Lesbók Morgunblaðsins - 05.05.2001, Síða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 05.05.2001, Síða 10
10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 5. MAÍ 2001 Þ EIR sem fást við íslensk fræði af einhverju tagi eru oft spurð- ir að því hvort íslenska sé ekki að líða undir lok. Þá er kannski spurt sem svo: Hefur unga fólkið nokkurn orða- forða? Er beygingakerfið ekki að fara veg allrar veraldar? Er ekki kennd alltof lítil málfræði í skólum? Er ekki lögð alltof mikil áhersla á málfræðistagl í skólum? Ef menn taka ekki undir svarta- gallsraus um þessi efni er stundum litið svo á að þeir séu áhugalausir um velferð móð- urmálsins, jafnvel hálfgerðir landráðamenn. Í þessari grein langar mig að benda á nokkur atriði í málrækt og móðurmáls- kennslu sem ég held að hafi tekist vel á síð- ari hluta tuttugustu aldar. Ég ætla líka að nefna atriði sem ég held að hafi tekist illa og séu byggð á misskilningi. Markmiðið er að við reynum að læra af reynslunni og hafa hana að leiðarljósi á þessari öld. Í lokin vík ég svo að spurningunum sem voru nefndar hér á undan. Dæmi um jákvæða þróun Endurnýjun orðaforðans Ég tel alveg ótvírætt að sú nýyrðastefna sem hér hefur löngum verið fylgt hefur skil- að mjög miklum árangri. Auðvitað hefur oft tekist misvel til við smíði nýrra orða. En þar hefur líka margt tekist vel. Mestu máli skiptir þó sú meginstefna sem hefur verið fylgt hefur gefist vel, nefnilega sú stefna að það sé æskilegt að reyna eftir föngum að smíða ný orð úr innlendum efniviði um ný hugtök, eða þá að laga erlend orð að ís- lensku beyginga- og hljóðkerfi. Þessi stefna hefur skapað okkur Íslendingum nokkra sérstöðu sem margir öfunda okkur af og hún hefur átt mjög mikinn þátt í því að auðga orðaforðann, halda beygingakerfinu við og varðveita þannig samhengið í þróun málsins. En þetta er náttúrulega pólitísk stefna og þess vegna þarf að hafa hér alla gát. Ef mál- stefnan er of einstrengingsleg er hætt við að hún njóti ekki nægilegs fylgis og málstefna sem nýtur ekki fylgis er gagnslaus og reyndar verri en engin. Ég kem að því síðar. Umburðarlyndi og afstaða til mállýskna Um miðja tuttugustu öld voru menn að velta því fyrir sér í alvöru að búa til ein- hvers konar fyrirmyndarmál á Íslandi með því að velja úr íslenskum mállýskum. Þetta mál yrði þá kennt í skólum og notað í út- varpi til dæmis. Til allrar hamingju logn- uðust þessar hugmyndir út af. Gallinn við allar hugmyndir af þessu tagi er sá að með því að velja á milli mállýskuatriða á þennan hátt eru menn að setja sumar mállýskur skör lægra en aðrar og þá er um leið búið að skapa opinbera málfarslega stéttaskiptingu með öllum þeim erfiðleikum sem slíku fylgja. Ýmsar nágrannaþjóðir okkar hafa slæma reynslu af því og eru ekki öfunds- verðar. Þær geta hins vegar öfundað okkur fyrir að hafa ekki búið okkur til vandamál af því tagi. Í stað þessa hefur umburðarlyndi gagn- vart mállýskumun í íslensku farið vaxandi, enda hefur verið ýtt undir það. Í áliti um málvöndun og framburðarkennslu í skólum, sem ráðherraskipuð nefnd skilaði haustið 1986, er t.d. lögð áhersla á slíkt umburð- arlyndi, hvatt til þess að fræðsla um mál- lýskur verði aukin í skólum og að kennarar hlynni að minnihlutaframburði þar sem þeir verði hans varir, enda eigi allur staðbundinn minnihlutaframburður rétt á sér. Sama sjón- armið hefur líka verið áberandi í námskrám undanfarna áratugi, m.a. í íslenskuhluta þeirrar námskrár sem gengið var frá 1999. Skylt þessu er líka það sjónarmið, sem kem- ur víða fram í námskránni, að nemendur þurfi að „öðlast trú á eigin málkunnáttu og málhæfni“. Menn geta væntanlega gert sér í hugarlund hversu auðvelt væri að efla slíka trú með þeim sem töluðu annars flokks mál- lýsku samkvæmt skilgreiningu samræmdrar fyrirmyndaríslensku. Trúin á móðurmálið og eigið vald á því skiptir hins vegar meginmáli fyrir þróun þess um alla framtíð. Málfræðikennsla í skólum Á tímabili, t.d. á níunda áratug tuttugustu aldar, skiptust íslenskir móðurmálskennarar í tvær fylkingar eftir afstöðu til málfræði- kennslu í skólum. Sumir töldu brýnast að kenna sem mesta málfræði og berja helst öll beygingardæmin úr málfræði Björns Guð- finnssonar inn í hausinn á grunnskólanem- um. Aðrir töldu að það væri sannað að mál- fræðinám gerði nemendur ekki að „betri málnotendum“ og vitnuðu stundum í því efni í rannsóknir á breskum skólanemum, án þess að hafa svo sem nokkra hugmynd um það hvers konar málfræði þessum bresku nemendum hafði verið kennd eða hvernig málnotkun þeirra hafði verið prófuð. En smám saman fóru menn að átta sig á því að málfræðikennsla þarf ekki að vera og á ekki eingöngu að vera kennsla í móð- urmálinu heldur á hún ekki síður að vera kennsla um móðurmálið og kannski líka mannlegt mál almennt. Ef móðurmálið er eitt af sérkennum okkar sem Íslendinga og málið er það sem greinir menn einna helst frá dýrum þá má færa rök að því að það geti verið ómaksins vert að vita eitthvað um þetta fyrirbæri, ekkert síður en um íslensk- ar bókmenntir, sögu eða náttúrufræði. Þetta sjónarmið hefur síast inn í nokkrar nýlegar kennslubækur og handbækur um móðurmál- ið og það er líka fyrirferðarmikið í nýrri námskrá í íslensku. Þess vegna eru sagnir eins og átta sig á, skilja og þekkja áberandi í markmiðslýsingum þeirrar námskrár. Fjölbreytni Loks langar mig að vekja athygli á því að móðurmálskennslan er orðin miklu fjöl- breyttari en hún var áður og það er gott. Þetta má m.a. sjá af áðurnefndri námskrá. Þar er fjallað sérstaklega um markmið í lestri, töluðu máli, hlustun og áhorfi, ritun, bókmenntum og málfræði. Auk þess eru þar kaflar sem fjalla um íslensku sem annað tungumál, íslensku fyrir heyrnarlausa og um táknmál (ég er hér einkum að tala um nám- skrána fyrir grunnskólann). Þetta eru fleiri þættir en áður komu við sögu í sams konar námskrám. Um leið hafa hefðbundnir þættir eins og lestur, ritun, bókmenntir og mál- fræði orðið fjölbreyttari. Þar er lögð áhersla á margs konar þjálfun í lestri og ritun, lest- ur margvíslegra bókmennta og mun fleiri hliðar málfræðinnar en áður var. Náms- gagnastofnun hefur til dæmis nýlega gefið út kennsluefni í móðurmáli handa 8.–10. bekk grunnskóla. Þessar bækur heita Mál- yrkja I–III og í þeim er ekki bara miklu meira og fjölbreyttara málfræðiefni en í al- þekktri málfræðibók Björns Guðfinnssonar til dæmis heldur eru þar sýnishorn fjöl- breyttari bókmennta og texta en í sýnisbók Nordals sem ég las á sínum tíma. Þá er ótal- ið annað móðurmálskennsluefni og hand- bækur, bæði á sviði bókmennta, málfræði og ritunar, sem Námsgagnastofnun hefur gefið út á undanförnum árum og menn geta kynnt sér á sýningu í Þjóðarbókhlöðunni þessa dagana. Öll þessi fjölbreytni gerir miklu meiri kröfur til kennaranna en áður voru gerðar og hún gerir líka að sumu leyti meiri kröfur til nemendanna en áður. En hún gerir einnig annars konar kröfur og gefur, eða á að gefa, fleiri nemendum kost á að njóta sín í skól- anum. Nú þurfa nemendur til dæmis ekki eingöngu að skrifa skáldlegar frásagnir sem ritunaræfingar heldur líka ýmsa aðra texta, jafnvel skýrslur og minningagreinar. Það leiðir til þess að fleiri fá raunverulega þjálf- un í ritun en þeir sem hafa hæfileika til þess eða áhuga á því að „skrifa upp úr sér“ eins og Halldór Laxness kallaði það einhvern tíma, enda eru það ekki bara rithöfundar sem þurfa að kunna að skrifa læsilegan texta heldur hver sem er. Fjölbreytt skrif, fjölbreyttur textalestur og fjölbreytt um- fjöllun um mál og málfræði vekur líka at- hygli á því að við notum ekki alltaf spari- búning málsins heldur ýmsa aðra búninga, enda yrði sparibúningurinn fljótt snjáður og lítil prýði að honum ef gengið væri í honum á hverjum degi. Dæmi um stöðnun og skaðlega íhaldssemi Um orðaforðann Ég nefndi áður að sú málstefna sem m.a. kemur fram í áherslu á nýyrðasmíð sé vand- meðfarin og og megi ekki verða of ein- strengingsleg. Þá er hættan sú að málið klofni í tvennt, annars vegar einhvers konar sparimál sem fáeinir sérfræðingar eða sér- vitringar tala og hins vegar mál sem al- menningur talar. Svokölluð varðveisla ís- lenskrar tungu er auðvitað tilgangslítil ef við erum aðeins að hugsa um það að varð- veita eitthvert gullaldarmál sem menn þurfa að læra sérstaklega í skólum og verður þeim ekki tamt. Ef málstefnan verður svo ein- strengingsleg að fólk vill ekki fylgja henni eða svo flókin að almenningur getur ekki fylgt henni þá verður þróunin þessi. Meginmarkmið íslenskrar málstefnu hefur annars vegar verið að „halda órofnu sam- hengi í máli frá kynslóð til kynslóðar“ og hins vegar „að auðga orðaforðann svo að ávallt verði unnt að tala og skrifa á íslensku um hvað sem er“. Svona er þetta orðað í álitsgerð nefndarinnar sem áður var sagt frá og það samhengi sem þarna er nefnt hefur það m.a. í för með sér að við getum lesið texta frá ýmsum tímum án sérstakrar kennslu. Orðaforðinn getur að vísu verið býsna ólíkur en málkerfið er í aðalatriðum það sama, einkum beygingakerfið og setn- ingagerðin. Það væri líka skemmtilegt ef komandi kynslóðir gætu skilið þær hljóð- upptökur sem tuttugasta öldin skildi eftir sig. Það geta þær þó ekki nema hljóðkerfið haldist lítið breytt. Þetta er ástæðan fyrir því að meginmarkmið íslenskrar málstefnu er að varðveita málkerfið. Ef við höfum þetta í huga, sjáum við að sú málstefna sem hér er lýst gerir ekki upp á milli orða eins og bíll og bifreið til dæmis. Þó er orðið bíll tökuorð. En það hefur verið lagað að íslensku hljóð- og beygingakerfi og því getur það ekki ógnað málkerfinu á neinn hátt. Þess vegna hefur það líka öðlast þegn- rétt í íslensku máli, rétt eins og gömlu töku- orðin kirkja, prestur og biskup. Þess eru þó dæmi að íslenskir málhreinsunarmenn vilji útrýma orðum sem líta út eins og íslensk orð, hljóma eins, beygjast eins og hafa kannski verið notuð á Íslandi í áratugi en eru upphaflega ættuð úr öðru máli. Stund- um nægir þessum mönnum grunur um er- lendan uppruna. Mig minnir að ég hafi heyrt orð eins og fréttabréf og gjarna nefnd sem dæmi um þetta (sbr. enska orðið newsletter og danska orðið gerne). Þetta er skaðleg íhaldssemi af því að hún er ekki í samræmi við neina vitræna málstefnu og felur það í MÁLFRÆÐI, MÁLRÆKT OG MÓÐ- URMÁLSKENNSLA VIÐ ALDAMÓT „Ef málstefnan er of einstrengingsleg er hætt við að hún njóti ekki nægilegs fylgis og málstefna sem nýtur ekki fylgis er gagnslaus og reyndar verri en engin.“ „Ég held það sé yfirleitt kennd of lítil raunveruleg, gagnleg og upplýsandi málfræði í skólum og það sé alltof mikil áhersla á það sem er réttnefnt „mál- fræðistagl“, nefnilega hjakk í einhverjum undantekn- ingum, aukaatriðum og utanbókarlærdómi sem hægt er að prófa menn í og menn geta lært án þess að vera nokkru nær um eðli móðurmálsins eða mannlegs máls yfirleitt.“ E F T I R H Ö S K U L D Þ R Á I N S S O N

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.