Elding

Ukioqatigiit
Ataaseq assigiiaat ilaat

Elding - 01.01.1901, Qupperneq 2

Elding - 01.01.1901, Qupperneq 2
2 ELDINGr. mannréttindi. Undir þessu glæsilega merki hóf það tilveru sína. 10. öld- in klykkir út með því að varpa fyr- ir borð hinum gömlu, dauðadæmdu skoðunuin og hreiða faðminn móti nýrri kenningu, göfgari og húleitari en alt, sem áður var kunnugt. En það gekk ekki alveg brotalaust af. Þegar hinni gömlu og nýju kenn- ingu, goðatrúnni og kristninni, laust saman, var sem alt ætlaði um koll að keyra. En þegar mesta harkið var af staðið, áttuðu menn sig fljótt. Þeir áttu um þetta tvent .að velja, og tóku þann kostinn, er þeir sáu hetri, og þeir gjörðu það eins og þeir gjörðu alt: djarflega og einarð- lega. 10. öldin fal í skauti sínu goðin, sem voru flæmd úr landi, og hofin, sem láu í rústum, og þegar 11. öldin gekk i garð, hóf hinn ungi kristni söfnuður hendur sínar mót sólu, og heilsaði vonglaður hinni komandi öld; og hann hafði ástæðu til þess. A 11. öldinni stóð hið ís- lenzka þjóðfélag með hæstum hlóma. Hún er þess glæsilegasta og þrótt- mesta tímabil, tímabihð sem ól göf- ugri og þrekmeiri kynslóð, en nokk- urt annað fyrr eða síðar, — tima- bil hinna sterku og djúpu tilfinninga. Þegar halla tekur af 11. öldinni, fara þessi fögru lífsmerki einnig þverrandi og halda því áfram, þang- að til þjóðin um miðja 13. öld er búin að fylla mæli synda sinna með niðingsverkum, trygðrofum, siðspill- ingu og flokkadráttum, og endar með því að ofurselja sjálfa sig og frelsi sitt útlendu stjórnarvaldi. Það ein- asta sem bendir á, að þjóðin var þó ekki alveg búin að missa sjálfsmeð- vitundina og tilfinninguna fyrir því, sem fagurt er og göfugt, er það, að hún lét sér umhugað um að geyma hjá sér í sögum og ljóðum endur- minninguna um sína fornu frægð og manndáð. Annars er eins og dimmi af nótt, og líf hinnar íslenzku þjóð- ar á 14. og 15. öld minnir ósjálf- rátt á Israelslýð, er hann ráfaði um eyðimörkina. Enginn gróðursæll blettur brosir við augum, engin sval- andi lind. Kristnin og kirkjuvaldið, sem áður á styrjaldartímunum oft og tíðum gekk fram í þjónustu kærleik- ans og mannúðarinnar, miðlaði mál- um og afstýrði vígaferlum, er nú sjálft orðið að fjandsamlegu kúgun- arvaldi, óbærilegra en nokkurt ann- að harðstjórnarvald, því það lætur sér ekki nægja að refsa mönnum fyrir orð og gjörðir, heldur hneppir það einnig hugsanir manna og til- finningar í fjötra. Með 16. öldinni er eins og nýtt fjör færist aftur um hinastirðnuðu limi þjóðfólagsins, eins og hylli undir dagsbrún í myrkrinu. Hér lendir aftur saman tveim andvígum skoð- unum, páfavillu og Lútherstrú, og herbresturinn verður engu minni en fyrr á söguöldinni. Hin nýja kenning sigraði eftir snarpa rimmu. Skurð- goðin hnigu í valinn og menn lærðu að tilbiðja guð sinn í anda og sann- leika. En hér hné einnig í val- inn ein af hinum stórbrotnustu og mikilfenglegustu persónum þessa lands, Jón Arason, sem ósjálf- rátt beinir huga vorum að hin- um þróttmiklu hetjum sögualdarinn- ar. Barátta hans og hlutskifti var sárt og raunalegt, ekki svo mjög vegna þess, að hann barðist og féll fyrir skoðun, sem af forsjóninni var dauðadæmd, heldur vegna þess, að í persónu hans reisir þjóðin í síð- asta skifti um langan aldur rönd við útlendum yfirgangi. Það var sjálfstæðistilfinning hinnar íslenzku. þjóðar, sem var leidd á höggstokk- inn með Jóni Arasyni. Á 17. öldina vildum vér helst ekki þurta að minnast. Saga þess tíma- bils er eintóm raunasaga. Hinar síðustu leifar af kjark og þreki eru undir lok liðnar. Það er eins og þjóðin sé öllurn heillum horfin. Lik- amleg neyð, meiri enn nokkru sinni áður, drepur niður öllum áhuga og framtakssemi, og hjátrúarmyrkur hvílir eins og inartröð á sálunni. Það er eins og enginn lífsneisti fel- ist iengur með þjóðinni. En aldrei er svo svart yfir sorgar ranni, að ekki geti birt fyrir eilifa trú. Neistinn var ekki alveg sloknaður. Það lýsir skært af honum í kveð- skap Hallgríms Péturssonar, og hann kastar þvi sterkari birtu út frá sér, sem myrkrið er svartara umhverfis. 18. öldin byrjar hálf dapurlega, en það rætist vel úr henni. Þótt kjör þjóðarinnar á 18. öldinni sóu að mörgu leyti hálf ömurleg, og enn sjái lítt birta af degi, er þó eins og vorþeyrinn sé farinn að gjöra vart við sig. Að minsta kosti er framfaraviðleitnin vöknuð, og það er fyrsta skilyrðið fyrir allri vel- geDgni. Bæði í ytra iífi þjóðarinnar og í sálarlífi hennar bregður fyrir nýjum þrótt eftir langan dvala, og þess sjást ótvíræð merki, að hér er nýtt tímabil að ganga í garð, við- reisn artímabilið. Það er ekki langt liðið á 19. öld- ina áður vorgróðurinn byrjar. Eram- farahugurinn og mentaþráin dafna bæði fljótt og vel. Bókmentafélagið er sett á stofn til að hlynna að hin- um ungu frjóvöngum vísinda- og mentalífsins, skýla þeim og gæta þeirra, svo þeir ekki kulni út. Skáld- in, sem af guðs náð hafa við fæð- inguna þegið að gjöf máttÍDn til að stilla svo strengi sína, að þeir vekja bergmál í hverju hjarta, kveða hugg- un, dáð og djörfung inn í þjóðina, svo hún rís til nýrrar iðju. Með hinum nýju, endurfæddu bókmentum vaknar þjóðin til meðvitundar um gildi sitt og reisir þá kröfu, að mega njóta sín óhindruð. Þessi krafa,. frelsis-ogsjálfstæðiskrafan,festirdýpri og dýpri rætur i hjarta hennar, vex öllu öðru yfir höfuð og slær bjarma sínum yfir tímabilið. Tilskipunin um fult verzlunarfrelsi (1854) og stjórnarskráin 1874 eru þeir ávextir,. sem þjóðin hefur séð af baráttu sinni, og vissan um það, að hún vinnur ekki fyrir gíg, að viðleitni hennar leiðir af sér einhvern árang- ur, hvetur hana til frekari baráttu og nýrra tilrauDa. Hún leitast við- að koma skipulagi á verzlun sína, samgöngur, atvinnuvegi og menta- mál, og með hverju árinu er nýtt spor stigið til meDniugar og fram- fara. Yór kveðjum 19. öldina með fullri reynslu fyrir því, að ótrauð og ósórhlífin barátta fyrir góðum mál- stað ber ávalt margfalda blessun og; rífleg laun 'í skauti sínu. Hin nýja öld rennur þá í dagr og vér horfum fram á hana með' tilfinningu, sem blandin er von og ótta. Hvað geymir hún i skauti sínu fyrir land vort og þjóð ? Þeg- ar um slík tímamót er að ræða, spyrjum vér ekki um sjálfa oss, vora eigin litlu persónu, — hún hverfur alveg, — heldur um þjóð- vora. Og þegar vér rennura hugan- um til hinna liðnu 10 alda, er eng- in furða, þótt vér séum hljóðir og hikandi að þvi er framtíðina snert- ir. Óteljandi eru þær vonir, bjartar og glæsilegar, sem hinar liðnu aldir fiafa grafið i skauti sínu. Margar brennandi bæ’nir hafa stigið upp frá hrjósti þessarar þjóðar og horfið út í geiminn án þess að þess yrði vart, að nokkur heyrði þær. Mörg við- leitnin og margar tilraunirnar hafa dáið í fæðingunni, og margir kraft-

x

Elding

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Elding
https://timarit.is/publication/231

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.