Lesbók Morgunblaðsins - 16.09.1989, Síða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 16.09.1989, Síða 6
£ 4 Eru hugmyndir Hávamála norrænar eða suðrænar? eir sem lesið hafa Hávamál að einhverju gagni hljóta að hafa áttað sig á því einfalda atriði að öllum setningum (og raunar málsgreinum einnig) í kvæðinu má skipta í tvo hópa eftir gildi. Annars vegar eru þær setningar sem Hvað af Hávamálum er orðið til fyrir kynni höfiindar af Manvélum Óvíðs og hvað er af norrænum uppruna? Hvað er innlendur fróðleikur, hvað útlendur lærdóm- ur? Hverjir þættir kvæðisins eru þegnir úr bókum að sunnan og hveijir frá fólki, sem ættað var að austan? Handan við Hávamál 2. hluti Það er einber fjarstæða að telja Hávamál og önnur fornkvæði vera norræn í heild sinni, þótt ýmislegt af efni þeirra sé vitaskuld af innlendum stofni. En það háir mjög rannsóknum á fornum bókmenntum okkar, að hugmyndasaga íslendinga hefur aldrei verið skráð. Eftir HERMANN PÁLSSON hafa ákveðinn geranda eða þolanda, svo sem sémafn eða fornafn sem beitt er um til- tekna persónu. Slíkar setningar mætti kalla sérgildar, enda er hlutverk þeirra bundið við umhverfi og aðstæður. Þegar sérgildri setningu er fengið nýtt umhverfi breytist hlutverk hennar og merking, en eitt helsta samkenni þeirra er að þær þrífast helst ekki í öðm samhengi en þeim var ætlað í fyrstu. Sem dæmi um sérgildar setningar skal taka fyrra hluta 78. vísu: Fullar grindur sá eg fyr Fitjungs sonum; nú bera þeir vonarvöl. Á hinn bóginn em setningar sem hafa að geranda hugtaksheiti, fornafn sem er ekki tengt við tiltekna persónu ella þá nafn- orð sem hefur almenna merkingu. Nú skal benda á síðara hluta 78. v. en hann er al- menns eðlis: Svo er auður sem augabragð. Hann er valtastur vina. Önnur dæmi: „Hverf er haustgríma," „Dælt er heima hvað.“ „Vin sínum / skai maður vinur vera / og gjalda gjöf við gjöf.“ Vitaskuld heyra fmmlagslausar setningar hér til: „Að kveldi skal dag leyfa." „Við eld skal öl drekka." Setningar á borð við þær sem nú hafa verið nefndar mætti kalla sígildar, enda hafa þær almennt gildi sem breytist ekki þótt þeim sé fengið nýtt um- hverfí. Allar sérgildar setningar Hávamála em hlutar af frásögn: þær lúta að atvikum sem flest era tengd við Óðin, þótt nokkrar aðrar persónur komi þar einnig við sögu. í fyrra hluta 78. vísu lýsir skáldið tilteknu atviki sem hann kveðst hafa séð sjálfur: „Fullar grindur sá eg fyrir Fitjungs son- um:“ Þeir bræður hafa verið forríkir menn, enda áttu þeir fullar grindur fjár. En í þriðja vísuorði kveður við annan tón: „Nú bera þeir vonar völ.“ Þeir hafa sem sé tapað öllu sínu fé og em komnir á vergang. Þótt frá- sögnin sé í sneggsta lagi, þá er hér um eins konar dæmisögu að ræða. Engin skýring er gefin á gjaldþroti þessara manna, en Esóp og aðrir snillingar í dæmisagnagerð hefðu vafalaust gefíð í skyn hvað olli þessum ósköpum. í helgra manna sögum og öðmm ævintýmm sem snúið var úr latínu á sínum tíma em ýmsar frásagnir af auðkýfingum sem urðu þurfamenn og er þó enginn vegur að vita hvaðan Hávamálum kom þessi hug- mynd. En síðari hluti vísunnar dregur al- menna ályktun af eignatjóni Fitjungs sona: auðævum er ekki treystandi: „Svo er auður sem augabragð. Hann er valtastur vina.“ Hér vísar fomafnið hann til auðs enda má gera ráð fýrir tveimur sjálfstæðum setning- um sem notuðu sama geranda: „Svo er auður sem augabragð" og „Auður er valtast- ur vina.“ í sambandi við þá Fitjungs syni skal minna lauslega á latneskan orðskvið frá miðöldum sem hljóðar svo: „Auðmaður árla dags, öreigi að kveldi.“ Um sígldar'setningar er þrennt að at- huga: í fyrsta lagi teljast þær allar til spak- mæla, sem er langtum víðtækara hugtak en „orðskviðir" eða „málshættir"; þeir eru einskorðaðir við stutt kjarnyrði með fastri hrynjandi og eru yfirleitt stuðlum bundnir. Spakmæli geta hins vegar verið heilar máls- greinar, til að mynda aðalsetning með einni eða fleirum aukasetningum. Sá einn veit er víða ratar og hefir pld um farið hveiju geði stýrir gumna hver. Slíkar staðhæfíngar teljast til spakmæla engu síður en kjamyrði á borð við „Halur er heima hver“ og „Glík skulu gjöld gjöfum" sem flestir munu telja til málshátta. í öðru lagi er auðvelt að skipa sígildum setningum í flokka í samræmi við merkingu þeirra og hlutverk. Ýmsar fjalla um ástir, aðrar um vináttu, víðförli, auð, mannvit, hóf, líf og dauða, örbirgð, ofmælgi og svo framvegis. Og í þriðja lagi er hægt að bera sígildar setningar Hávamála saman við hlið- stæð spakmæli á öðrum tungum, og með slíku móti geta menn kannað hugmyndir Hávamála um vináttu, ástir og önnur mann- leg vandamál í Ijósi þeirra rita sem lærðir íslendingar fyrr á öldum munu hafa kynnst, og voru sum þeirra bækur sem Jón helgi mun ekki hafa reynt að fela fyrir prestling- um á Hólum. 8 Nítugasta og fimmta erindi Hávamála hljóðar á þessa lund: Hugur einn það veit er býr hjarta nær. Einn er hann sér um sefa. Öng sótt er verri hveim snotrum manni en sér engu að una. Merkingin í þessum ljóðlínum má heita björtum vormorgni ljósari. Sjálfur veit einn hvað býr í innsta hugskoti hans, hver mað- ur er sér um geð sitt. Hver einstaklingur fer ekki einungis einn saman, heldur getur enginn annar kynnst huga hans til hlítar. 6

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.