Lesbók Morgunblaðsins - 05.05.2001, Síða 9

Lesbók Morgunblaðsins - 05.05.2001, Síða 9
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 5. MAÍ 2001 9 byggt er á glefsum úr kvikmyndum velur lista- maðurinn eintök sem hann telur henta sér hverju sinni. Þessi eintök klippir hann til eftir því hvaða hluta myndarinnar hann þarfnast til að bregða ljósi á heildina. Svo umfangsmikil er þessi aðferð að honum nægði ekkert minna en gamalt kvikmyndahús til að leggja undir starf- semina og dugði þó skammt því að lokum fyllti listamaðurinn hvern krók og kima þessarar risastóru vinnustofu með haugum af risastórum ljósmyndum af atriðum úr kvikmyndum og sá sig tilneyddan að flytja sig um set. Þetta var ekki í fyrsta skipti sem Baldessari byrjaði aftur frá grunni. Árið 1970 tilkynnti hann með auglýs- ingu í dagblaði að hann ætlaði að brenna öll verk sem hann hefði unnið frá maí 1953 til mars 1966. Sú táknræna athöfn var eins konar manndóms- vígsla sem gaf efahyggjumanninum kjark til að gagnrýna sjálfan sig með óafturkræfum hætti. Myndin um Rauðhettu er byggð upp með sama hætti og allar hinar myndirnar í Grimm- syrpunni. Tólf myndum er raðað með regluleg- um hætti í stóran ferhyrning. Efst er titill verksins, Little Red Cap, handskrifaður með hvítum upphafsstöfum á svartan borða. Síðan taka við þrjár myndir í fjórum röðum, allar svarthvítar utan ein, sem er staðsett ofan við miðju. Þessi litmynd er af laufþykkni með slitri úr rauðu klæði sem er einna líkast verksum- merkjum eftir drýgðan glæp. Umhverfis lit- myndina hverfist sagan um Rauðhettu sögð með nýjum og nútímalegum hætti. Þetta er þroskasaga ungrar stúlku og lýsir öllum hætt- unum sem að henni steðja á leið hennar í ham- ingjuríka höfn. Tryllt óargadýr eru við hvert fótmál og hvarvetna leynast freistingar. Baldessari fylgir ekki aðeins eftir ævintýri Grimm-bræðra heldur spáir hann jafnframt í formgerðartúlkun bandarísk-austurríska sál- fræðingsins Bruno Bettelheim á sögunni. Þar er amman ekki eins saklaus og hún sýnist í æv- intýrinu því vitað er að ömmur spilla barna- börnum sínum með of miklu eftirlæti og stuðla þannig óbeint að óstöðuglyndi þeirra gagnvart hættum tilverunnar. Baldessari einskorðar sig þó hvergi við ævintýrið og túkun Bettelheim á því heldur keyrir upp atburðarásina með spennuþrungnum atriðum sem mundu sóma sér vel í hvaða trylli á hvíta tjaldinu sem vera skal. Reyndar skapa svarthvítar myndirnar andrúmsloft sem óhjákvæmilega minnir á film noir-kvikmyndir fimmta áratugarins. Litmynd- in af slitrinu í runnanum flytur hugann aftur til samtímans líkt og þar sé að finna eina áþreif- anlega minnið um löngu liðna atburði. Á slóðum gömlu meistaranna Syrpan með ævintýrum Grimm-bræðra sýndi hve langt Baldessari var kominn í þróun tæknibragða sinna í upphafi níunda áratugar- ins. Tíu árum síðar hafði reglulegur, ferhyrndur rammi látið undan síga fyrir skærum sem leyfðu sér alls kyns óreglulega barokktakta. Í The Phone Call: faceless man (orange) with glasses – Símtalið: Andlitslaus maður (appels- ínurauður) með gleraugu, frá 1992, er maður í teinóttum jakkafötum – sem bendir til að hann sé athafnamaður eða verðbréfasali – klipptur eftir útlínum sínum. Andlitið er hulið appels- ínurauðum akrýllit svo andlitið dragi ekki at- hyglina um of frá atferlinu, sjálfu símtalinu. Baldessari leyfir þó gleraugunum að njóta sín á enninu og undirstrikar með því mikilvægi augnabliksins. Undir myndinni af andlitslausa manninum er rauðleit ormagryfja sem listamaðurinn skerpir formrænt á tveimur stöðum með einföldum, grænum vaxlit. Án þess að nokkuð frekar sé gefið í skyn fá þessar tvær óreglulega skornu litmyndir hugarflug áhorfandans til að reika. Óhjákvæmilega fer hann að tengja myndirnar svo að úr verður samsæriskennd saga. Orma- veitan bendir til að maðkur sé í mysunni og and- litslausi maðurinn sé ef til vill mafíós sem bruggi einhverjum launráð gegnum síma. Þessi einfalda samsetning tveggja skorinna litmynda sýnir með hve einföldum ráðum Baldessari tekst að keyra upp dramatísk áhrif og átök í myndverkum sínum. Að þessu leyti líkist hann engum meir en spænska málaranum Goya, en hann er í miklum metum hjá Baldessari eins og fram kemur í fjór- um verkum á sýningunni í Hafnarhúsinu. Það er ef til vill ekki svo undarlegt þar eð Goya var fyrsti listamaður síðari alda sem skildi á milli myndar og merkingar í verkum sínum. Sumir listfræðingar vilja meina að með því hafi Goya gerst fyrsti nútímalistamaðurinn. Og víst er að Baldessari er djúpt snortinn af þessum merka forvera sínum. Í bleksprautumyndunum úr Goya-syrpunni – Goya Series, frá 1997, nýtir hann sér texta Spánverjans úr Hörmungar stríðsins og skeytir honum við allt aðrar mynd- ir. Um These too – Einnig þessir, með mynd af háhæla kvenskóm lét listamaðurinn í veðri vaka að eigendalaus skófatnaður væri harmrænn í sjálfu sér vegna þess að ekkert tengdi okkur eins sterklega við jarðlífið né lýsti betur mann- legri reisn okkar en skófatnaðurinn. Ef aftur er horfið til samanburðarins milli Odd Nerdrum og John Baldessari verður að viðurkenna að hinum síðarnefnda tekst öllu bet- ur að færa sagnahefð klassíska skólans yfir til okkar tíma. Hvarvetna getur áhorfandinn sam- samað sig persónunum í verkum Baldessari, ólgunni sem býr innra með þeim, hættunni sem að þeim steðjar, rafmögnuðum augngotunum sem þær senda sín í milli og táknmyndum þeirra; villidýrum merkurinnar eða fuglum him- insins. Persónur Nerdrum eru miklu fjarlægari og torræðari. Það er eins og þær séu hvorki af þessum heimi né öðrum, heldur af ólíku plani sem ekki á sér neinn tíma. Það er einmitt ástæð- an fyrir því hve abstrakt þær eru og ólíkindaleg- ar. Milli okkar og þeirra er ekkert mögulegt samband. Það má því segja að John Baldessari hafi með nútímalegum vinnubrögðum tekist að flytja okkur myndmál sem er hvorki meira né minna en endursköpun á aðferðum Giotto og Goya, þeirra gömlu meistara sem hann metur einna mest af því að þeir gátu brugðið upp margslung- inni frásögn með svo einföldum og hnitmiðuðum hætti. Það er þó aldrei á kostnað þeirra tíma sem við lifum og því er það að þessi merki kenn- ari og myndlistarmaður er í meiri metum meðal ungra listamanna en flestir samferðamenn hans. Heimildir: Coosje van Bruggen: John Baldessari, New York, 1990. Parkett, no 29: „Collaboration John Baldessari/Cindy Sherman“, Zürich, 1991. Terskel/Threshold: Baldessari, Oslo, 1996. Baldessari, Reykjavík, 2001. „Goya Series: These too“, 1997. Bleksprautu- prent og leturskrift á striga, 190 x 152 cm. Einkaeign. Textinn er fenginn úr Hörmungar stríðsins eftir Francisco Goya. „Elbow Series: GNU“, 1999. Bleksprautu- prent á striga, fólía á vinýl, skrift og akrýl á striga, 213,5 x 213,5 cm. Eign: Sonnabend Gallery, New York. Enn ein syrpan þar sem meistara Goya bregður fyrir hjá Baldessari. „Commissioned Paintings: A painting by Pat Nelson“, 1969. Akrýl og olía á striga, 150,5 x 115,5 cm. Eign: Sprüth-Magers, Köln-Münc- hen. Eitt af málverkunum sem Baldessari pantaði hjá sunnudagamálara, eftir ljósmynd sem hann tók sjálfur Höfundur er listfræðingur. UM nokkurt skeið hefur sá erþetta ritar birt á vefritinu Múrn-um greinaflokk sem ber heitið„Sjúklega hornið“. Eins og nafn- ið gefur til kynna er þar um að ræða fróð- leiksmola úr sögu farsóttafræðinnar þar sem kastljósinu er beint að skæðum sjúk- dómum og ólíkum birtingarmyndum þeirra, meðal annars í bandarískum af- þreyingarkvikmyndum. Í einni greininni var vikið að flóknu aðferðafræðilegu vandamáli sem sagnfræðingar á sviði heil- brigðissögu eiga við að glíma. Þar er um að ræða þann vanda sem hlotist getur af því að nota skilgreiningar og hugtök nú- tímalæknisfræði á viðfangsefni fortíðar. Eins og flokkunarfræðin hefur fyrir löngu kennt fræðimönnum eru flokkunar- kerfi undantekningarlaust pólitísk í eðli sínu. Gildir þar einu hvort um er að ræða skiptingu hvíta minnihlutans á tímum „apartheid“-stefnunnar í Suður-Afríku á íbúum landsins í fjóra kynþætti eða land- fræðilega skiptingu jarðarinnar í sjö heimsálfur. Vandi fræðimannsins er hins vegar sá, að eftir því sem flokkunarkerfin verða stærri, víðtækari og njóta almennr- ar viðurkenningar eiga þau það til að hverfa og fá stöðu óumdeilanlegra nátt- úrulögmála í huga samfélagsins. Þessi tilhneiging er sérstaklega rík í heilbrigðissögu þar sem okkur er tamt að líta á safnheiti þau sem læknisfræðin hef- ur gefið ákveðnum líkamlegum viðbrögð- um sem skýrt afmörkuð og áþreifanleg fyrirbæri. Þannig vísi orð eins og kvef, lungnabólga eða rykmauraofnæmi ekki til hagnýtra skilgreininga sem starfsfólk heilbrigðisstofnana hafi komið sér saman um, heldur algildra náttúrulegra fyrir- bæra sem herjað hafi á mannkynið frá örófi alda og muni halda því áfram uns Kári Stefánsson og Íslensk erfðagreining ráði niðurlögum þeirra. Í fyrrnefndu greinarkorni var sérstak- lega fjallað um kenningar hins snjalla franska fræðimanns, Bruno Latour, sem töluvert hefur ritað um sögu gerlafræð- innar. Í grein sinni „Ramsès II est-il mort de la tuberculose?“ sem birtist í franska vísindatímaritinu La Recherche árið 1998 ræðir Latour hugsanlegt bana- mein Ramsesar II, faraós í Egyptalandi á þrettándu öld fyrir Kristsburð. Raunvís- indamenn hafa fullyrt að einvaldurinn hafi látist úr berklum og hefur sá fróð- leikur ratað inn í alfræðirit og sögubæk- ur. Latour er hins vegar á öðru máli. Að hans mati er slík sjúkdómsgreining jafn fráleit og að segja Ramses hafa fallið fyr- ir vélbyssuskothríð eða að hann hafi feng- ið slag í kjölfar hruns á verðbréfamark- aðnum. Líkt og vélbyssur og kauphallir hafi berklabakterían ekki verið komin til sögunnar á tímum Fornegypta, heldur hafi hún orðið til þegar Robert Koch lýsti henni fyrstur manna árið 1882. Þetta við- horf er í fullu samræmi við fyrri verk höf- undarins, en í bók hans um Louis Past- eur, „The Pasteurization of France“, kemur skýrt fram að Latour telur Past- eur hafa „fundið upp“ gerla en ekki „upp- götvað“ þá. Á þessu tvennu er augljóslega reginmunur. Póstmódernísk ritdeila? Guðni Elísson, bókmenntafræðingur, gerir grein þessa að umfjöllunarefni und- ir liðnum „Fjölmiðlar“ í Lesbók Morg- unblaðsins laugardaginn 21. apríl síðast- liðinn. Raunar beinir hann spjótum sínum ekki að meginviðfangsefni hennar, heldur einbeitir sér að einni málsgrein sem áður hefur verið vitnað til í þar til gerðum dálki Lesbókarinnar og var birt þar úr samhengi. Þar sem nú ríkir póstmódern- ískt ástand í fræðaheiminum er vel til fundið og afar póstmódernískt að efna til ritdeilu á grunni hraðsoðinnar endur- sagnar frekar en þunglamalegrar frum- gerðar. Í stuttu máli virðast fjögur atriði fara fyrir brjóstið á Guðna. Í fyrsta lagi, að ég telji sum viðfangsefni „fræðilegri“ en önnur. Í öðru lagi, að ég saki póstmód- ernista um að láta leti stýra vali sínu á viðfangsefnum. Í þriðja lagi, að sem sósí- alisti sé ég svarinn fjandmaður póstmód- ernismans. Og í fjórða lagi, að ég sé ekki sjálfum mér samkvæmur þar sem ég skrifi greinar um teiknimyndapersónuna Ástrík gallvaska á sama vefrit. Varðandi spurningu Guðna þess efnis hvort ritstjórar Múrsins treysti sér „til að skera úr um í eitt skipti fyrir öll hvaða viðfangsefni hafi fræðilegt vægi, hvað heyri undir menningu og hvað ekki“ er því til að svara að slíkt er vitaskuld ekki hlutverk ritnefndar Múrsins. Hins vegar þarf ritstjórnin í sífellu að flokka sín eigin skrif. Þannig eru birtar undir liðnum „Menning og þó …“ greinar sem ekki snúast beinlínis um þjóðfélagsmál og eiga sumar best heima undir heitinu „og þó …“. Þessi flokkun hefur þannig ekki þann yfirlýsta tilgang að skera í eitt skipti fyrir öll úr því vandasama heimspekilega við- fangsefni: Hvað er menning? Mér þykir viðkvæmni Guðna Elíssonar yfir þeirri tilgátu minni að efnisval sumra póstmódernista megi skýra með leti und- arleg. Því fer fjarri að hér sé um nýja kenningu að ræða. Til dæmis lætur bók- menntafræðingurinn Jón Yngvi Jóhanns- son þess getið í grein sinni „Allir skátar eru góðir lagsmenn“ um kynjaímyndir í hasarmyndum (sem birtist í bókinni „Heimur kvikmyndanna“ sem Guðni raunar ritstýrði), að einn helsti kostur þessa rannsóknarefnis sé einmitt sá að gefa fræðimanninum átyllu til að horfa á hasarmyndir á borð við „Tortímandann“ daginn út og inn. Fyrir einni öld skýrði þýski stjórn- málaheimspekingurinn Max Weber efna- hagslega yfirburði ríkja Norðvestur-Evr- ópu og uppgang kapítalismans með hinu sérstæða hugarfari mótmælenda sem legðu áherslu á iðni og vinnusemi, en vissu fátt verra en aðgerðarleysi. Er það ef til vill arfur hins lútherska rétttrún- aðar sem veldur því að Guðni Elísson bregst ókvæða við þeirri tilgátu að letin reki fræðimenn í fang teiknimyndasagna, sem eru samkvæmt skilgreiningu fáar blaðsíður og með stórum myndum, í stað þess að takast á við þykka doðranta með smáu letri og jafnvel á þýsku? Seinasta umkvörtunarefni Guðna Elís- sonar, því að aðstandendur Múrsins hljóti að vera sérstakir fjandmenn póstmódern- ismans þar sem ritstjórnarstefnan bygg- ist á rótttækum sósíalisma vísa ég alfarið á bug. Póstmódernisminn hefur upp á margt fleira að bjóða en þá öfgaa- stæðishyggju sem fær Bruno Latour til að neita því að Ramses II hafi dáið úr berklum. Með skrifum sínum leitast „póstmód- ernistar til að mynda oft við að rétta stöðu minnihlutahópa og gefa gaum rödd- um þeim sem þaggaðar hafa verið niður af fylgismönnum ríkjandi söguskoðunar sem hampar trúarbrögðum, gildismati og menningu vestrænnar yfirstéttar“. Telj- um við aðstandendur Múrsins það raunar í góðu samræmi við markmið og stefnu vefritsins. Í því sambandi er teikni- myndasöguhetjan Ástríkur hins vegar al- gjört aukaatriði. LOF LETINNAR E F T I R S T E FÁ N PÁ L S S O N Höfundur er í ritnefnd Múrsins, vefrits um póli- tík, þjóðmál og menningu. AF PÓSTMÓDERNÍSKU ÁSTANDI

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.