Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 03.11.1984, Qupperneq 8

Lesbók Morgunblaðsins - 03.11.1984, Qupperneq 8
vígstöðvunum. Hann bankar upp á hjá vinafólki sínu í Frankfurt am Main um hánótt og leitar þar athvarfs; hann er um stund algjörlega niðurbrotinn maður. í Frankfurt dvelur hann tæp tvö ár, heim- sækir eiginkonu sína og barn aðeins ör- sjaldan upp frá þessu en heldur samt góð- um vináttutengslum við Minnu í mörg ár. Eftir að hann hafði að mestu náð sér á heimili vina sinna, tekur hann til við að mála aðra „Upprisu", sem hann lauk þó aidrei alveg við: Þarna er á ferðinni gjör- breyting í myndstíl, sem einkennir mál- verk hans upp frá þessu til hins síðasta. Allur áberandi tilfinningaþungi er horf- inn, litavalið verður blendnara og dekkra. Með því að afskræma andlitsdrætti og limaburð, eykur hann áhrifamáttinn í yf- irbragði þeirra mannvera, sem birtast á myndfletinum, hann lætur þær þrýstast saman, hornskakkt hver á aðra, lætur þær mynda válegar bendur, næstum því kúb- ískar, kantaðar útlínur; þær birtast í rými, sem bera allan svip af dýflissu, skuggaleg og hrollvekjandi. Arið 1919 lýkur hann svo við tímamótaverk, sem ber titilinn „Nótt- in“, — en sú grimmd, miskunnarleysi og blóðþorsti, sem allt að því æpir á móti skoðandanum í því málverki, á tæpast nokkurn sinn líka í málaralist Evrópu. Myndefnið í „Nóttinni", er sjálfur samtími Beckmanns eins og hann hafði sjálfur upp- lifað hann: Ógnartímar, morð, blóðþorsti, mannvíg; tryllingslegt samkvæmi með óttaslegnum borgurum, afkróaður mann- fjöldi, hungur, græðgi — hið hversdags- lega mannlíf með grímulausri ásýnd. Daufir litir, hörð, beitt form teikningar- innar, tætingslegar línur líkamanna, einna líkastar beinagrindum; rýmið er pynd- ingarklefi, þar sem menn taka kverkataki hver á öðrum. Málverkið „Nóttin" gerði Max Beckmann frægan og umtalaðan mál- ara um leið og það kom fyrir sjónir gagn- rýnenda og almennings. Helztu blöð Þýzkalands birta fjölmargar greinar um list Beckmanns, bækur um listir og menn- ingarmál láta hans getið sem eins helzta vaxtarbrodds þýzkrar málaralistar. Nat- ional-Galerie í Berlín festi kaup á mál- verkinu „Nóttin", sem um langan aldur vakti mikið umtal — ýmist hreif menn og snart djúpt eða fyllti menn viðbjóði og hryllingi. Myndir Beckmanns tóku að selj- ast fyrir mjög háar upphæðir og voru víða eftirsóttar; hver yfirlitssýningin á verkum hans tók við af annarri. Max Beckmann var útnefndur prófessor við listaháskólann Stádelschule í Frankfurt am Main árið 1929. Hann hafði orðið ráð á að leigja sér annað vinnurými í París, auk vinnustofu sinnar í Frankfurt, og hann hélt í löng ferðalög til Svisslands og ftalíu. Ung stúlka var jafnan í fylgd með honum allt frá árinu 1925: Það var Mathilde, sem ætíð var kölluð Quappi, en hún var dóttir hins þekkta málara Friedrichs August von Fljótt i litið rirðist þarna aöeins rera um glaðræra sripmynd af fólki að ræða, sem skemmtir sér rið sjóböð; þegar litið er nánar á myndina „Árabáturinn" máluð 1926, birt- ast æ fleiri dularfull, torræð atriði: Nokkur andlitanna eru hulin, en litbragð krennanna treggja rirkar eins og þær ræru að fremja beiðna helgisiði. Kaulbachs í Munchen. Hjúskap Max Beckmanns og Minnu Tube lauk með lög- skilnaði árið 1923, og tveimur árum síðar gekk hann að eiga Mathilde von Kaulbach. Hún átti eftir að verða honum bæði trún- aðarvinur og féiagi á lífsleiðinni og var honum ómetanleg stoð og stytta í öllum þeim þrengingum, sem framundan voru. Kunnugir meta þau áhrif, sem eiginkonan Quappi hafði á listamanninn, á þann veg, að hún hafi í raun haldið við neistanum í listsköpun hans, þegar Beckmann átti hvað mest í vök að verjast, vegna þess mikla álags sem allar kringumstæður, ofsóknir og lítilsvirðing af opinberri þýzkri hálfu, höfðu á taugakerfi hans. Einkum á þetta við um útlegðarár þeirra hjóna í Hollandi á stríðsárunum. ÚTLEGÐ — FLÓTTI UNDAN Nasistum f janúarmánuði 1933 komst Adolf Hitler „Sjálfsmynd með saxófón" fri 1930. Blist- urshljóðfærið, sem Beckmann notar mjög oft sem tikn, fær jafnrel stundum lögun físks. til valda í Þýzkalandi; í marzmánuði var Max Beckmann vikið úr embætti sem pró- fessor við Stádel-Schule í Frankfurt am Main. Hann fluttist þá til Berlínar og hélt þar áfram listsköpun sinni í þrjú og hálft ár, á meðan honum var vært þar fvrir ýfingum þjóðernissósíalista Hitlers. Arið 1935 lýkur hann við fyrstu þrennuna af mörgum, sem hann átti eftir að mála síð- ar. Þrennan ber hinn margræða titil „Brottför". Myndefnið er örlög mannsins í alheimi, sem stjórnað er af hinu illa í gervi demiúrga — hinna hatursfullu guðlegu afla þessa heims. Þeir eru að sínum grimmúðuga leik með manninn; eyðilegg- ingaræði þeirra slær út'í ljósum logum í málverkinu: Mennirnir horfast í augu við örlög sín, fjötraðir, limlestir, pyndaðir, af- skræmdir í þjáningu sinni; þeir hljóta þessi örlög sín frá hendi lyftudrengs með bundið fyrir augun — frá sendiboða hinna hatursfullu guðlegu demiúrga. Myndtaflan í miðið veitir hins vegar innsýn í frelsun mannsins frá þessum örlagafjötrum. „Brottför" var af fjölmörgum túlkuð sem listræn greining á hamförum þjóðernis- sósíalista og ógnarstjórn Hitlers. En þessari túlkun manna á „Brottför" sá Max Beckmann hins vegar ástæðu til að neita: „„Brottför" er ekki hugsuð sem eitthvert bergmál gegn nasistum, hana megi víst heimfæra upp á alla tíma,“ skrif- ar Beckmann vini sínu Curt Valentin, árið 1938 frá Amsterdam. í hinum fjölmörgu þrennu-myndum sín- um færir Max Beckmann sér í nyt það form, sem listmálarar á miðöldum notuðu gjarnan, þegar þeir máluðu altaristöflur með vissri atburðarás úr helgum sögnum biblíunnar. Beckmann notar þetta rað- form til að auka til hins ýtrasta áhrifa- mátt þess margræða boðskapar, sem hon- um lá á hjarta. Hinn 18. júlí árið 1937 hlustar Max Beckmann á heimili sínu í Berlín á ræðu þá, sem Adolf Hitler flytur í tilefni opnun- ar listasafnsins „Haus der Deutschen Kunst" í Múnchen, en ræðu foringjans var útvarpað beint um allt Þýzkaland. Ræðan var full af hatri gegn þeim „vesælu, hálf- geggjuðu fúskurum, þessum misheppnuðu klessumálurum, sem reka erindi menn- ingar-bolsjévíka og lævísra zíonista." Daginn eftir þessa stríðsyfirlýsingu Hitlers á' hendur framúrstefnulista- mönnum þeirra tíma, tekur Max Beck- mann saman föggur sínar í Berlín og held- ur ásamt konu sinni til Amsterdam. Á meðan þau eru á leiðinni, er í Múnchen opnuð sérstök háðungarsýning í Forn- minjasafni borgarinnar undir kjörorði nasista „Úrkynjuð list“. Þar eru sýndar fjölmargar myndir eftir suma hinna fremstu listmálara Þýzkalands af yngri kynslóðinni, þar á meðal myndir eftir Max Beckmann, Emil Nolde, Oddo Dix, George Grosz — eftir félaga í hinum fræga sam- vinnuhópi málara, „Bláa riddaranum" í Múnchen, þá Franz Marc, rússnesku mál- arana Vassilij Kandinsky, Javlénsky og fl. ogfl. Max Beckmann átti aldrei eftir að stíga fæti sínum á þýzka grund framar. BECKMANN: ÁHORFANDI að trylltum Trúðleik Við Rokinsýki í húsinu númer 85, alveg í miðborg Amsterdam, tóku Beckmann- hjónin litla íbúð á leigu. Úr þröngum stigaganginum liggur mjór, snarbrattur stigi upp á háaloftið, en þar hafði Max Beckmann vinnustofu sína þau tæplega tíu ár, sem hann átti eftir að dveljast í Hol- landi. Á þessum árum jafnt efnalegra þrenginga sem og stöðugs ótta við innrás þýzkra herja skapar Beckmann alls sex mynda-þrennur, sem bera ótvírætt vitni um, að hann stendur á hátindi listsköpun- ar sinnar. Smánaður, hrakinn í útlegð, slitinn upp með rótum úr sínu rétta um- hverfi — við þessar niðurlægjandi aðstæð- ur hefur hinn listræni andi hans sig hæst til flugs, ristir innsæi hans dýpst. Mynda- þrennur Backmanns eru skipaðar leikur- um, fjölleikamönnum, götumúsíköntum, grímuberum, ævintýramönnum, trúðum, hetjum og dularfullum verum, sem í hlut- verki mannkynsins leika hinn mikla harm- leik mannlegs lífs, heyja bardaga, draga hver annan niður í svað eymdar og þján- inga. „Freisting," „Fjölleikamenn", „Per- seifur", „Leikarar", „Karneval", „Blind- ingsleikur", „Upphafið", „Argusfarar", „Ballettæfing" og hin ófullgerða mynda- þrenna „Að leiksviðsbaki", sem listamann- inum entist ekki aldur til að ljúka. „Leggið myndina mina til hliðar eða sendið mér hana aftur, kæri Valentin," skrifar Max Beckmann listaverkasalanum Curt Valentin í New York, sem um árabil seldi myndir Beckmanns vestan hafs. Listaverkasalinn hafði beðið listamanninn um leiðsögn í að túlka boðskap einstakra atriða í mynda-þrennunni „Brottför". Það var árið 1938, ári eftir að Beckmann- hjónin höfðu flúið til Amsterdam. En Max Beckmann hafnaði eindregið þessum til- mælum. „Ef menn fá ekki skilið myndir mínar af sjálfsdáðum, út frá eigin innri sköpunargáfu, þá er gjörsamlega tilgangs- laust að sýna myndirnar mínar," lét Beckmann hafa eftir sér. Hin dularfulla mynda-þrenna „Brottför" hangir núna í Museum of Modern Art í New York, og núna í ár, á hundrað ára ártíð þessa listamanns, sem að margra áliti verður að teljast fremsti málari Þjóð- verja á 20. öld, er þetta myndverk Beck- manns að mörgu leyti jafn torrætt til skilnings, jafn framandlegt auga skoðand- ans og reyndar mikill meirihluti annarra listaverka, sem hann skóp um dagana. Brottför fri blekkingunni. Túlkun manna i mynda-þrennunni „Brottför" befur oft i tíðum einskorðast rið spímannlega afstöðu Max Beckmanns til upphafs Þriðja ríkis Hitlers og þjóðernissósíalisma bans. Mílarinn tók að rinna að þessu rerki irið 1932 og lauk þrí íBerlín á írunum 1933—1935, eftir að nasistar böfðu hrakið bann úr prófessorsembættinu í Frankfurt am Main. Sjilfur lagði málarinn i það ríka áberzlu, að málrerkinu ræri ekki ætlað að bera neinn einhliða boðskap um atburði líðandi stundar. Hann kraðst æskja þess, að íborfendur „bæru hið innra með sér meðritað eða ómeðritað binn sama bispekilega dulmilslykil og hann bæri“.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.