Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 05.05.2001, Qupperneq 8

Lesbók Morgunblaðsins - 05.05.2001, Qupperneq 8
8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 5. MAÍ 2001 Þ AÐ verður að teljast merkileg til- viljun, að ekki sé meira sagt, að Listasafn Reykjavíkur skuli kynna samtímis norska málar- ann Odd Nerdrum og bandaríska listamanninn John Baldessari. Ólíkari listamenn er varla hægt að hugsa sér á sviði tvívíðrar myndlistar. Úr því að við höfum samanburðinn og getum leyft okkur að sjá báðar sýningarnar nær samtímis er ekki úr vegi að geta þess í upp- hafi sem helst greinir að höfunda þeirra. Á meðan Odd Nerdrum kaus að feta í fótspor gömlu meistaranna á ofanverðum sjöunda ára- tugnum, og gera tæknibrögð Rembrandts og norska 19. aldar málarans Hertervig að sínum, reyndi John Baldessari að gleyma því sem hann hafði lært í listaskólunum í Los Angeles og taldi byggt á of mikilli hugsun um myndrænar lausn- ir. Hann tók sér jafnlangan tíma til að rannsaka hina margvíslegu tjáningarmöguleika sem stóðu honum til boða og Nerdrum gaf sér lítinn umhugsunarfrest til að staðfesta þá vissu sína að nútímalistin væri orðin gömul og ónýt. Baldessari sætti sig ekki aðeins við sundraða heimsmynd heldur tvístraði henni enn frekar með hjálp skæranna og klippitækninnar. Nerd- rum hafnaði hins vegar brotakenndum tjáning- armáta nútímans afdráttarlaust. Sama sjón- ræna reynslan sem varð til þess að hann sneri endanlega baki við nútímalistinni, hið þekkta Monogram bandaríska popplistarmannsins Ro- berts Rauschenberg frá 1960 – uppstoppuð geit með bíldekk um sig miðja og málningarklessur á snoppunni – varð Baldessari hvatning til að at- huga enn frekar samsetningartækni nútímalist- arinnar. Módernisminn svaraði ekki tilfinninga- legum kröfum Nerdrum um ómenguð hrif en hentaði afar vel efahyggjumanninum Baldess- ari sem telur að listin lifi skammt á hrifningunni einni saman og verði jafnframt að höfða til vits- munanna og skopskynsins. Á mörkum þess að teljast hugmyndlist John Baldessari fæddist syðst í Kaliforníu – nánar til tekið í National City, mitt á milli San Diego og landamæra Mexíkó – árið 1931. Móðir hans, Hedvig Jensen, var dóttir verslunareig- anda í Vejle á Jótlandi, en faðirinn, Antonio Baldessari, var athafnamaður af ætt smá- bænda, hátt úr dölum ítölsku Alpanna. Vegna þess að foreldrarnir voru innflytjendur fannst John Baldessari, barnungum, sem hann ætti ekki heima í bandarísku samfélagi. Þótt það ylli engum frekari félagslegum erfiðleikum átti hann bágt með að kynnast öðrum börnum. Ekki bætti úr skák að hann varð svo hár í loftinu sem unglingur að hann bar höfuð og herðar yfir jafn- aldra sína. Hann var því snemma dæmdur til að draga sig inn í skel sína og verða sjálfum sér nógur um félagsskap. Enn bregður fyrir fjölmörgum dæmum um píslargöngu einfarans í myndlist Baldessari. Eitt af yngstu verkunum á sýningunni í Hafn- arhúsinu, Wading Person/Jumping Person (With Onlookers) – Vaðandi manneskja/Stökkv- andi manneskja (Með áhorfendum) – úr mynd- röðinni The Overlap Series, frá 2001, en mynd- efnið tengist Íslandi, sýnir pelsklædda veru vaða krapa. Á efri myndinni er hún á fjórum fót- um við vökina og líkist þá einna helst górillu. Til hægri í sama verki sést kengboginn maður í sér- kennilegu hrapi framan við lyftu og vekur greinilega megna hneykslan þeirra sem eru að stíga út úr tækinu. Fátt er eins skelfilegt og það að verða sér að athlægi og skömm frammi fyrir samborgurum sínum. Slíkt jafnast vissulega á við það að vaða elginn, einn og yfirgefinn, í ótraustum ís og krapa. Þetta verk er gott dæmi um það hvernig Bald- essari reynir að leysa viðfangsefni sín í verkinu sjálfu án þess að áhorfandinn þurfi að leita að skilningi of langt út fyrir ramma þess. Ólíkt svo mörgum hugmyndlistarmönnum frá austur- strönd Bandaríkjanna var hann mun uppteknari af myndmáli sem slíku en tungumálinu sem mál- vísindalegum eða heimspekilegum tjámiðli. Þar af leiðandi hafa margir dregið í efa að hægt sé að skipa Baldessari á bekk með listamönnum á borð við Joseph Kosuth eða Lawrence Weiner þó svo að hann sæki engu minna en þeir til brautryðjenda hugmyndlistarinnar, þeirra Marcels Duchamp og René Magritte. Það sem eflaust gerir gæfumuninn er að verk Baldessari eru langtum tilfinningalegri og þokkafyllri en verk áðurnefndra samferðamanna hans. Þar er átt við hina sjónrænu hlið sem Bald- essari sótti til Matisse meir en til nokkurs ann- ars listamanns; einkum til hinna frægu klippi- mynda hans frá sjötta áratugnum. Marksækni Matisse með skærin, einstæð tilfinning hans fyrir þokka og hæfileikar hans til að einfalda til hins ýtrasta allar myndrænar lausnir áttu eftir að verða Baldessari mikilvægur vegvísir. Þekktasta hugmyndlistarverki Baldessari er reyndar beint gegn hugmyndlist. Það er stórt akrýlmálverk á striga frá 1966 til 1968 með einni setningu í prentstöfum á miðjum, einlitum fleti, í tveim línum: Everything is purged from this painting but art; no ideas have entered this work. – Allt nema list er hreinsað úr þessu mál- verki; engar hugmyndir er þar að finna. Varla fara þessi orð milli mála, enda skildi Kosuth þau sem andsvar við sinni eigin fullyrð- ingu um að listin væri hugmynd. Ýmislegt bend- ir til þess að hann hafi ekki verið ýkja hrifinn af Baldessari og jafnvel talið verk hans árás á sig og hugmyndlistina sem þá var í örri mótun. Hann hefði þó getað sparað sér tortryggnina því Baldessari hafði þegar í ársbyrjun 1963 gert verk sem var sterklega mótað af hugmyndleg- um þankagangi. Það var litskyggnuröðin The back of all the trucks passed while driving from Los Angeles to Santa Barbara, California, Sunday 20 January 1963. – Bakhlið allra vöru- bíla sem ekið var fram úr á leiðinni frá Los Angeles til Santa Barbara, Kaliforníu, sunnu- daginn 20. janúar 1963. Töfrar hversdagsleikans Hafi Baldessari ætlað sér að sýna fram á það að listaverk þyrftu hvorki að vera flókin, djúp né táknræn tókst honum það ágætlega með vörubílamyndunum. Varla er hægt að hugsa sér bókstaflegri efnistök né ákveðnari afstöðu gegn vitsmunalegri myndlist. Öll önnur verk Bald- essari sem varðveist hafa frá sjöunda áratugn- um eru snöggtum menntaðri. Að vísu eru mynd- ir hans frá National City á árunum 1966 til 1968, þar sem hann notaði ljósnæmt efni á striga til að fanga eins látlausar myndir af ákveðnum stöð- um í heimabæ sínum og honum var unnt, annað dæmi um hrein og bein efnistök. Myndirnar sem Baldessari tók og notaði voru svo fullkomlega snöggsoðnar að við lá að menn teldu hann hafa tekið þær blindandi. Það var einmitt ásetningur hans að svipta þær allri feg- urð og aðdráttarafli með því að hegða sér eins og stríðsfréttaritari við töku þeirra. Markmiðið var að afhjúpa raunverulega ásýnd heima- byggðarinnar og lýsa henni í sinni hversdags- legustu mynd. Ljósmyndirnar sem sitja svo lát- lausar yfir staðarheitum sínum – listamaðurinn fékk leturteiknara til að rita textann – og minna einna helst á svarthvítar silkiþrykksmyndir Andy Warhol eru nú meðal mest metnu verka Baldessari þótt á sínum tíma hafi enginn fengist til að sýna þau. Myndirnar Star Theater og Pink Pig, frá 1996 – á sýningunni í Hafnarhúsinu – eru verð- ugar tilraunir til að hverfa aftur um þrjátíu ár til upphafsins þótt Baldessari viðurkenni að þær búi ekki yfir viðlíka sakleysi og gömlu verkin. Hitt var mikilvægara fyrir feril hans hvernig hann setti saman mynd og texta í upphaflegu syrpunni frá National City, og tefldi þannig saman ólíkum tjáningarmáta sem virkaði eins og mismunandi rásir sem varpað er út sam- tímis. Þessi merkilega tilraunastarfsemi með við- vaningslegar ljósmyndir teknar út um bílrúðu og framkallaðar beint á strigann ofan við texta sem skiltamálari var látinn sjá um að teikna var að sumu leyti afleiðing af áhyggjum Baldessari við að verða innlyksa í hinum afskekkta heimabæ sínum. Reyndar var hann hálfvegis búinn að sætta sig við að verða þar framhalds- skólakennari það sem eftir væri enda þótti hann hafa einstakt lag á að ná því besta út úr ungling- um, jafnvel þeim sem lent höfðu á glapstigum og voru taldir vonlausir. Margir þykjast sjá kennarann að baki verkum eins og Examining Pictures – eða Athugun mynda – sömuleiðis frá 1966 til 1968, þar sem lýst er í örfáum setn- ingum á striga eðli sjálfrar listasögunnar. Engin verk eru þó talin lýsa kennaranum eins vel og málverkasyrpan Commissioned Paint- ings – Pöntuð málverk. Árið 1969 fékk hann nokkra sunnudagamálara til að mála fyrir sig málverk eftir ljósmyndum sem hann tók af ben- difingri kunningja síns sem vísaði á ýmsa hluti sem Baldessari hafði veitt athygli víðs vegar um bæinn. Undir hverri mynd í syrpunni var getið viðkomandi málara. Raunar skýrir þessi pant- aða syrpa ágætlega yfirskrift sýningarinnar: Á meðan eitthvað er að gerast hér er eitthvað ann- að að gerast þar, því listamaðurinn getur þess í viðtali að jafnan þegar hann var að mála hafi hann rekið augun í eitthvert ómerkilegt smáat- riði úti í horni eða út við vegg sem tók fram öllu því sem hann var að reyna að ná með penslinum. Af þessu spratt sú sannfæring hans að á meðan eitthvað væri að gerast hér væri annað og mun merkilegra að gerast handan við hornið. Veislan þar tæki langt fram veislunni hér. Freistingar Rauðhettu Baldessari sýndi textamálverkin í fyrsta sinn á einkasýningu í Los Angeles, árið 1968. Eftir það lá leiðin greið á helstu stórsýningar vestan hafs og austan. Hann tók meðal annars þátt í einni þekktustu listsýningu síðari áratuga, When Attitudes Become Form – Þegar afstaða breytist í form – sem hinn þekkti svissneski sýn- ingastjóri Harald Szeemann efndi til í Kunst- halle Bern, árið 1969. Eins var honum boðið til Kassel í Þýskalandi, á Documenta 5, árið 1972, og Documenta 7, árið 1982, en fyrir seinni sýn- inguna gerði hann fræga syrpu af verkum sem byggð var á sex ævintýrum úr safni Grimm- bræðra. Þekktasta verkið úr þeirri syrpu er án efa Little Red Cap – Rauðhetta – sem nú hangir uppi í Hafnarhúsinu. Myndin er einstaklega gott dæmi um aðferðir Baldessari. Úr risastóru safni ljósmynda sem BJARGVÆTTUR FRÁSAGNAR- HEFÐARINNAR „Það má því segja að John Baldessari hafi með nútímalegum vinnubrögðum tekist að flytja okkur myndmál sem er hvorki meira né minna en endur- sköpun á aðferðum Giotto og Goya, þeirra gömlu meistara sem hann metur einna mest af því að þeir gátu brugðið upp margslunginni frásögn með svo einföldum og hnitmiðuðum hætti.“ Morgunblaðið/Halldór B Runólfs „Four Fabrics (patterned): two glasses/passers-by“, 1992. Litljósmynd, svarthvít ljósmynd, plastmálning, 250 x 219 cm. Eign: Mai 36 Galerie, Zürich. „The Phone Call: faceless man (orange) with glasses/entanglement of worms“, 1992. Lit- ljósmynd, akrýlmálning, vaxlitir, 203 x 119 cm. Sonnabend Gallery, New York. E F T I R H A L L D Ó R B J Ö R N R U N Ó L F S S O N UM JOHN BALDESSARI OG VERK HANS Í LISTASAFNI REYKJAVÍKUR, HAFNARHÚSI

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.