Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1993, Qupperneq 17

Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1993, Qupperneq 17
Signor Torfi Erlendsson fylgdist grannt með öllum aðkomumönnum ogfærði íbók embættisins. Þar var kominn einn „líðilegur slordón“að nafni Hallgrímur Pétursson. verk stoðuðu lítt, hvað þá góður vilji. Menn gátu aðeins orðið sáluhólpnir fyrir fórnar- (jauða Krists og guðs náð. En menn voru auðvitað ekki sjálfráðir að því, hvort þeim öðlaðist guðs náð, ekki einu sinni að þeir gætu iðrast. Til þess þurfti nefnilega hvorki meira né minna en guðs náð. Ekld er í sjálísvald sett, sem nokkrir meina, yfirbót, iðran rétt og trúin hreina Hendi þig hrösun bráð, sem helgan Pétw, undir guðs áttu náð, hvort iðrast getur. 2) Eftir siðbreytinguna þótti mörgum manni sem hann væri svo sem á flæðarskeri stadd- ur, er hann var sviptur dýrlingum þeim er gengu á milli guðs og manna, og góðverk dugðu ekki lengur né sálugjafír. Óraveg mátti kalla frá íslandi til guðs, en leiðin hægari til helvítis, enda hallaði þar undan fæti. Þann vonda stað uppmáluðu menn í 16 greinum upp á punkt og prik, svo sem höf- undar hefðu verið þar ráðsmenn áratugum saman eða að minnsta kosti húskarlar. Þetta er allt í Kristilegrí undirvísun og síðan að sjálfsögðu snúið í bundið mál til áhrifsauka: Kvelur þá eldur og kynstraiýla, kvelur, en lifa þó í heli; ólykt slík er af eldsins kveikju og meinMum brennisteini. Höggur ormur önd og naggar, aldrei sh'tur pínu vítis; krenja djöflar kropp með hrömmum, kreista, þrýsta, hrista og nísta. Nokkrir, héldum við, að mundu hafa hugs- að sér að öðlast mátt með því að veðdraga sig þeim höfðingja sem réð fyrir þessum písl- um. í þeim viðskiptum veitti reyndar flestum mönnum miður og fengu bágt fyrir margir, en „þegar Pokurinn er búinn að svíkja mann, fer maður að biðja guð“ „sagði Jón Þeófílus- son að vestan. Hann var áreiðanlega brennd- ur. Nú fórum við í ferðalag á landi, að því „drottins hveitisáðlandi í Sk;ilholti“ á skrúð- máli sr. Jóns í Hítardal, fóður sr. Vigfúsar og dr. Finns. Þar sat í makt og miklu veldi magister Brynjólfur, fyrrnefndur, og runnu saman í honum tveir straumar, mannhyggj- unnar, lærdómsins, sem bæði var þjóðlegur og alþjóðlegur,- svo og hins stranga rétt- trúnaðar. En þegar hugarsturlun íslendinga bar vel 20 menn á bál, gerðist slíkt ekki í námunda við hveitisáðlandið í Skálholti. Meistari Brynjólfur sá til þess. Hann bjarg- aði skólapiltum undan fári hysteríunnar, og églas hið ógleymanlega bréf hans um djöfuls- ins makt. Það þótti okkur merkilegt: 10. janúar 1656 „Eg held ekki neitt ráð betra ísvoddan efnum en íherrans nafni að stíga yfir allar þess kyns hindranir, hvort sem þær rísa af manna ráðum og samtökum eður göldrum og gemingum, og forsmá í guðs ótta hvort tveggja. Djöfullinn hefir hér á landi mesta makt, af því að menn óttast hann of mjög. En svo mikið sem gengur í hans ótta af mannsins hjarta og þeli, svo mikið dregst frá guðsótta í réttrí trú, og þar fyrír líður drottinn og leyfir að óvinurinn hefir svo mikið æði í krísti- legri kirkju, að hjörtun mannanna eru volg og halda ekki einlægt við guð almátt- ugan, heldur falla fram hjá guði, hverjum einum óttinn ber, svo vel sem elskan og trúin, og óttast jafnframt guði andskotann. Það er ein orsök með öðrum í þessu landi, er eg held, að gefí djöfíinum rúm til sinna strákaverka. En þá hann er forsmáður, með því að hann er drambsamur andi og líður það ógjarna, þá mun dofna hans áræði, komi þar til alvaiiegur guðsótti, bænin og ástundan kristilegs lífernis í guðhræðslu, sparneytni og hófsemi." 3) I fór með okkur að Skálholti var maður illa haldinn að klæðum og fararbeina vestan af Nesjum. Föðursystir hans var gift hálf- bróður hins lærða og volduga biskups, og fyrir hennar orð hafði Brynjólfur Sveinsson reynst honum betri en enginn. Óg enn fór svo. Biskup hætti því til, að vígja próflausan brotamann til prests. Á leiðinni til baka átti prestur reiðhest og sæmileg klæði. Þegar Hallgrímur og Guðríður settust að á Bolafæti og voru dæmd fyrir frillulífi, skutu fátækir sjómenn í Keflavík saman fiskum til sektargreiðslu. En stórbokkamir í Vogum, Höfnum og á Stafnesi skutu engu saman og átu fiska sína sjálfir. Þeim þótti sér mikil smán ger, er slordóninn var vígður prestur til Hvalsnesþinga. Hallgrímur átti við steig- urlæti þeirra aðeins eitt svar, hið sígilda svar íslenskra fátæklinga: Fiskurinn hefur þig feitan gert sem færðui’ er upp með togum. En þótt þú digur um svírann sért, samt ertu Einar í Vogum. Því miður gekk Hallgrími ekki áfallalaust í hinu nýja embætti, og við gátum ekki stiilt okkur um að skyggnast til hans, þegar hann þóttist mundu fá færi á að sýna biskupi sín- um og velgjörðamanni hvers hann væri megnugur. Biskup skyldi vísitera um Nesin og Hallgrímur messa á Kálfatjörn. Hann hafði vandað ræðu sína ákaflega. Mikið gæftaleysi hafði verið lengi og haldið Suður- nesjamönnum í landi, þó fast þeir sæktu sjó- inn. Rennur upp sunnudagur, er Hallgrímur skyldi sanna embættishæfni sína fyrir bisk- upi og stórbokkum héraðsins. En viti menn, sól fer á loft og verður logn mikið og hægt frost. Búhöldurinn sigrar guðsmanninn í Brynjólfi Sveinssyni, og fyrir sakir brýnnar nauðsynjar aflýsir hann messu á Kálfatjörn og leyfir formönnum að róa. En guði skal þó gjalda sitt, og hann stjákiar um staði með nokkrar hræður sér í fylgd, líkastur lækni á stofugangi, blessar hvert hús sem á vegi hans verður, vígt og óvígt, þar með kofaræk- snið Víti, og leggur út af dæmisögunni, þeg- ar Kristur mettaði þúsundir með fáum einum fiskum. Nú skyldu Suðurnesjamenn hins vegar mettast af mörgum fiskum, því að auðvitað var sálusorgari þeirra Hallgrímur Pétursson, enginn jafnoki Krists í krafta- verkum. Hallgn'mur varð fyrir svæsnum vonbrigð- um þennan dag, og stólræðan góða var aldr- ei flutt í Kálfatjarnarkii’kju, hann snöggreið- ist biskupi, gleymir velgjörðum hans og miss- ir út úr sér: Biskupinn blessar hjalla, bilar þá aldrei upp frá því, krosshús og kirkjur allar og karlinn sem býr Víti í. Fiskifóng formenn sækja, fræðasöng þarf ei rækja; ágimd röng reiknast ei til klækja. Hvenær skyldi þvilíkri snilld orðsins beitt til fullnustu í þjónustu fagnaðarerindisins? III Svo hafa sagt hinir fyrri menn, að sjaldan sé ein báran stök. Skammt var milli svar- daga á öld eiðsins. Ári fyrr en hinn valdríki biskup í Skálholti væri sveigður til einveldi- seiðs í Kópavogi og horfði á tárvot augu Árna Oddssonar sér við hlið, hafði hann ver-- ið kúgaður til að taka nauðungareið af einka- dóttur sinni fyrir háaltari dómkirkjunnar, um það að hún væri hrein mær: „Til þess legg ég, Ragnheiður Brynjólfs- dóttir, hönd á helga bók og það sver ég við guð almáttugan, að ég er enn á þess- arí stundu svo óspillt mey af öllum karl- manns völdum og holdlegum saurlífísverk- um sem þá, er ég fæddist fyrst í þennan heim af minnar móður lífí. Svo sannarlega hjálpi mér guð með sinni miskunn, sem égþetta satt sver, en refsi mér, ef ég Iýg.“ Brynjólfur biskup var lærður ekki aðeins í guðfræði og klassík, heldur og í læknis- fræði, jafnvel fósturfræði. Hann vissi upp á sína tíu fingur að dóttir hans var virgo intacta. Hvað þá? Sonur Torfa Erlendssonar, síra Sigurður Torfason, taldi sig hafa kverkatak á biskupi vegna margfaldrar hlífðar hans við vini, frændur og venslamenn. Sigurður var sjálfur sekur um embættisafglöp. En ef hann ætti að gjalda þeiiTa, skyldi ekki látið hjá líða að ljóstra upp ávirðingum biskups og hans fólks. Hvernig fékk Hallgrímur Pétursson vígslu? Var ekki í almæli að biskupsdóttir væri meira en námsmær sr. Daða Halldórs- sonar? Bi-ynjólfur biskup lét ekki son Torfa sýslu- manns semja af sér refsingu. En hann skyldi þá líka sýna í eitt skipti fyrir oll með áhrifa- miklum hætti, að hann hlífði ekki sínum nán- ustu. Og nánust honum allra var einkadóttir- in sem bai- stoltarnafn ættarinnai’, Ragnheið- ar móður biskups og Ragnheiðar á rauðum sokkum, langömmu biskups. Auðvitað hætti hann ekki á að láta hana sverja meineið, fátt var voðalegra eilífri sálu- hjálp, en skaplyndi dóttur sinnar hefði hann átt að þekkja af sjálfum sér og afa sínum, Páli Jónssyni, kenndum við Staðarhól, þeim sem kraup hátigninni með öðrum fætinum en stóð á rétti sínum með hinum. Eftii’ auðmýkinguna í kór Skálholtskh’kju, og stóðu þar í kring allir háklerkar biskups- dæmisins skrýddir, fór Ragnheiður rakleiðis á fund ástmanns síns. Síðar ól hún honum barn, svo að ekki skeikaði degi á réttum meðgöngutíma kvenna. Líf hennar vai’ð stutt og síðast með kröm og kvöl. Og þá mundum við að í hendur hennar LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 20. DESEMBER 1993 17

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.