Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1993, Qupperneq 11

Lesbók Morgunblaðsins - 20.12.1993, Qupperneq 11
Tréskurðarmynd eftir Gfsla Sigurðsson. Þegar spilað var í kirkju á jólum gat sú ískyggilega staða komið upp, að tveir yrðu tígulkóngarnir og að annar þeirra væri myrkvahöfðinginn sjálfur. er bjó á Stórólfshvoli, en þaðan fluttist hann að Stóra-Núpi í Eystrihrepp. Mun það hafa verið nálægt 1860. Þá breyttist sókna- skipun þar eystra. Stórólfshvolskirkja lagð- ist til Keldnaþinga. Síra Sveinbjörn Guð- mundsson þjónaði því kalli í nokkur ár og bjó í Kirkjubæ á Rangárvöllum. Filippus, sem áður er getið, bjó þá í Varmadal, sem er næsti bær við Kirkjubæ. Eitthvert sinn, erfundum þeirra barsaman, minntist prest- ur á spilamennskuna á Stórólfshvoli og spurði Filippus, hvort hann vildi segja sér í trúnaði eitthvað um það, sem fyrír hann og félaga hans bar í kirkjunni á jólanótt- ina. Filippus var ófiís á það. En er prestur lagði fast að honum og lofaði honum þag- mælsku, sagði Filippus honum alla söguna, og prestur efndi vel heit sitt. Síra Svein- björn var síðast prestur í Holti undir Eyja- fjöllum. Jón, sonurhans, sem hafði búið sem bóndi þar í sveit, en var síðast sýsluskrif- ai-i á Efra-Hvoli, var gáfaður maður og vel að sér. Hann var góðkunningi minn og míns fólks. Kom hann öðru hverju til okkar að Breiðabólstað. Einhverju sinni barst þá í tal eitthvað um dulræna hluti, þar á með- aI umjólanóttina á Stórólfshvoli. Sagði hann þá þessa sögu um föður sinn, sem þá var fyrir löngu dáinn. Hann sagðist einhvern tíma hafa minnzt á þetta við hann og spurt hann, hvort hann vildi ekki segja sér eitt- hvað um það, sem Filippus sagði honum, en hann neitaði því. Þá sagðist Jón hafa sagt: „Það hefír veríð eitthvað Ijótt, sem fólkið sá, fyrst því varð svona mikið um það“. „Nei, það var öðru nær, það var dýr- leg sjón, því máttu trúa, drengur minn“. Meira fékk hann ekki. III Margt smálegt sem á mUli ber í sögum þessum liggur í augum uppi, og um síðir gerir Guðrún Hermannsdóttir þá grein fyr- ir efninu, sem höfuðmáli skiptir og hún tel- ur sönnu næst. Hér verður þó lítilræði við aukið. Séra Sigurður Thorarensen var sonur gísla prófasts Þórarinssonar í Odda og sa,t á Stórólfshvoli 1817-1839. Á þeim árum var hann kvæntur fyrri konu sinni, Guðrúnu, dóttur Vigfúsar sýslumanns á Hlíðarenda Þórarinssonar; þau hjón voru bræðrabörn. Kona Vigfúsar sýslumanns, móðir Guðrún- ar, var Steinunn Bjamadóttir landlæknis Pálssonar. Um þessar mundir, eða á árunum 1817- 1837, sat móðurbróðir Guðrúnar Vigfúsdótt- ur, séra Eggert Bjarnason, á Stóruvöllum á Landi við mikla ómegð. Frændsemi hefur með öðrum ástæðum leitt til þess að þau séra Sigurður og Guð- rún tóku í fóstur dóttur séra Eggerts, Björgu, fædda í september 1822, og er hún með vissu komin að Stórólfshvoli tveggja ára gömul. Móðir hennar var þriðja og síð- asta kona séra Eggerts, Þórunn Gísladóttir frá Hlíðarendakoti. Séra Eggert fékk síðar Saurbæjarþing og loks Stafholt 1843, en lét af prestskap 1847 og andaðist í Efranesi í Stafholtstungum 1856. „Hann var hraustur að afli, snar og hinn mesti fjörmaður, hesta- maður mikill og drykkjumaður, og þá held- ur vanstilltur, en hversdagslega gæflyndur, söngmaður góður, en daufur ræðumaður, hirðulítill um embætti sitt, enda lítt hneigð- ur til prestskapar, skeytingarlítil í klæða- burði, ófríður sýnum, móleitur í andliti, meðalmaður að vexti, stundaði talsvert lækningar og bar gott skyn á þau efni.“ Líf séra Eggerts var á marga lund mæðu- samt, og talið er að allar konur hans þrjái* hafi þjáðzt af geðveilu. Átti hann með þeim þrettán böm, er upp komust. Spilamennskan á Stórólfshvoli hefur átt sér stað 1837 eða 1838, eins og raunar er talið sennilegt í einni gerð sögunnar hér að framan. Fyrra árið er Björg Eggerts- dóttir 15 ára samkvæmt sóknarmannatalinu og Árni Benónísson 16 ára. Dvöl Árna Ben- óníssonar á Stórólfshvoli afmarkar söguna í tíma, því að hann dvelur þar einungis þessi tvö ár, skráður tökudrengur. Á einum stað hér að framan er fast látið að því liggja að faðir Árna hafi verið kempan Benóní Jónsson, sem bar strokkinn heim úr Odda- fjósi í þorraþrælsbylnum nafntogaða, í tíð séra Gísla Þórarinssonar; en á daginn kem- ur að þetta er getgáta ein. Ami var sonur hjóna á Efrahvoli í Stórólfshvolssókn, Ben- ónís Steinssonar og Guðrúnar Guðlaugs- dóttur. Þau eignuðust fjölda bama auk Árna; vart líður svo ár 1819-30 að þeim fæðist ekki barn, og oft deyr þá annað jafn- harðan í þess stað. Árni var fermdur á Stó- rólfshvoli um leið og Björg litla Eggerts- dóttir, 29. maí 1836, sagður fæddur 1821. Ekkert skortir á að Filippus sá, er Guð- rún Hermannsdóttir getur um, komist til skila í fræðunum. Filippus Stefánsson bjó, ægar saga þessi gerðist, í Króktúni, gam- alli hjáleigu frá Stórólfshvoli og stutta bæj- arleið þaðan. Ekkert_er því til fyrirstöðu að Filippus bóndi hafi einmitt verið gest- komandi á prestssetrinu og snarað sér í gleðskapinn með fólkinu þetta afdrifaríka jólakvöld. Filippus var fæddur 1801, sonur Stefáns bónda í Varmadal, Sveinssonar, og sjálfur bjó hann í Varmadal frá 1844 til dauðadags 1856. Þess má geta að árið 1845 er Árni Benónísson vinnumaður hjá honum í Varmadal. Annar Filippus, vinnumaður á prestssetr- inu, kann að hafa komið við þessa jólasögu. Hann var Þorvaldsson. Okkur leyfist auðvit- að að álíta mjög sennilegt að hann hafi ekki endilega lúrt inni í bæ þegar til kast- anna kom. Guðrán Hermannsdóttir fullyrð- ir að fjórða persónan hafi verið með í spil- inu, og þegar tveir mannanna vom nafnar, var sízt að undra þótt annar þeirra gleymd- ist þegar sagan fékk á fæturna. Þannig má lengi leika sér í huganum. Annars var margt um manninn á Stórólfshvoli; auk prestshjónanna, tveggja sona þeirra og tökubama, vora þar allmörg vinnuhjú af báðum kynjum. Páll, hinn nýgrafni „vinnumaður“ eða „unglingspiltur", sem þau Árni og Björg buðu í spilin, hefur verið Páll Gunnlaugsson vinnumaður á Stórólfshvoli, er lézt 1. júlí 1834 „af kveflandfarssótt“, 26 ára gamall; en að vísu hefur nokkuð lengra verið liðið frá dauða hans en sagnirnar vilja vera láta. Snorri „bóndi á næsta bæ“, sá er ávítaði fólkið fyrir helgispjöllin, hlýtur að hafa ver- ið Snorri Bjamason bóndi í Miðhúsum, 64 ára 1837. Björg Eggertsdóttir (raunar nefnd Guð- rún á einum stað í sögunum) fylgdi prests- hjónunum að Hraungerði 1839 og giftist þaðan Andrési Þórarinssyni frá Laugum í Ytrihrepp, Ögmundssonar á Hrafnkelsstöð- um. Við manntal 1845 era þau enn ógift í Hraungerði, Björg „24 ára fósturdóttir prestsins" og Andrés „35 ára vinnumaður (smiður)“. Þau bjuggu í Brattsholti 1856- 1863, komu þangað frá Hróarsholti sam- kvæmt prestsþjónustubók Stokkseyrar, en síðan bjuggu þau í Holti 1863-1884. Andrés var formaður í Selvogi um skeið. Honum er svo lýst að „hann var lágur maður, hnell- inn, með kragaskegg, fjörmaður. Hann var smiður á tré og jám, söngmaður ágætur, víðlesinn og margt vel gefið, en skapsmun- ir svo erfiðir sakir bráðlyndis, að það stóð honum til baga“. Hin eina mannlýsing sem völ er á af Björgu Eggertsdóttur á fullorðinsáram er fólgin í ummælum Guðránar Hermanns- dóttur: „alvöragefin og nokkuð þunglynd“. Ástæða er hinsvegar til að ætla að þjóðsög- umar taki heldur djúpt í árinni um þessa gáskafullu unglingsstúlku að hún hafi orðið „vitskert", „brjáluð alla ævi“ eftir tiltækið í kirkjunni. Ein sagnanna lætur raunar duga að hún hafi aldrei orðið „fyllilega jafn- góð“, og er það í skikkanlegra samræmi við vitnisburð Guðránar Hermannsdóttur. Þeim Björgu og Andrési varð tveggja dætra auðið; þær vora Guðrún, kona Ingi- mundar Gunnarssonar í Oddagörðum, og Steinunn, kona Guðmundar Guðmundsson- ar í Efraseli, síðar í Sandfelli á Stokks- eyri. Þau Ingimundur og Guðrán bjuggu í Holti samtímis Björgu og Andrési frá 1877, en flytja þaðan að Oddagörðum 1888. Þá er Björg í fór með þeim, en Andrés ekki. Árið eftir er hann „gamalmenni“ að flytjast frá Miðmeðalholtum til Stokkseyrar, og ljóst er að þau hafa lítt verið samvistum á efri árum. Andrés lézt í Efraseli hjá Steinunni dótt- ur sinni og Guðmundi manni hennar 30. marz 1894. Björg dó í Oddagörðum úr „elli- lasleika" 26. febráar 1897, svo að hún hefur lifað allmiklu lengur en þjóðsagan, sú fyrsta í röðinni, geiir ráð fyrir. Vert er að veita því athygli að þegar séra Magnús Helgason segir Olafi Davíðssyni söguna 1901, hefur hún þegar tekið á sig magnaðan forneskju- brag. Hún var þó ekki eldri en þetta; að- eins fjögur ár vora liðin frá láti Bjargar Eggertsdóttur, sem forðum var „ung og gáskafuir og sögð „ærið upp á heiminn". (Ólafur Daviðsson: íslenzkar skemmtanir; íslenzkir þjóðhættir; Þjóðsögur Ólafs Davíðssonar; Þjóðsögur Einars Guðmundssonar; Rauðskinna; Bólstaðir og búendur í Stokkseyrarhreppi; Islenzkar æviskrár; Valgeir Sigurðsson: Ragnvellingabók; prestsþjón- ustubækur Stórólfshvols, Stokkseyrar, Stóruvalla, Gaulverjabæjar og Laugardæla; sóknarmanntöl Stór- ólfshvols og Gaulverjabæjar; manntal á íslandi 1816, 1846, 1870, 1880, 1890.) LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 20. DESEMBER 1993 11

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.