Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 01.12.1963, Qupperneq 11

Lesbók Morgunblaðsins - 01.12.1963, Qupperneq 11
hún leit allt öSruvísi á stjórnarfarstegt samband milli landanna en hægri- rrannastjórnir höfðu gert. í boðskap kon ungs til íslendinga, dags. 10. janúar 1902, er það tekið fram, að konungur sé reiðubúinn til að staðfesta frum- varpið frá 1901 en hann sé líka fús til að láta leggja fyrir Alþingi frumvarp, er innihaldi ákvæði um, að stjórnin verði búsett í landinu sjálfu, og geti þá þingið valið um hvort frumvarpið það vilji aðhyllast. Hannes Hafstein, sýslumaður í fsa- fjarðarsýslu og bæjarfógeti á ísafirði var skipaður fyrstur innlendur ráðíherra, og tók hann við því starfi 1. febr. 1904. Sama dag var allt stjórnarráðið sett á laggirnar. í tuttugu og fimm ár hefir því alinn- iend stjórn setið að völdum hér á landi. Hverning stjórnin hafi gefizt yfirleitt, er ekki enn tími til að rekja, og sízt getur höf. þessarar greinar gert það; um það hafa verið, og verða varalaust enn, talsvert skiptar skoðanir í mörgum ein- stökum atriðum. Um hitt geta varla verið skiptar skoðanir hjá þeim, sem nokkuð til þekkja,. að á þessu 25 ára timabili, hafa orðið meiri framfarir á landi voru, en allar fyrri aldirnar sam- anlagðar. Þetta verður að vísu ekki þakkað innlendu stjórninni að öllu leyti, en vafalaust er það, að hún á sinn n.ikla þátt í því. Hefði danski ráðgjaf- inn með danska embættismenn við hlið sér haldið áfram að stjórna, er alllík- ■egt að honum hefði hætt við að líta á íslenzk mál gegnum sín dönsku gler- augu. Hinn 1. febr. 1904 má því óhikað telja með hinum merkustu dögum í sögu hinnar íslenzku þjóðar, enda var hann mörg ár haldinn hátíðlegur, en nú síðan fullveldið fékkst, virðist minn- ing hans vera farin að dofna, en það íetti þó ekki svo að vera, því heima- stjórnin er grundvöllur fullveldisins. ——------------— i iii-------------i, M.i, ............ — ----------- ------------ ■ ■ ------i-'i-n.i...-....i-'irr- . .................- 111 andmæla honum, hella sér yfir hann, en stillti sig. eir komu að ólánlegum gömlum timburkumbalda. A neðri hæðinni var ijós í einu herberginu og æst og vonzku- legt háreysti barst út í næturkyrrðinni. — Hérna sitja þeir nú, karl minn, sagði Samúel, vínsmyglarar og áfloga- hundar og norskir sjóarar, allskonar óknytta- og ruslaralýður. Hata hvor ann an með augunum og berja í borðið svo allt leikur á reiðiskjálfi. — Er ekki réttara að fara gætilega í sakirnar, sagði Tryggvi, kalla Gísla á eintal? Samúel anzaði ekki, en staulaðist upp tröppurnar á húsinu. Meðan hann var inni kom ungur, grannvaxinn maður út, slettist niður tröppurnar, æddi fram á götuna með frakkann flakandi frá sér og reiddi staf- inn þegar hann kom auga á Tryggva. — Er þetta maður eða púki? sagði hann og barði í kringum sig, burt, burt! Hann hentist áfram í löngum skrefum og hneig við hvert fótmál, bölvandi og ragnandi og viti sínu fjær. Eftir skamma stund kom Samúel aft- iir út og lagði af stað niður götuna, án þess að yrða á Tryggva. — Var hann þar ekki? spurði Tryggvi cig slóst í för með honúm. — Jú — vist var hann þar, svaraði Samúel. önugíega og geispaði lengi. Hann gat ekki komið — það var svo mikið í borði. — Og þetta svar létuð þér yður r.ægjá? — Þetta er allt þér að kenna, strák- ' 32. tölublað 1963 -------------------------------------------------------------------------------------------- LESBÖK MORGUNBLAÐSINS U hvolpur, svaraði Samúel þvöglulega. Hann gat nú varla haldið augunum opn- um og veltist út til hliðanna í hverju spori. Það varst þú sem teymdir mig með sér í þessa fýluför, og nú er ég svo syfjaður að ég get varla staðið upp- réttur. Kannski endar það með því, að ég dett út af í einhvern skaflinn, sofna og frýs í hel — og allt er þér að kenna, asnakjálki..... Hann néri augun og gretti sig. — Hann sagðist reyna að sleppa seinna í nótt — ef hann kæmist í gróða, bætti. Samúel við. Jæja, nú fer ég þessa leið heim, það er styttra. T ryggvi nam staðar og horfði á eftir honum um stund. Svo leit hann til himins, og skalf af blygðun. Þarna hafði hann ráfað um bæinn í bégómlegum draumum, fullur smásálar- legrar sjálfselsku. Var ekki eins og ein- hver æðri stjórn hefði miskunnað sig yfir hann, leitt hann við hönd sér upp í þessa götu, þangað sem hljóðin bárust innan úr yztu myrkrum mannlegrar neyðar — viljað minna hann á allan vanmátt, allt auðnuleysi mannanna? Viljað vekja hann til hugsunar um spill- inguna og þjáningarnar, sem eitruðu mannlifið og gerðu jörðina að heivíti? Viljað sýna honum smæð hans og auð- virðileik óska hans og metnaðar? Hann ráfaði eftir götunum, álútur og hryggur. Nöprum, deyðandi kulda sló að öllu, sem var ungt og dreymið í sál hans, hann fylltist andstyggð á sjálf- um sér og lífinú. En að loka augunum fyrir eymd og þrælmennsku, reyna að vita ekki af öðru en því, sem lífið átti fagurt, hríf- ar.di, glæsilegt — njóta þess, dýrka það? Hann varpaði þessari hugsun frá sér ir.eð fyrirlitningu og opnaði hug sinn f.vrir allri þeirri hlýju til mannanna, sem til var í sál hans. Imyndun hans beindist að þessum örlögum og manns- h'fum, sem hann hafði kynnzt um nótt- ina, hann reyndi að skilja þau með hverri taug líkama síns, og fann til djúprar meðaumkunar og heitrar þján- ir.gar. Sú spurning leitaði á hann, hvernig hann ætti að lifa, hvað hann gæti gert, hvað hann gæti viljað? .... Allt í einu svipaði fyrir nýrri hugs- un í sál hans . .. hann reyndi að hand- sama hana, greip hana dauðahaldi — og hjarta hans tók að berjast af gleði. Það var til ylur, sem gat þýtt klakann úr sálum mannanna, það var til fagur og máttugur sólarkraftur. sem gat vak- íð sljóva og látið ilmandi gróður þekja yfir allt hið lága og vonda í manns- brjóstinu! Listirnar — skáldslcapurinn! Þessi orð hljómuðu í huga hans með nýrri merkingu, nýjum töfrum. Hann hsfði langað til þess að skrifa, af því htnn hafði yndi af því og þráði frægð. En nú rann upp fyrir honum sjálf köll- un hans í lífinu — hann vildi verða skáld til þess að gleðja, til þess að vekja mönnum löngun og gefa þeim styrk til að hugsa stórt og lifa drengi- iega’ Þetta var hin dýrðlegasta hugsun, sem nokkru sinni hafði vitjað hans! I.ikami hans rétti úr sér og spenntist í sttrkum fögnuði. Allar raddir, sem vöknuðu í sál hans, um vanmátt hans gegn ofureflinu, um hinn lífsseiga, tröllaukna kraft hinna ófrýnilegu og veldugu óvina lífsins, köfnuðu og dóu úl í þeirri tilfinning kjarks og lífsvilja, sem allt í einu hafði gripið hann. V eðurgnýrinn hafði farið vaxandi oj nú skall á ískaldur gassafenginn stormur úr norðri, snjóskýin geisuðu ákaflega fram um himininn. Það hvein í strokunum fyrir húshornin, mjöllin hvirflaðist upp, reis í skýjum, sem þöndust eins og hvít segl og feyktust eftir götunni. Tryggvi hraðaði göngunni. Ofsinn í veðrinu var honum að skapi — herti vdja hans, tryllti hug hans til nýrra sýna, nýs metnaðar og göfugri en hann hafði áður þekkt. Á Skólavörðustígnum nam hann stað- ar fyrir utan hús eitt. Bak við þessar rúður svaf ung stúlka, sem hann hafði aldrei þorað að tala við, sem hann unni. Þéttum haglbyl laust yfir bæinn, stormurinn gerðist snarpari og nú sást ekki lengur til himins. Tryggvi sneri sér gegn veðrinu, lokaði augunum og rétti andlitið fram og upp svo að höglin skullu á því. Þannig stóð hann langa stund. Og við nafn hennar, sem hann unni, með andlit hennar í huganum, hét hann því að vera alltaf, í öllu sem hann ætti eftir að skrifa, alvarlegur, góður og sterkur maður. í Kristján Albertssorr. i inn- 3. febr. 1929: 1904 — 1. febrúar — 1929 Eftir Klemens Jónsson E ftir stjórnarskránni 5. janúar 1874 var æðstu stjórn landsins þannig fyrirkomið, að æðsta vald innanlands var í ábyrgð ráðgjafans fyrir ísland, fengið í hendur landshöfðingja, er átti last aðsetur í landinu. Ráðgjafinn bar ábyrgð á því, að stjórnarskránni væri fylgt. Enginn sérstakur maður var þá Bkipaður ráðgjafi, sem þó var heimilt eítir orðum stjórnarskrárinnar, heldur var ráðgjafastarfið fyrir ísland falið ein um hinna dönsku ráðherra, sem auka- etarf. Var það danski dómsmálaráðherr ann, sem fékk þetta aukastarf. Mann var auðvitað önnum kafinn við þetta aðalstarf sitt, og lét sig litlu eða engu varða íslenzk málefni, sem hann heldur ekki bar neitt skyn á. Hann varð því í íslenzkum málum að reiða sig á forstöðumann ís- lenzku stjórnardeildarinnar, og lands- liöfðingjann. Fram að 1885 var forstöðu- m.Eður deildarinnar íslendingur, en úr því danskir menn, er enga þekkingu höfðu á íslandi eða íslenzkum málum. Var því ráðgjafanum úr því lítils að vænta frá þeirri hlið. Þá var landshöfð- inginn, hann hafði ekki einungis æðstu stjórnina innan lands, heldur gat hann haft mikil áhrif á ráðgjafa ókunnan öll- um landsmálum, til góðs eða ills, eftir því sem hann var maður til. En hann var ábyrgðarlaus og það hlaut að geta haft áhrif á athafnir hans. Hér skal að öðru leyti ekki rakinn athafnaferill landshöfðingjanna, en öllum má vera það ljóst, að þetta ástand var alveg óvið unandi. 1885 var samþykkt á Alþingi fiumvarp til nýrra stjórnarskipunar- laga; éftir því átti konungur að skipa hér landstjóra í umboði sínu, en hann skyldi aftur taka ráðgjafa, er höfðu á hendi stjórnarstörfin. Frumvarpið varð aldrei samþykkt til fulls, og hófst nú um málið barátta hér í landi er stóð 17 ár. Verður saga hennar ekki rakin hér, en barátta þessi var bæði háð innanlands, ágreiningúr bæði úm efni málsins og leiðina, er fara skyldi, og út á við, við stjórnina, er vildi halda öllu í gamla horfinu. Svo langt þokaði þó málinu' áleiðis, að 1897 var vissa fengin fyrir því, að fá mætti sérstakan ráðherra fyrir ísland, er búsettur væri í Kaup- mannahöfn, er gæti mætt á Alþingi, og bæri ábyrgð fyrir því á stjórnarathöfn- um sínum. En þetta tilboð vildi meiri hluti islenzku þjóðarinnar ekki þiggja. Hann vildi fá æðsta valdið inn í landið. Klemens Jónsson -Á. Alþingi 1901 var samþykkt nýtt stjórnarskrárfrumvarp. Eftir því átti ráðgjafinn að vera búsettur ytra, en niátti eigi hafa annað ráðgjafaembætti á hendi, en æðsta vald innanlands skyldi íalið landshöfðingja á ábyrgð ráðgjaf- ans. Jafnframt var það þó tekið fram í ávarpi frá efri deild, að viðunandi teldist fyrirkomulagið ekki, fyrr en æðsta stjórn sérmálanna væri búsett í landinu sjálfu. Þetta sumar komst vinstrimannastjórn að í Danmörku, og

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.