Lesbók Morgunblaðsins - 16.01.1999, Side 10

Lesbók Morgunblaðsins - 16.01.1999, Side 10
SVAÐILFOR A JOLAFOSTU HINN LANDSFFtÆGI fjallabílstjóri Guðmundur Jónasson tottar pípuna undir stýri á bíl sínum. í sætinu hægra megin er greinarhöfundurinn. SNJÓBÍLLINN Gusi sem Guðmundur Jónasson átti. Þeim félögum yfirsást um veikan blett f ísnum á Tungnaá og þar fór Gusi niður að aftan en stóð næstum uppá endann með skíðin og framhlutann uppi á skörinni. EFTIR GUNNAR JQNSSON Skömmu fyrir jól 1957 fór Sigurjón Rist til vatnamæl- inga í Tungnaó ósamt Eberg Elefsen. Só þriðji var bflstjórinn, Guðmundur Jónasson, brautryðjandi í bílferðum um hólendið og þjóðsagnapersóng. En hér var teflt ó tæpasta vað í svartasta skammdeginu. Is- inn ó Tungnaó lét undan og bíllinn stóð uppó end- ann, að hólfu ó kafi í ónni. SÚ SAGA sem hér verður sögð gerist seint á sjötta áratug þess- arar aldar. Par greinir frá erfiðu ferðalagi í skammdeginu langt frá byggðum manna. Naumast er við því að búast að þeir, sem í dag þeysa eftir stikuðum og full- gerðum fjallvegum yfir brúaðar ár og læki, skilji til nokkurrar hlítar erfiðleika þeirra, er fyrstir ruddu þar steini úr götu. Nú telst ekki lengur til tíðinda þó menn skreppi á snjóbíl, vélsleða eða breiðdekkjajeppa inn yfir Tungnaá til Veiðivatna. Hjálpin er allt um kring ef illa tekst til. Á jólafóstu árið 1957 gat slíkt ferðalag hinsvegar orðið mikil háskafór. Eftir heimsstyrjöldina síðari hóf Raforku- málaskrifstofan vatnamælingar. Einn af þeim sem fyrstir tóku að starfa við þær rannsóknir var Sigurjón Rist. Nær áratug síðar bættist Vatnamælingum nýr liðsmaður, Eberg Elef- sen. Peir félagar báru síðan um langt árabil sameiginlega hita og þunga þessara starfa. Framan af unnu þeir einkum að byggingu sí- rita við ámar, en síðan urðu þeir einnig að fylgjast með þessum mælum, ekki síst að vetri til þegar árnar voru í klakaböndum og mælunum hættast við truflunum. Einnig kom til nauðsyn þess að mæla vetrarrennslið beint. Til þess að vinna þessi verk þurftu vatnamæl- ingamenn að komast að mælistöðunum við ámar og í reynd þurftu þeir að komast vítt um vatnasvið þeirra. Tveggja drifa bfiar leystu vandann að sumrinu. Þeir höfðu einn slíkan til umráða, gamlan herbíl af Chevrolet gerð. Vetrarferðir vom erfiðari viðfangs. Það dróst því nokkuð að þær kæmust á, en vatna- mælingastarfinu var haldið áfram af fullum krafti. Síritamir vora byggðir við ámar, einn af öðram. Kalt verk og karlmannlegt á stund- um, en þama vora engir aukvisar að verki. Fóra miklar sögur af áræði þeirra í ferðum og af því af hve miklu kappi þeir sóttu verk sín. Vora þær sumar með nokkram þjóð- sagnablæ. Bar einkum til þess að ferðir um hálendið höfðu lengi lítt verið stundaðar. Staf- aði því af slíkum frásögnum ævintýraljóma. Sú saga var til dæmis sögð af Sigurjóni að einhverju sinni var hann með aðstoðarmanni að rennslismæla stór-á. Óðu þeir ána við verk- ið og höfðu staðið í henni lengi dags. Þótti að- stoðarmanninum kominn tími til að matast og hafði orð á því við Siguijón. Tók hann því vel en spurði um leið og hann dró tvö harðsoðin egg upp úr úlpuvasa sínum: Getum við ekki etið hér? Eberg var fyrirhyggjusamur ná- kvæmnismaður, hjartahlý tilfinningavera, vinafastur og hafði ríka kímnigáfu. Hann sá um undirbúning ferða af mikilli samviskusemi og útsjón. Matargerð þeirra félaga var sögð ekki tilhaldssöm, fremur en annarra mælinga- manna til fjalla á þessum tíma. Maturinn sam- anstóð mestan part af niðursuðu frá Sláturfé- lagi Suðurlands. Venjulega var eldað í bílnum á prímusi eða kósanhellu. í upphafi vora kannski tæmdar í pottinn nokkrar dósir af smásteik, síðan var daglega bætt í niðursuðu og var það ýmist saxbauti, smásteik eða vín- arpylsur, allt eftir því hvað til var eða hendi næst. Úr þessu varð hin lystilegasta undir- stöðukássa, stundum með liðugri meltingu. Það var mikil upplifun að snæða með þeim að kvöldi slíkan pottrétt, búðing í eftirrétt og ábæti, sem samanstóð af skemmtisögum í ör- æfanóttinni bjartri. Þá var Eberg hrókur alls fagnaðar og gat átt það til að koma ókunnum gestum á óvart með því að reka borðhnífinn í augað svo glamraði í, en hann var eineygður og hafði glerauga í tóftinni. Það kom líkt og af sjálfu sér að þeir félagar leituðu samstarfs við kunnan ferðagarp, Guðmund Jónasson, er þeir hófu vetrarferðir. Hann hafði til að bera meiri reynslu af hálendisferðum en margir menn aðrir og sem meira var hann réð yfir því farartæki er þeir höfðu hvað mesta þörf fyrir. Það var snjóbíll af kanadískri gerð og gekk sá undir nafninu Gusi. Eigandinn, Guð- mundur, var líkt og þeir vatnamælingamenn löngu orðinn þjóðsagnapersóna. Hann var einn af upphafsmönnum ferða um miðhálend- ið, þrautseigur og úrræðagóður, þekkti ekki hugtakið að gefast upp, hafði marga hildi háð á vegum og vegleysum. Almenningur hafði fyrir löngu fengið honum heiðursstarfsheitið fjallabfistjóri. Guðmundur var bæði skjótráð- ur og orðheppinn. Af honum gengu margar skemmtilegar sögur, sem ástæða væri að halda til haga. Löngu eftir að þeir atburðir urðu, sem hér er sagt frá, fór Guðmundur með hópferð á páskum austur í Öræfí en það var vani hans. Ár vora þá allar óbrúaðar og höfðu margir samflot. Festist þá einn bílanna í Núpsvötnum. Sigurjón var með í fór. Hann óð við annan mann út að bflnum. Vatnsflaum- urinn var slíkur að þeir misstu báðir fótanna. Sigurjón lagðist til baksunds enda af frægu sundmannakyni. Hinn maðurinn flaut niður eftir ánni en þar stóðu nokkrir menn á bakk- anum. Guðmundur, sem hafði langa reynslu af því hver afreksmaður Sigurjón var, hafði af honum engar áhyggjur og á að hafa hrópað til fólksins neðar með ánni: Látið Ristarann eiga sig. Hann sér um sig en bjargið manninum! Þessir þrír menn höfðu nú valist saman til ferðar. Þeir vora ýmist tröllslegir að burðum, marghertir eða þannig í allri framgöngu að þeir þóttu ólíklegir til þess að hörfa fyrir ein- EBERG Elefsen var einn leiðangursmanna í skammdegisferðinni að Tungnaá. um. Glíman við íslensk öræfi hefur þó lagt margan ferðalang að velli og hér mátti litlu muna að illa færi. Gráa merin Þann 10. desember árið 1957 lögðu þeir upp frá Galtalæk í Landssveit. Ferðinni var heitið inn að Tungnaá til mælinga og inn í Þórisós. Snjóbíllinn Gusi var fluttur á GMC trukki frá Guðmundi og að auki höfðu þeir Chevrolett- inn vatnamælinganna. Þar sem snjór var orð- inn nægur fyrir Gusa inn á móts við Vala- hnjúka var hann tekinn af palli. Þar skildu þeir bflana eftir en héldu áfram á snjóbfinum þegar þeir höfðu búið hann til ferðar. Ætlunin var að fara inn með Valahnjúkum og undir Dyngjum að Tungnaá. Þessi leið var síðar stikuð og lá þar mikið ekin bílaslóð um margra ára skeið. Þeir höfðu ekki ekið langa leið er annað skíðið brotnaði undan Gusa. Fóturinn, sem ber uppi skíðið, hrökk í sundur en alltaf er nokkur hætta á því ef ekið er utan í eða á steina sem leynast í lausamjöll. Þar eð þeir áttu þess engan kost að gera við bilunina á staðnum, ákváðu þeir að snúa aftur til byggða. Óku þeir til baka á einu skíði þangað sem bflamir höfðu verið skildir eftir. Þetta er framkvæmanlegt vegna þess að snjóbfll þessi er þannig gerður að þyngd hans hvflir á tveimur löngum beltum og er drifbúnaðurinn á þeim framanverðum. Fremst á bílnum eru hinsvegar skíðin tvö. Taka þau af velting og er bflnum stýrt með því að snúa þeim. Þegar ekið er á auðu eða snjólitlu landi era skíðin tekin af og hjól sett í þeirra stað. Við bílana var brotna skíðið ásamt stubbnum, sem tek- inn var af Gusa, fært yfir í Vatnamælingabfl- inn og óku þeir á honum í byggð. Á Galtalæk bjuggu þá hjónin Sigurjón Pálsson og Sigríð- ur Sveinsdóttir. Hjá þeim var fastur áningar- staður þeirra er fóru til fjalla upp með Þjórsá að austan. Bar margt til þess. Þetta var síð- asti bærinn áður en haldið var úr byggðinni. Þar tóku menn gjaman eldsneyti og leituðu frétta af veðurlagi og færð. Á Galtalæk var nokkur viðgerðaraðstaða, betri en víðast var í sveitum, og síðast en ekki síst voru viðtökur og viðmót fólksins þannig að það laðaði að sér gesti. Þangað leituðu þeir nú þremenningarn- ir með sitt brotna bílskíði. Þar gerðu þeir síð- an við bilunina og tókst vel miðað við aðstæð- ur. Næstu nótt sváfu þeir þar á Galtalæk. Óvíst er hvort þetta óhapp með skíðið hefur verkað sem illur fyrirboði en um nóttina dreymir Guðmund að til hans kemur grár úti- gangshestur, ekki alveg hvítur, heldur ösku- grár með ákaflega mikið vetrarhár og illúð- legur ásýndum. Skepna þessi ræðst þegar að Guðmundi og bítur hann í brjóstið og vaknar hann við það. Engar sögur fara af draumum félaga hans. Um morguninn er þeir vöknuðu var veður þokkalegt með talsverðu frosti og ekkert að vanbúnaði að halda fram ferðinni. Eitthvað hefur þó tíðarfarið verið rysjótt dagana á und- an því Sigurjón bóndi sagði við Guðmund skömmu áður en þeir lögðu upp: Nú líst mér ekki á ferðalagið ykkar í þessari tíð. Hvað um það. Þeir ákváðu að fara enda virtist engin ástæða til annars. Héldu þeir nú af stað sömu leið og áður inn að Valahnjúkum. Skíðið var sett undir Gusa og var hann nú á ný klár til ferðar. Útbúinn af mikilli fyrirhyggju og alúð. Tankar fylltir, birgðir komnar á sinn stað, bæði matur bensín og olíur, rafgeymirinn úr trukknum til vara milli framsætanna, einka- búnaður, verkfæri og mælitæki aftur í og á hillunum bæði að aftan og framan merkilegt safn ótrúlegustu hluta, sem löng og mikil reynsla hafði kennt að komið gæti að gagni við hinar ólfldegustu aðstæður eða jafnvel að eitt og annað hafi verið sett þarna vegna hug- boðs eigandans um mögulegt notagildi á ein- hverri tíð. Gekk nú ferðin greiðlega inn að Tungnaá og unnu þeir þar við margvísleg mælingastörf næstu daga. Á köldum klaka Þann 17. desember var lagt af stað inn í Þórisós og var ætlunin að hafa viðkomu í Veiðivötnum. Veður var aðgerðarlítið um morguninn, nokkurt frost. Færið var þokka- legt en snjór ekki ýkjamikill. ísar sýndust traustir á öllum dældum og lænum. Snjóbíll- inn öslaði fannimar og gusaði kögglum úr beltunum upp í hjólaskálarnar með hljóði, sem minnir á hófaskelli viljugra gæðinga og er enda merki þess að Gusa sé ekið á óska- færi. Þannig var nafn hans til komið. Sóttist ferðin greiðlega og komu þeir inn á Svarta- krók fyrir miðjan dag. Þegar þeir komu að ánni stöðvaði Guðmundur bflinn á háum mel. Áðu þeir þama nokkra stund og snæddu af nesti sínu, spjölluðu saman meðal annars um það hvar best væri að fara yfir ána. Kom þeim saman um að reyna þar sem þeir voru staddir. Eberg og Sigurjón fóru út með járnkarla til þess að kanna leiðina en Guðmundur beið í bílnum. Glærasvell var að sjá á ánni og skoð- uðu þeir félagar ísinn með jöfnu millibili alla leið yfir. Voru um þrjátíu metrar á milli þeirra staða þar sem þeir reyndu þykktina. Þeir merktu leiðina með litlum vörðum, ein- kenndu þær með sandi og lituðu sumar með gulum vökva. Þegar þeir höfðu fullreynt lét Guðmundur bflinn síga út á svellið. Sigurjón og Eberg stóðu með nokkru millibili úti á ísn- um og vörðuðu leiðina, Sigurjón nær Gusa. Þegar bfllinn kom á móts við Eberg varð óhappið, ísinn brast og bíllinn byrjaði að sökkva. Þrátt fyrir vandaða könnun hafði þeim sést yfir smákafla, þar sem ísinn var veikur, um sex tommu þykkur. Sennilega hef- ur straumurinn étið hann neðan frá eins og oft gerist þegar ár frjósa saman og ísinn þrengir að rennslinu. Það er líklegt að bíllinn hefði sloppið yfir á nægilegum hraða. Því var bara ekki til að dreifa. Guðmundur hefur ef til vill talið sig vera kominn yfir ána og þrátt fyr- ir köll þeirra Sigurjóns og Ebergs náði hann ekki að gefa í. Isinn brast undan bílnum aft- 1 O LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 16. JANÚAR 1999

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.