Lesbók Morgunblaðsins - 13.05.1989, Page 6

Lesbók Morgunblaðsins - 13.05.1989, Page 6
Sól roðar rjáfur dags, þá riður nótt í hlað og drunginn leitar lags að lauma moldarkóggli í hjartastaó. Hún mundi ekki annað en ilmandi daga — allt þangað til. Það var ekki á hveijum degi hún fékk nóg að borða; ilm- urinn var þar eigi að síður. Það var ekki ilm- ur af því tagi sem menn anda að sér með nefí og munni: hann barst um sál og líkama að öðrum leiðum. Ilmur þessi var í loftinu í kring um hana líkast tíbrá — svalaði taugum og heila ljúflega og laðandi. Ljós dagsins reis að morgni sem furða af rústum næturinnar, fyrsti sólar- geislinn barst inn til hennar sem blóm- vöndur. Hver morgunn var sem upphaf hamingju og yndisleika. Henni myndi hafa veitzt erfítt að skil- greina þessa þrotlausu hamingjukennd; hún þurfti ekki að hugsa sig mikið um til þess að verða að kannast við að fleiri ástæður voru til fyrir hana að hryggjast en gleðjast: fátækir foreldrar sem fyrirurðu sig fyrir að búa við ónóg efni; sjúkleiki föður hennar sem þau einnig reyndu að leyna; og svo margt margt fleira. Leiðindi af ýmsu tagi og lítið annað en leiðindi. Það var ekki laust við að hún kenndi samvizkubits á stundum áð hún skyldi ekki taka sér kvalræði foreldranna og eigin ugg- vænlegar horfur nær en hún gerði. En þeg- ar hún var nú svona sköpuð að hún réð sér ekki fyrir fjöri og feginleik? Þreyta sat aldr- ei lengur í limum hennar en á meðan hún settist og gleymdi sér. Hún gat ekki að sér gert að vera síhlæjandi og brosandi; varð að vera á einlægu iði; ánægjan var eðli hennar. Sögðu menn. Og hún trúði því — á þeim árum efaðist hún aldrei um að því væri raunverulega þannig varið. En ánægj- an var ekki eðli hennar; eða þá ekki nema að nokkru leyti. Það var þessi iimur sem umlék hana frá morgni til kvölds — í þann tíð. Ilmríkastir allra voru vitanlega helgidag- amir, þegar hún mátti um frjálst höfuð strjúka og gat brugðið sér bæjarleið eða átt von á gesti — það var oftast Pétur, maðurinn minn ætti hún líklega að segja; hún var því svo óvön enn sem komið var. Þau höfðu gift sig í vikunni sem leið. Það varð semsé Pétur, sonur hans Eyjólfs skalla.. . Gestir hennar höfðu oftast verið Pétur og Bjöm, frændi hans og uppeldis- bróðir. Raunar hafði Bjöm víst frekar verið tökupiltur og síðan vinnumaður en fóstur- bam. Það hafði aldrei hvarflað að henni í þá daga að það myndi verða Pétur. Hafði hún eiginlega ekki litið á hann sem annað en fylgifisk frænda síns? Að Pétur bæri hug til hennar; hún hefði ekki trúað því ef ein- hver hefði sagt það. Hjónaband og þess háttar hugsaði hún lítið um; nema hvað hún líklega hafði gengið út frá því sem nokkum veginn vísu — einhvers staðar í leyndum hugans — að þegar þar að kæmi... hlyti það að verða Bjöm. Það var eitthvað svo sjálfgefíð. Ástæða til að festa þau mál var ekki fyrir hendi — bezt að vera ekkert að bollaleggja um framtíðina. Einfaldast að bíða og sjá til þangað til það á sínum tíma gerðist — af sjálfu sér. Einmitt þessar til- finningar, einmitt þessi bið — hvort tveggja var óaðskiljanlegt ilmi daganna. Um þá hluti var annars bezt að hugsa sem minnst og tala sem fæst — úr því sem komið var; örðuggreindum orðum fylgir á hælana ömurlegur hversdagsleiki. Hún hafði farið hjá því að gefa Bimi tækifæri til að tala við sig um einkamál; farið hjá því bros- andi og ofurlítið ögrandi stundum. Þóttist vita hvað honum liði — hann átti einnig að vita hvað henni leið ... Engin ástæða til að vera að færa það í tal. Og það því síður sem það myndi hrella móður hennar að raunalausu — fyrr en nauðsyn bar til; móð- ur hennar, sem dró ekki dul á andúð sína á piltinum. Andúð sem unga stúlkan botn- aði lítið í. - Félagi Bjamar, — maðurinn hennar, sem varð . . . Hana hafði ekki órað fyrir því þá, hún myndi sem sagt ekki hafa trúað því að hann kynni að koma einn góðan veður- dag og biðja hennar. Hann gæti ómögulega gengið þess dulinn hvert hugur hennar stefndi. Maður af því tagi, hægur og ófram- hleypinn, hlyti að eiga hægt með að sætta sig við að annar yrði fyrir valinu. Einkenni- legt að hugsa til þess nú. Þá hafði hún kunnað fremur vel við hann og viðmót hans. Á því hafði orðið snögg breyting — því miður. Samheldni frændanna sem virtist svo einlæg og óbrotleg; hafði hún af Péturs hálfu ekki verið annað en varðganga? Að hann aldrei leit af Bimi: var það vegna þess að hann taldi sig þurfa að hafa hemil á honum? Og þeim báðum? . . . Hún minnt- ist þess nú að það brá stundum fyrir torræð- um glampa í augnaráði Bjamar þegar talið barst að frænda hans og — vini. Hvers vegna hafði hún ekki gefið því betur gætur hvem- ig vináttu frændanna í raun og vem var háttað? Líklega hafði hugur hennar verið um of bundinn við Bjöm til þess að annað kæmist þar að. Þegar svo Pétur einn góðan veðurdag kom einn síns liðs þeirra erinda að fastna sér hana fyrir konu — hafði hún tekið hon- um. — Ójá, hún hafði tekið honum... Það hafði gengið einhvern veginn eins og af sjálfu sér — enda vafalaust bæði lengi og vel undirbúið. Hún hafði ekki orðið vör við komu hans; það var sjaldan hávaði á ferð- inni þar sem Pétur fór. Um Bjöm gegndi öðm máli: það hlaut að vera heymardaufur maður sem vissi ekki óðara um komu hans. Að vísu hafði hún verið stödd frammi í eld- húsi þegar biðilinn bar að; en hurðin að göngunum hafði staðið opin — og framhjá þeim dymm hafði hann hlotið að ganga til baðstofu þegar hann — án þess að kveðja dyra — hafði gengið inn þeirra erinda að ná tali af foreldmm hennar — áður en hann fyndi hana. Þá hluti hafði hún þó ekki hug- leitt — fyrr en eftir á... Þau höfðu sent smalapiltinn fram eftir henni; hann kom með boð frá foreldrum hennar; þau báðu hana að finna sig inn í hjónaherbergið, aldr- ei þessa vant. Þegar inn kom — sat Pétur þar fyrir. Hún hafði rekið upp stór augu; en gefízt lítill tími til umsvifa. Pétur var því líkastur að hann hefði flutt þeim andláts- fregn. Það hafði hvarflað að henni — og henni hafði bæði hitnað og kólnað um hjartarætur — hvort nokkuð kynni að hafa komið fyrir Bjöm. Annars gafst henni sem sagt ekki tækifæri til langra hugleiðinga; móður hennar — klökk, svo sem vera bar, en einbeitt vel — veik án tafar að efninu. Leiftursnöggt sá unga stúlkan fyrir sér hvað bauðst — húsfreyjustaðan á langbezta búinu þar um slóðir; hún var varla búin að átta sig almennilega þegar öllu var til lykta ráðið. Hitt var þó enn sárara að hún hlaut að kannast við það fyrir sjálfri sér, að jafn- vel þótt hún hefði farið fram á að mega hugsa sig um og einhver frestur hefði fengizt... myndi allt hafa farið á sömu lund. Það var sú meðvitund sem særði hana mest. Aumingjaskapurinn! Svikin við sjálfa sig. Heigulshátturinn ... Hefði hún haft þessa vikureynslu að baki sér þá — myndi aldrei hafa farið þannig fyrir henni. Nú var það um seinan. Það var búið og gert. Það skelfilega og fyrir hana niðurlægj- andi var, að þangað til það var búið og gert — hefði ekki verið hægt að afstýra því. Enda varla von. Hvenær hafði hún heyrt talað um ungan mann sem álitlegt manns- efni nema annaðhvort óðal væri í hendi eða hann stæði til arfs eða embættis? M.aiyv vænleiki sem ekki fylgdi auður eða ættfyígi var hóflega viðurkenndur; en ekki laust við að sumum kynni að þykja slíkur eiginleiki viðsjárverður, einkum þeim er áttu dætur í hættu, ógefnar. Sérstakar gáfur var hægt að nýta til dægradvalar, væri eigandinn ótorleiddur til samdrykkju; fíflið hefur alla daga verið vel séð í og utan hirða. Það er indæll maður sem ganga má af hálf dauðum eða vel það í óreglu eða skepnuskap án þess að það kosti annað en lítils háttar veit- ingar. Sem tengdasonur þykir fáum hann hins vegar vel valinn. Frá fomu fari var landlægt og þótti hrósyrði einna mest um konu, að tala um hana sem „gott gjaforð" í merkingunni: efnuð eða frændsterk. Álit kvenna fór einna helzt eftir því hve mann- vænlegir biðlar þeim buðust. Fáar konur þoldu án þess að bíða álits- hnekki að „ógæfumenn" gimtust þær ... Lá þama grafin hin eiginlega ástæða fyrir því hve treg hún hafði verið að gera út um mál sín við Björn? Höfðu tilfínningar hennar í raun réttri ekki verið annað en ástabrall, sem skynsemin — án fullrar vitundar henn- ar sjálfrar — hélt í skefjum? ... Hún var farin að hafa hálfgerðan viðbjóð á sjálfri sér. — Framhjá því varð víst ekki komizt að eitthvert afl innra með henni sem hún hvorki kannaðist við né viðurkenndi, hafði ráðið gerðum hennar — án tillits til þess hvað tilfinningum hennar leið. Það var ekki fyrr en um seinan að hún hafði verið fær um að átta sig á sjálfri sér. Það sem ráðið hafði niðurlögum hennar — einlægrar og óspilltrar að hún taldi — var óttinn við al- menningsálitið, tekinn að erfðum mann fram af manni í marga ættliði. Þegar hún hug- leiddi reynslu sína í þeim efnum var hún ekki viss um að hún gæti bent á nokkurt hjónaband sem víst væri að gagnkvæm til- finning hefði verið einráð um, þegar til þess var stofnað. Það hvarflaði að henni að hjónaband þyrfti ekki að vera ævilangur hlekkur, ef sú yrði raunin að það væri öðrum hvorum aðila ijötur sem hann fyndi til undan. Það var hægt að skilja að lögum. Að hlaupast á brott væri meira að segja engin frágangs- sök. En þegar hún íhugaði þá atburði sem samfara hlytu að vera skilnaði eða flótta setti að henni hlátur; hún hló hátt og full örvæntingar. Brot á hjónabandi — nema í leynum — var ófær leið öðrum en mestu kjarkmönnum, fólki sem treysti á mátt sinn og megin, hetjum færum um að bjóða byrg- inn kóngi og karli. Hún leit niður á sjálfa sig fyrir að þora það ekki; en vissi hins vegar ógnarvel að hún myndi ekki treysta sér til þess. — Ilmur daganna!... Ilmur daganna hafði umhverfzt í ódaun undanlátssemi og sjálfs- fyrirlitningar. Hún hafði verið að vona að hugur Bjarnar myndi einnig snúast til fyrir- litningar þegar hann fengi vitneskju um trúlofun hennar. Henni fannst sér myndi verða að því einhver léttir. Þess vegna hafði hún svarað Pétri því, þegar hann — af sinni venjulegu hógværð — eða gætni — stakk upp á að þau keyptu sér leyfisbréf og væru ekkert að flíka trúlofun sinni fyrr en vígslan væri um garð gengin; hún hafði brosað og spurt hvort hann tímdi ekki að bjóða heim gestum? Það voru hennar ráð að öllum bú- andmönnum innsveitis og uppkornnum böm- um þeirra flestum var boðið í brúðkaupið. — Bjöm sá hún við það tækifæri í fyrsta skipti eftir að hún hafði trúlofazt frænda hans og félaga; hann hafði ekki gert sér til erindis að óska henni til hamingju; — sá hann í kirkjunni. Fyrirlitning var ekki finnanleg í viðmóti hans; í svip hans sá hún hryggð og annað ekki; hryggð sem var ef til vill ekki alveg ómenguð gremju — við sjálfan sig... Það var þessi svipur á andliti hans sem hafði hitt hana í hjartastað. Nú var hann á bak og burt. Og hafði ekki haft fyrir að láta það uppi við einn eða neinn hvert ferð- inni var heitið. Hún aftur á móti sat húsfreyja á stór- býli — staða hennar öfundsverðust allra þar um slóðir. Allt sem augað leit þegar hún vaknaði að morgni heyrði henni til. Jörðin var víðlend — hún myndi ekki lifa það að kynnast öllum þeim klettum, staksteinum og giljadrögum, öllum þeim tjömum, fífufló- um og lyngbrekkum sem höfðu orðið eign hennar um leið og hún lét ánetjast. Samt þráði hún með sviða í brjósti morgnana góðu þegar hún vaknaði fagnandi en bláfá- tæk í stafgólfskompunni sinni í gömlu bað- stofunni heima — saknaði þeirra trega- full... og var sá tregi þó þegar tekinn ei- lítið að sljóvgast. Það var hennar, allt sem hún augum leit. En jafnvel þótt hún hefði átt heiminn gerv- allan: ilmur daganna var horfinn endanlega og átti ekki afturkvæmt. 1915

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.