Lesbók Morgunblaðsins - 09.05.1976, Síða 9

Lesbók Morgunblaðsins - 09.05.1976, Síða 9
væri allra fugla vitrastur og væri nú að spá því að öllum harðindum væri lokið. Var þetta almenn trú um land allt. En fyrir kom það, að spáin brygðist, „og þá úthúðuðu menn spóanum fyrir falsspár," segir Eggert Ölafsson. — Spóinn er mjög iðjusamur og ósérhlífinn, og því var sagt um menn, sem hömuðust fram úr öllu hófi, að þeir „sprengdu spóann“, væru að „sperrast“ eða „spreyta sig“ við spóann. Hrossagaukur. — Þegar einmánuður er úti, þá tekur við gaukmánuður samkvæmt gamla íslenzka tímatalinu, og er hann kenndur við hrossagaukinn, sem hvert mannsbarn þekkir. Þessi fugl er hér meðal fyrstu vorfugla, kemur stundum fyrir sumarmál. Er hann þá hljóður fyrst i stað, því að hann „fær ekki málið" fyrr en hann hefir etið merarhildar. En þá verður hann líka kátur og fjörugur, þreytir listflug og hneggjar og hneggjar. Hann er mikill spáfugl og með hneggi sínu er hann að spá fyrir mönnum. En ekki er sama úr hvaða átt heyrist til hans, og skyldu menn hafa glöggvar gætur á hvaðan þeir heyra fyrst til hans á vorin. Um það er þessi þula: í austri unaðsgaukur, í suðri sælugaukur, I vestri vesaigaukur í norðri námsgaukur, uppi ununargaukur, niðri nágaukur. Á þetta trúðu menn og þóttust geta af þvi ráðið hvernig sér mundi vegna til jafnlengdar næsta ár. Um þetta voru orktar ýmsar vísur og þar á meðal var þessi: í hánorðri ef hnegir hann niður hausinn, klærnar, vængi og fiður, orgar svo í ofboði mesta, ekki mun þig spekina bresta. Þótti það góð spá þeim, sem könnuðust við speki Hávamála: „Byrði betri berrat maður brautu á, en sem mannvit mikið.“ En hrossagaukurinn hafði líka fleiri spár að færa,. Hann spáði um tíðarfar. Ef hann var sérstaklega fjörugur fyrst í stað og heyrðist til hans hátt i lofti, þá töldu menn að vorblíða væri komin fyrir fullt og allt. En honum skeikaði stundum, eins og spóanum. Ekki voru menn vissir um á hvern hátt hann birti spádóma sina, þvi að hljóð hans voru ólik hljóðum allra Til vinstri: i Islenzkri þjóðtrú eru ýmsar sagnir um svonefnda hverafugla. sem áttu a8 hafast viS á hvorum, eSa jafnvel á kafi I sjóSandi hveravatni. Vatnslitamynd eftir Eirik Smith. an'narra fugla, og var mönnum ráðgáta hvernig hann'gat framleitt þessi hljóð. Sumir héldu að hann gerði það með stélfjöðrunum, því að þær eru frábrugðnar stélfjöðrum annarra fugla. Aðrir' héldu að hneggið kæmi úr væng- fjöðrunum. Enn voru til þeir menn, sem héldu að hann framleiddi hljóðið með raddfærum sínum, eins og aðrir fugiar, og þeir gátu fært likur að þessu, þvi að þeir höfðu tekið eftir því að hrossagaukurinn hneggjaði stundum þar sem hann sat. Nú er ekki talið óhugsandi að hrossa- gaukurinn geti notað bæði fjaðrir og raddbönd til þess að ná þessu einkennilega hneggi. Er þessa getið hér til þess að sýna, að íslenzk alþýða beitti athyglisgáfu sinni, þegar hún stóð frammi fyrir einhverju torræðu. Maríuerla. Svo heitir hún réttu nafni, en í framburði hefir það viða orðið Marjátla og Márjatla. Hún kemur snemma á vorin, um svipað leyti og lóan, og héldu ménn fyrrum að hún kæmi með vorskipunum, fengi sér far með þeim, liklega vegna þess, að menn hafa ekki treyst svo litlum fugli að fljúga yfir úthaf. En svo var það eitt sinn senmma vors, er menn voru farnir til veiða í Fiskivötnum, að þeir fengu nýdauða mariuerlu í net sitt. Þetta var áður en nokkur skip komu til landsins þetta vor, og var því sýnt, að ekki hafði hún komið með skipi. Upp frá því tók menn að gruna, að maríuerlan væri hér á landi allan veturinn, en lægi þá í dvala. Maríuerlan er spáfugl og þegar menn sjá hana fyrst á vorin, eiga þeir að spyrja hana hvar þeir muni vera næsta ár. Flygur hún þá i áttina til þess staðar, þar sem spyrjandinn mun dveijast næsta ár. En fljúgi hún beint i loft upp, þá er það vegna þess, að hún vill ekki svara. Sitji hún kyrr, þýðir það að spyrjandinn er feigur. Maríuerlan gerir sér mjög fallegt og vandað hreiður, en sagt var, að henni dytti ekki í hug að hefja hreiðurgerð fyrr en hún hefði náð í hár af óspjallaðri mey, til þess að hafa i botninn, undir eggin. Því fylgir ógæfa að steypa undan henni. Hún er mannblendnust allra fugla og velur sér bústað þar sem menn eru fyrir. Hún er svo falleg og fjörug, að öllum þykir vænt um hana og víða var hún talin vorboði, ekki siður en lóan. Eitt skáldið fagnaði henni svo: Gamlan vin að garði ber, gesti fagni Harpa. Mér var orðið mál á þér maríuerla í varpa. Steindepill, stundum nefndur Steinklappa, er fjörugur og skemmtilegur fugl. Hann er simalandi og „slettir þá tungu I góm“. Hann er hugdjarfur og hefnir sín gjarna sjálfur. Ungar hans eru taldir heimskir og verður móðirin oft að hætta lifi sinu til þess að verja þá. — Það var algeng trú hér á landi, að ef svo vildi til, að ær eða kýr stigju niður í hreiður steindepils, þá hefndi hann sín með því að fljúga upp undir þær og narta i spena þeirra, en það bit var baneitrað og olli júgurmeini. Vegna þessarar trúar voru júgurmein oft kölluð undirflog eða undirflug. — Börn voru sérstaklega vöruð við að skemma hreiður steindepils, eða ræna eggjum hans, þvi að þá mundu fingur þeirra stirðna eða kreppast. KjOI. Það var almenn trú, að minnsta kosti sums staðar á landinu, að kjóinn væri hálfbróðir kriunnar. Mun það stafa af þvi, að þau eru ekki ósvipuð að likamsskapnaði og fljúga mjög svipað. Þá hafa menn og tekið eftir þvi, aó kjóarnir velja sér varpstaði í nánd við kríuvörðin. En ekki er þetta af ættrækni, og illa kemur þeim saman, því að kjóarnir sitja fyrir krium, er þær koma af veiðum, og neyða þær til þess að sleppa feng sínum á flugi, og er kjóinn þá fljótur að grípa ránsfeng- inn áður en hann fellur til jarðar. Kjóinn var talinn spáfugl. Þegar hann vældi mikið, boðaði það votviðri. Af því var nafni hans breytt og hann víða kallaður vætukjói. Jaðrakárn. Nafn hans hefir brenglast mjög, vegna þess að merking þess hefir gleymst. Fuglinn er nú ýmist nefndur jaðraki, jaðrakan, jaðraka eða jaðreka. Nafnið kárn geymist þó enn í málinu i orðinu kárnalegur, sem þýðir tepurulegur, og gæti það átt við um háttu fuglsins. Norður i Húnavatnssýslu var bær við hann kendur i fornöld og kallaðist Kárnsá, en hefir nú af- Framhald á næstu síðu Hrossagaukur Jaðrakan, jaSreka e8a Jaðrakárn? Lóuþræll Keldusvtn ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.