefi Emmu Eckstein. Siðan gróf i sárinu óg beinflísar ullu út. Var stúlkan svo kvalin að sprauta varð hana með morf- íni. Freud skilgreindi þessi eftirköst aðgerð- arinnar sem sálræn eingöngu. Hann kvað upp þann úrskurð að það blæddi úr stúlk- unni vegna dulinnar þrár hennar til að tæla karlmann að rúmi sínu. Þennan leik hafi hún leikið áður þegar hún lét ungan lækni sem hún hafði hrifist af koma til sín vegna blóðnasa. Það var ekki fyrr en aðrir læknar sem tilkvaddir voru drógu sára- grisju úr nefi Emmu Eckstein sem Fliess hafði gleymt að fjarlægja eftir uppskurð- inn að Freud sá að sér um stund. En vart var ár liðið frá þessum atburði þegar Freud var aftur byrjaður að leita sálfræði- legra skýringa á blæðingunum. Það er af Emmu að segja að hún gekk með skakkt og skælt nef það sem eftir var ævinnar. í bandaríska tímaritinu „The Skeptical Inquirer" segir að erfitt sé að dæma hvort sé verra „barnaleg trúgirni Freuds" eða hin „skammarlega" vanræksla afkomenda hans sem leynt hafa þessum atburði hingað til og breytt bréfum Freuds til Fliess í þeim tilgangi að ekkert kvisaðist út. Sagnfræðingurinn Donald Fleming við Harvard-háskóla segir um hina viðamiklu bók Sulloways að þar birtist rannsóknir er geri „í raun öll rit Freuds" að marklausu rusli. Þrátt fyrir þessa ögrun heyrist hvorki hósti né tíst frá stórmeisturum sálgreiningarklíkunnar um víða veröld. Þeir virðast svo heillaðir af goðsögninni um Freud að ekkert fær raskað ró þeirra. En aðrir hafa tekið upp þráðinn þar sem Sulloway skildi við, ýmist með það í huga að bjarga því sem bjargað verður af lífs- starfi Freuds eða einfaldlega í þeim yfir- lýsta tilgangi að leggja það í rúst í eitt skipti fyrir öll. Skelfilegar Uppuóstranir Þeir beina einkum sjónum að fyrirbrigði frá sokkabandsárum sálgreiningarinnar, sem Freud sjálfur sagði að væri úrelt. f rannsókn á orsökum móðursýki sem birt- ist 1896 skilgreindi Freud skelfilegar upp- ljóstranir sem hann hafði fengið við með- ferð taugaveiklaðra kvenna. Þessar stúlkur og konur, allar úr góð- borgaralegum og efnuðum Vínarfjölskyld- um, leystu frá skjóðunni þegar þeir voru komnar á plussbeddann í lækningastofu Freuds og rifjuðu upp heldur ömurlega reynslu úr barnæsku. Næstum allar gáfu þær í skyn að feður þeirra eða vandamenn, jafnvel eldri systkin, hefðu þvingað sig til kynlifsleikja á unga aldri eða þá nauðgað sér. Freud var að leita að orsökum móður- sýkiseinkenna svo sem lömunar og tal- truflana og var nú sannfærður um að hafa fundið skýringu á þessum dularfullu fyrir- brigðum. Hann þóttist sjá að konurnar LESBOK MORGUNBLAÐSINS 27. APRlL 1985 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.