Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 27.04.1985, Qupperneq 2

Lesbók Morgunblaðsins - 27.04.1985, Qupperneq 2
Dýrkaður og hataður w agner er umdeildasta tónskáld sem uppi hefur verið. Allir eru sammála um snilld Bachs, Mozarts og Beet- hovens. En því fer víðs fjarri með Wagner. Menn skiptast alveg í tvo hópa í afstöðunni til listar hans. Annars vegar eru aðdáendurnir sem hefja hann upp til skýjanna. Hins vegar eru andstæð- ingar hans sem finna honum allt til for- áttu. Meðan Wagner var á lífi var algengt að menn dáðu ekki aðeins list hans heldur einnig persónuna, manninn sjálfan. Lúð- vík II. kóngur af Bavaríu skrifaði Wagner: „Ég get ekki annað en dáð þig, get ekki annað en lofað þau öfl er leiddu okkur saman. Ég finn það æ betur og betur að ég get ekki launað þér eins og vert væri; allt sem ég get er að stama þakkaryrði. Mann- leg vera fær ekki endurgoldið guðlegum anda.“ Þetta bréf er ekki einsdæmi. Skrif af þessu tæi voru býsna algeng þegar Wagner átti í hlut. Hljómsveitarstjórinn frægi, hans von Biilow, talaði um „þennan dýrlega, einstæða mann sem maður veröur að dýrka eins og guð“. Og Pierre Louyis skrifaði Debussy: „Við áttum mjöjí alvar- legt samtal um Richard Wagner. Ég sagði einfaldlega að Wagner væri mesti maður sem nokkru sinni hefði verið uppi og lét þar við sitja. Ég sagði ekki að hann væri sjálfur guð þó ég hafi hugsað eitthvað í þá áttina." Sú dýrkun sem tónlist Wagners vekur í sumu fólki er ólík aðdáun manna á öðrum tónskáldum. Hún líkist því að vera ást- fanginn. Og viðbrögð þeirra er ekki geta þolað Wagner eru álíka hastarleg og til- finningaþrungin. Fyrir þeim er tónlist Wagners ekki aðeins vond list heldur er hún einnig hættuleg. Hún er siðlaus, úr- kynjuð, sjúkleg og jafnvel ofurseld illum öflum. Og síðan nasistar gerðu Wagner spámann sinn hafa sumir talið að tónlist hans sé eins konar fasismi. Skírskotun Til DULVITUNDAR Hvernig stendur á þessum ofsafengnu viðbrögðum margra við tónlist Wagners? Menn hafa skýrt það út á þessa leið í ör- stuttu máli: Tónlist Wagners skírskotar til dulvitundarinnar og hreyfir þar við böld- um hvötum, löngunum og óskum. Sið- menningin hefur neytt okkur til að afneita öflugum hvötum og löngunum úr meðvit- und okkar, t.d. kyntilfinningum til for- eldra og systkina eða hatri og löngun til að ráðast á og tortíma þeim sem við erum tilfinningalega háð. En þessar hvatir eru ekki þar með horfnar af sjónarsviðinu. Þær eru bældar í dulvitundinni og lifa þar góðu lífi og valda árekstrum og spennu í sálarlífinu og í samskiptum við annað fólk. Þessi bæling er óaðskiljanleg frá því að vera til og er hiuti af persónuleika hvers manns. Og vitrir menn hyggja að tónlist Wagners snerti fyrst og fremst dulvitund hlustenda. Þessa kenningu er reyndar ekki Wagner hefur vakið hjá sumu fólki dýrkun, sem er ólík aðdáun manna á öðrum tónskáldum. Hún líkist því að vera ástfangin. Eftir Sigurð Þór Guðjónsson hægt að sanna. En hún er að minnsta kosti mjög sannfærandi. Óperur Wagners eru eins og góðar dæmisögur í kennslubók í sálkönnun. Það er hljómsveitin sem ber uppi þessa tilfinningalegu greiningu per- sónanna. Svo gripið sé til freudískra hug- taka hefur söngröddinni í óperum Wagn- ers verið líkt við sjálfið (egóið) en hljóm- sveitinni við þaðið. Þetta skýrir hvers vegna reynsla manna af tónlist Wagners fær oft á sig trúarlegan eða mystískan blæ. Trúarleg reynsla eða mystísk upp- hafning á ekki upptök sín í sjálfinu heldur er hún sköpunarverk þaðsins. Tónlist Wagners getur því haft mjög holl áhrif á sálarlífið. Hún hefur svipaðar verkanir og sálkönnun. En til að svo megi verða er nauðsynlegt að gefa sig henni á. vald. En það er sumum um megn. Þeir setja sig í vörn og fyllast ótta og andúð. Tónlist Wagners á oft mjög greiðan að- gang að fólki sem er tilfinningalega inni- lokað og á erfitt með að gefa og þiggja hlýju í mannlegum samskiptum. Um þetta eru mörg þekkt dæmi. Það má nefna skáldið fræga Marcel Proust sem lifði mjög einöngruðu lífi, leikritahöfundinn Bernard Shaw sem ekki gat nálgast fólk nema í gegnum hugmyndir og tónskáldin Anton Bruckner sem var einhleypur sér- vitringur og Hugo Wolf sem átti mjög erf- itt með að aðlagast mannlegu samfélagi. AUir voru þessir menn eldheitir aðdáend- ur Wagners. Það sem hér hefur verið sagt ber ekki að skilja svo að tónlist Wagners hafi þau áhrif á alla að þeir annaðhvort dýrki hana eða hati. En það er miklu al- gengara en titt er um önnur tónskáld. Og til eru auðvitað þeir sem láta músík Wagn- ers ekki koma sér úr jafnvægi og líta að- eins á hana sem hvern annan af hinum miklu meisturum tónanna. ALLT Og allir Urðu að þjóna honum Hinn stærsti snillingur þarf ekki þar fyrir að vera mikill maður. Wagner var stórkostlegur persónuleiki á ýmsa lund en hefur yfirleitt ek’ki verið talinn vandur að meðölum í mannlegum samskiptum. Eig- ingirni hans var óskapleg og hann sveifst einskis til að ná markmiðum sínum. Allt og allir urðu að þjóna honum. En ef betur er að gáð sést að kannski var Wagner ekki svo mjög eigingjarn. Nú á dögum fórna margir lífi sínu í að flytja eða á annan hátt fást við verk hans. List hans er heill heimur innan tónlistarinnar. Og Wagner var ekki eigingjarn og frekur sjálfs sín vegna heldur fyrir hönd listar sinnar. Þeg- ar á allt er litið var hann í rauninni bar- áttumaður máiefnis sem menn eru nú sammála um að sé bæði fagurt og mikil- fenglegt; sinnar eigin tónlistar. Hugsjón Wagners var að sameina tón- list, skáldlist og sviðslist í eina samræmda heild sem hann kallaði músík-drama. Hugmyndin var ekki ný og það var Wagn- er vel ljóst. Þetta vakti fyrir Gluck. Og Flórensbúar höfðu eitthvað svipað í hyggju er þeir skópu óperuformið um alda- mótin 1600. En Wagner komst nær því en nokkur annar að gera þennan listdraum að veruleika. Hann skrifaði sjálfur leik- textann og gaf nákvæm fyrirmæli um bún- inga, sviðsbúnað og allt er að uppfærslu laut. Hann hafnaði hinu hefðbundna óperuformi sem skipti tónlistinni niður í atriði eða númer en skapaði í staðinn sam- fellda tónlist frá upphafi þáttar til loka, það sem kallað hefur ”erið „endalaus lag- lína“. Til að binda betur saman hina ýmsu þætti og treysta samræmið notaði Wagner leiðsögustef. Leiðsögustef er tónhugsun sem einkennir ákveðna persónu, tilfinn- ingar eða aðstæður og fylgir þessari per- sónu, tilfinningum eða aðstæðum í hvert skipti sem þær koma fyrir í leiknum. Hljómsvéit Wagners er lykilatrði í músík- drama hans og það sem ber það uppi. Hljómsveitin gefur í skyn, túlkar og út- skýrir það sem á sér stað í hugskoti per- sónanna og gerir óperur Wagners að stór- kostlegu sálfræðilegu drama. Jafnframt þessu stuðlaði útvíkkun hljómamálsins, Richard Wagner. Samtíma teikning eftir Lenbach. kontrapunktur og hugvitsamleg hljóm- sveitarútsetning að því að skapa tónlistar- legt drama sem á sér enga hliðstæðu hvað snertir tjáningarlega dýpt og mikilleik. Wagner fellir inn í list sína margt það besta í eldri tónlist: dramatíska einlægni Glucks, skarpskyggni Mozarts, symfónískt viðhorf Bethovens, snilld Berlioz í meðferð hljómsveitarinnar, rómantík Webers og glæsibrag Meyerbeers. Hann kallaði tón- Iist sína „tónlist framtíðarinnar" og voru það orð að sönnu. Gjörbreytti Viðhorf- inu Til óperunnar Wagner gerði byltingu í tónleikasölun- um. Fyrir hans daga var lítil virðing borin fyrir óperunni. Ljós voru í salnum meðan sýningin stóð yfir, fólk gat haldið uppi hörkusamræðum eða komið og farið þegar því sýndist. En Wagner breytti þessu. Hann lét myrkva salinn um leið og sýning- in hófst og þeir sem komu of seint voru Iokaðir úti. Nú á dögum finnst fólki það hátíðleg athöfn að fara í óperuna. Menn búa sig í sitt fegursta skart og fylgjast með af djúpri andakt og alvöru. Og þetta gildir ekki aðeins um óperuna. Þessi af- staða á við meira og minna um alla tón- leika þar sem flutt er klassísk músík. Þessi virðing hins almenna tónleikagests er Wagner að þakka. Hann gjörbreytti við- horfi manna til klassískra tónleika al- mennt og til óperunnar sér á parti. Áhrif Wagners á önnur tónskáld verða seint ofmetin. Margir gengu í fótspor hans en aðrir urðu tónlist hans harkalega and- snúnir. En allir urðu að taka afstöðu til hans. Hann lét engan ósnortinn. Það er varla of glannalega tekið til orða, þó sagt sé að það sem Bruckner, Mahler og Hugo Wolf höfðu fram að færa hafi í rauninni verið lítið annað en viðaukar og athuga- semdir við tónlist Wagners. Debussy var mikill Wagner-aðdáandi og varð að gæta sín til að áhrif meistarans kæmu ekki fram í hans eigin tónlist. Þó fær engum dulist nálægð Wagners í óperu Debussys Pélleas et Mélisande. Saint-Saens og Gou- nod voru persónulegir vinir Wagners. Biz- et dýrkaði hann. César Franck er óhugs- andi án Wagners. Massenet var kallaður „mademoiselle Wagner". Dvorák varð fyrir miklum áhrifum af Wagner og Tjai- kovski sömuleiðis. Richard Strauss var nefndur Richard annar og var þar átt við það að hann hafði sama fornafn og Wagn- er. Elgar elskaði aðeins eina óperu: Parsi- fal. Schoenberg var Wagneristi og hljóm- mál hans var beint framhald af hljómmáli Wagners. Nemendur hans, Alban Berg og Anton Webern voru sömuleiðis í Wagner- söfnuðinum. Líka Bartok á sínum yngri árum. Brahms dáði margt eftir Wagner þó hann væri honum að mestu andsnúinn. Hið sama er að segja um Verdi. Enginn tónlistarmaður gat leitt Wagner hjá sér. Mikil áhrif á Skáld Og Listamenn En áhrif Wagners voru einnig mikil á heimspeki, myndlist, bókmenntir og jafn- vel þjóðfélagsmál. Einhver áhrifamesti heimspekingur nítjándu aldarinnar, Friedrich Nietzsche, var í fyrstu ákafasti Iærisveinn Wagners en síðar mesti haturs- maður hans. Ofurmennið Nietszche kemur reyndar fram holdi klætt sem Siegfried í Niflungahringnum. Ekki þarf að minna á þau áhrif sem tónlist og skoðanir Wagners höfðu á hugmyndafræði nasismans. Því er ekki að leyna að Wagner var æstur gyð- ingahatari og voru nasistar ekki seinir að grípa það. En rétt skilinn er hugmynda- heimur Niflungahringsins andstæður nas- isma. Grundvallarhugmynd Hringsins er sú að þegar kærleikurinn fellur úr gildi og skefjalaus valdagræðgi kemur í staðinn, veldur það endalokum guða og manna. Sagt hefur verið að Wagner hafi verið andlegur faðir frönsku symbólistanna í skáldskap. Baudelaire og Mallarmé skrif- uðu ritgerðir um Wagner og Verlaine orti sonnettu um Parsifal. í Marseilles var Wagner-félag og meðan félagsmanna voru Zola, einhver helsti frumkvöðull raunsæis- stefnunnar í bókmenntum, og málarinn Cézanne, faðir nútíma myndlistar. Renoir málaði mynd af Wagner og Gaugain, Deg- as og Whistler voru allir æstir Wagner- dýrkendur. Mörg frægustu skáld nútíma- bókmennta voru einlægir aðdáendur Wagners. The Waste Land eftir T.S. Eliot ber víða vitni um þekkingu og dálæti höf- undarins á Wagner. James Joyce reyndi að færa aðferðir Wagners inn í bókmenntirn- ar. Bók hans Ulysses er sett saman eftir wagnerískri formúlu; bókin er einn óslit- inn flaumur út í gegn að sínu leyti eins og tónlist Wagners er sístreymandi „endalaus laglína". Thomas Mann, eitthvert mesta skáld okkar aldar, var djúpt snortinn af tónlist Wagners og kemur það víða fram í bókum hans t.d. í Dauðanum í Feneyjum. Um áhrif Wagners á tónlist og aðrar listir hafa verið skrifaðar margar bækur og er viðfangsefnið þó ekki fullkannað. En ár- eiðanlega hefur ekkert tónskáld haft eins margþætt og afgerandi áhrif á menningu nútímans sem Richard Wagner. Siguröur Þór Guöjónsson er rithöfundur I Reykjavlk og hefur skrifaö margar greinar I Lesbók og tónlistargagnrýni I Alþýðublaöið.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.