Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 31.05.1986, Qupperneq 13

Lesbók Morgunblaðsins - 31.05.1986, Qupperneq 13
Fomgrísk myndlist: Helios, sonur sólarinnar, ekur á vagni sínum / dögun uppúr hafifjúpunum. Lítill, fomgrískur vasi getur rúmað stórkostlega myndlist: Stríð milli guða ogjötna. heimur háttbundinn og samhljómandi vel, þaðan sem okkar eigin menning er sprottin. Þar stóð vagga okkar. EFTIR1453: NlÐURLÆGING OG Glundroði Annars vegar mál fólksins og skáldanna sem voru því samferða, hins vegar fræði- mannanna, sambandslausra útlaga við sitt fólk, embættismanna sem þjónuðu öðrum sínu fólki til óþurftar. Annars vegar óstöðv- andi gróður tilfínninga og hugvits; hins vegar siðlátt og afturvísandi samræmt tungutak fomt. Þótt hér séu einkum hugleidd ljóðskáld skal nefnt það prósaskáld grískt sem hæst ber, og hefiir á sínu sviði átt meginþáttinn í því að málið á vörum alþýðunnar sigraði sem bókmenntatunga Grikkja: Demótika: Það er Kazantzakis frá Krít. Hann stóð um sinn hið allra næsta því að hljóta Nóbelsverð- laun fyrir sínar miklu skáldsögur, sem við eigum ýmsar í íslenzkum þýðingum. Og nú er varla hugsandi að alvarlegur höfundur skrifi á gervimálinu fína Kaþarevoussa; sem var of fínt til að þjóna lífinu í hamsleysi sínu, fjöri, ólgu og hrikaleik. í grískum skáldskap verða straumhvörf á þcssari öld. Tengsl tónlistar og ljóðs eru að nýju vakin, skáld yriqa á máli alþýðunn- ar. Ljóðið nær aftur til alþýðu. Aftur er byggt á þjóðkvæðunum og þjóðlögunum þar sem hugur fólksins var sagður á máli al- þýðunnar, það var um sinn dulmál gagnvart aðfluttum embættismönnum sem lögðu sig eftir fína málinu úr fomöldinni sem átti að vera. Skáldin leita nú að hinu sanna gríska andliti; og Grikkir eignast nokkur höfuð- skáld. Þó hér sé einkum horft til Elytis sem hlaut Nóbelsverðlaunin 1979. Það er önnur saga að segja frá því hvem- ig þetta sundraðist, grísku borgríkin glötuðu sjálfstæði sínu og urðu rómverskar hjálend- ur, hvemig sigraðir sigmðu Grikkir Róm- veijana, grísk hugsun fijóvgaði menningu Rómveija, hið andlega líf. Síðan vex upp aust-rómverska ríkið þegar Rómaríki er fallið með sinni undarlegu þjóðarblöndu þar sem saman komu Persar, Slavar, Serbir, Albanir, Búlgarir, Arabar, Tyrkir auk Grikkjanna með sérstæðri menningarþróun sinni undir merkjum Býzanz; og jafnvel slæddust í þann heim íslenzkir menn, og sóttu kannski frjómagn til að blanda öðmm áhrifum svo yrðu til gullaldarbókmenntimar okkar. Það ríki hrynur 1453; og þá tekur við niðurlæging, undirokun og glundroði, og sundrar menningarreisn Grikkja um aldir. Lifir þó í glæðum; uppreisnir verða stundum sem náði lengst í frelsisstríðinu 1821, þar sem Byron bretatröll kom við sögu, sem Matthías Jochumsson nefndi svo, höfuðskáld rómantíkur. Á öldinni leið var komið svo fyrir þessari fomu glæstu menn- ingarþjóð að hún vissi ekki hvaða tungu hún ætti að tala. Þá hófst málstríð sem hefur staðið fram á þennan dag. Annars vegar Kaþarevoussa og hins vegar Demótika. Annað málið smíðað upp úr fommálinu af akademískum frasðimönnum sem vom flestir landflótta og sátu í Berlín að kald- hamra málið með þýzkum vísindamönnum; hreintungustefna sem gróf í fortíðina og vildi helzt ekki líta við þvf lífí sem var lifað samtímis, allt átti að vera innblásið af hinu Iöngu liðna lífi og átti að ljóma eins og það sem fortíðin leifði; enginn samtímadóna- skapur eins og hið ógerilsneydda líf venju- legs fólks. Hins vegar hið sífijóa mál fólksins sem hafði gróið á fomum grunni, vaxið upp úr rústum fommenningarinnar, lífseigt og sí- breytilegt eftir þróun lífsins, þörfun fólksins að segja hug sinn, lýsa tilfínningum sínum, lygnum og ólgandi. Elytis - Skáld Frá landi Minótársins Elytis fæddist á Krít, landi Minótársins, mannnautsins í völundarhúsinu foma sem Þesevs vann á í goðsögninni. Elytis fæddist 2. nóvember 1911 eins og Kazantzakis í Iraklion sem áður hét Herakleon. Reyndar var Qölskylda hans frá eyju skáldkonunnar fomu Sappho, Lesbos. Ungur breytti hann nafni sínu; því faðir hans átti sápuverk- smiðju sem gerði ættamafnið helzt til óskáldlegt. Elytis, hið nýja nafn sitt, spann hann úr þrem orðum: Ellada sem er Grikk- land eða Hellas, Elefteria sem þýðir frelsi og svo Politis sem þýðir ekki pólití heldur samborgari. Æsku sína lifði Elytis í mikilli sólbirtu við ferðalög með flölskyldu sinni og sökkti sér í skáldskap þegar í æsku, grískan sem annan. Heilsuleysi batt hann þá löngum við bóklestur. Súrrealisminn kveikti í honum, ungum manninum, svo um munaði. Þessi skáld- skaparstefiia sem logaði upp á milli styijalda og skipti sköpum bæði í bókmenntum og myndlist, og enn ekki séð fyrir endann á því standi, og verður ekki f bráð meðan vélheilar hafa ekki hrifsað völdin að fullu. Súrrealisminn dafnaði undir áhrifum manna eins og André Breton, Tristan Tsara, Éluard og Aragon í Frakklandi í skáldskapnum; málaranna Margritte, Dali, Max Emst, Yves Tanquy, Paul Delvaux í myndlistinni og ljós- myndarans fjölhæfa Man Ray í París, ellegar kvikmyndahöfundarins Louis Bunuel. Einkum hafði Éluard mikil og varanleg tendrandi áhrif á hinn unga Elytis. Elytis þótti annar skáldskapur tíðarinnar grískur og franskur flestallur of þröngur, einangrað- ur, í fflabeinstumi. Flest sem var ort í Grikklandi þótti honum ekki hæfa grísku máli því sem hann unni, Demótika, hinu lifandi máli fólksins sem fyrr sagði frá, grískum veruleika dagsins, landinu sjálfu, I hinum gríska arfi eins og hann mat hann. En súrrealisminn kveikti geð hans og knúði til sjálfstæðra viðbragða, til sérstöðu í svöram sínum við veraleika dagsins, magnaði hann upp til að segja skilið við þá skynsemishyggju sem honum virtist binda of mjög annan Vesturlandaskáldskap, þann sem hann þekkti þá; fjötra skáldin, væng- stífa; og gera þau vanhæf að tjá anda tíðar- innar, kraumandi ólguna eftir eina heim- styijöld; sýna heiminn eins og honum sýnd- ist hann vera í umrótinu og allsheijar endur- skoðuninni sem var svo brýn eftir þessa miklu styijöld. Þá verða skil milli einnar veraldar sem var að vakna, verða til, vaxa fram og leita síns eigin svipmóts, og hinnar annarrar veraldar sem var; svo margt varð gjaldþrota sem fyrr var trúað, andleg verð- mæti úr gildi fallin frá fyrri tíð. Nú þurfti nýja tækni að tjá og skýra ný viðhorf. Túlka nýtt líf með háttum sem hæfðu því. ÁHERSLAÁ ÚNDIRVITUNDINA Súrrealistamir lögðu áherslu á undirvit- undina. Þau öfl sem búa þar í djúpinu í manninum, þeir reyndu að kafa eftir því. Seilast eftir hugboðinu, tilfinningunum, grun sem lá marandi undir því sem var nærtækt í hversdagsleikanum, stundum undir siðfestu fargi virkra daga, ræktuðu fasi og háttemisvenjum. Þessu fargi þurfti að létta af. Kafa í þann skynheim og hulda dóma sem vora innar og dýpra. Skynsemis- venjumar, vanaviðbrögðin, vanatengingar hugarins varð að ijúfa svo hægt væri að sjá allt að nýju, ferskt, allt varð nýtt með því að skoða það ótraflað af kennisetningum og arfteknum svöram fyrri manna, félags- hugpun. Kynnin af þessum skáldskap höfðu úr- slitaáhrif á Elytis á æskuskeiði hans, vöktu afl hans til skáldskapar. Hið magíska, hið töfrafulla, galdurinn. Það sem verður ekki skýrt en býr yfir sér- stökum mætti - þetta efldi hið unga skáld til að varpa af sér fjötram menntafordóma sem aðskildu löngum alþýðu manna og andans mennina. Hin fyrstu ljóð sín birti Elytis í tímaritum árið 1935, tuttugu og flögurra ára gamall. Það var árið eftir að fyrsta ljóðabók eftir Yannis Ritsos kom út Traktorar (sem þýðir dráttarvélar). Og flóram áram eftir að Strofi eftir Seferis kom út. Þannig koma þessi höfuðskáld nútíðarinnar sem drottna í grískum skáldskap samtíðarinnar öll fram um líkt leyti, — enda kennd við fjórða ára- tuginn. Mjögólík skáld þótti sitthvað tengi. Elytis var strax tekið vel, þótt margir helztu gagnrýnendur væra mótsnúnir súr- realistum. Enda lætur Elytis aldrei félagsag- ann sem takmarkaði ýmsa súrrealistana og batt þá undir kennivald André Bretons, þvinga sig né takmarka heldur beitti nýju með sjálfstæðum hætti í tækni og viðhorf- um. Síðan koma fyrstu ljóðabækur hans: Ori- enteringar, 1939 og Sólin hin fyrsta sem svo nefnist 1943. Og fjalla um grískt umhverfi: Eyjahafssviðið; eyjamar, töfra þeirra, hina miklu birtu sem ríkir þar; hafið, kletta, víddimar miklu, trén og blómin; sól- ina sem alltaf skín og skírir allt, og eyðir öllum skuggum; þar ríkir bjartsýni; fólkið er oftast bjart og fagurt; náttúran óendan- lega rík í ljósflæðinu. Þar ríkja ijóssins öfl vegna réttlætis sólarinnar; sumarparadís sem virðist eilíf, þó undir niðri sé togstreita ljóss og myrkurs. En sólin og birtan mega sín ennþá betur, og æskan ljómar. Strax í fyrstu ljóðabókinni kemur afburða formskyn Élytis skýrt fram og ýmis einkenni í formi hans sem hafa síðan sett svip á ljóð hans, svo sem hnitmiðuð línulengd og jöfn- uður þar, markviss bygging með skipulegum línufjölda í hveijum þætti ljóðabálkanna og háttbundinni víxlun; og hann beitir hinum súrrealísku áhrifum líkt og væri til að galdra, opna fyrir lindir framstreymandi drauma, leysa hugmyndaflugið og fljúga fijáls samkvæmt eigin lögmálum skáldskap- arins. LAGANÁM - EN HUGURINN Var Við Skáldskap Átján ára gamall hafði hann kynnzt ljóða- bókum eftir Paul Éluard sem olli straum- hvörfum. Um sinn hafði hann verið hálfum huga að fikta við laganám í Aþenu; hugur hans var við skáldskapinn svo hann lauk aldrei prófí, þá binzt hann ævilangri vináttu við Andreas Embirikos sem kom frá París úr súrrealistavatikaninu þar með blessun sjálfs súrrealistapáfans André Bretons, og styrkti hið unga skáld fyrsta spölinn þegar hann var að þreifa sig áfram. Mikilvægast var fyrir Elytis að komast í samband við framúrstefnuhópinn sem var kenndur við nýtt tímarit Néa Ghrámmata, Nýjar bók- menntir, þar sem hann fór að birta Ijóð sín fyrst. Með annarri bók sinni Sólin hin fyrsta, sólarljóðum sínum, lætur Elytis svo mjög kveða að sér að hann öðlast þegar traust og aðdáun hinna yngri manna sem leituðu nýrra leiða; æskan lítur á hann sem helzta lýriska skáld sinnar kynslóðar, sem sitt skáld. Hann er skáld gleði og birtu, alls þess er unaðslegt. Hvarvetna ljómar æskan í ljóð- um hans. En það er draumæska, myndbreytt æska, — goðsögn í töfrafullum heimi, þar teygjast vínekrur og ólífulundar vítt og ná til hafsins. Þar ríkir ástin, og atlot þeirra sem elskast; söngvamir óma, loftið titrar af tónum. Óspjallaður heimur með víðemum; og skáldmyndimar breiðast fyrir sjónir sem Elytis yrkir, fléttar líkt og mósaik, fletir sem tengjast í glöðu djörfu og björtu spili. Elytis notar blóm fugl ský, steinvölur á strönd og skeljar, og glitrandi hafið; bindur litum ljóm- andi, og með einfaldri frískri teikningu tengir hann strönd við strönd, strendur sem era stundum mannlausar en oftast er líf þeirra kátt og bundið í sólarhita; sakleysi og vongleði þegar kynvitundin vaknar. Stundum jafnvel birtist bemskan sem undan fer. Oft era fyrri unglingsár viðfangsefni þessara ljóða. Það gengur gegnum þessi ljóð sem Steingrímur Thorsteinsson segir: Bless- uð sólin elskar allt, allt með kossi vekur... í þessum ljóðum er hún alls staðar hin mikla uppspretta, sólin; vaki alls, aflið sem særir burt illsku, skírir allt til hreinleika, lætur allt lifa og ljóma. En skáldið lýsir ekki lífinu sem hann lifir sjálfur, lffinu f heiminum eins og það er, heldur eins og það ætti að vera; hann veit af dimmunni, af skuggum þó hann beiti því ekki í ljóðum sfnum, myrku spili, af átökunum góðs og ills, ljóss og myrkurs. En hann leggur sitt fram til að efla ljóssins makt, bæta lífið, gleðja og fegra. Styrkja. Hann Yrkir Eins Og Matisse Málaði Þetta er hugsjón, draumur skáldsins um hvemig lifið ætti að vera. Hann er ekki að segja frá sinni eigin æsku, eins og hún leið, sinni reynslu; heldur birta ljóð hans hugsýn, draum, og minna þannig á hina fomu myndlist Hellena, f anda sínum og viðleitni, höggmyndimar af fögram líkama með fagra sál. Sagt er að Rómveijar sýndu betur öðram í sinni höggmyndalist hvemig menn væra en Grikkir eða Hellenar f sinni list hvemig þeir ættu að vera. Þegar í þessum ljóðum koma líka fram ljóslega eiginleikar sem síðar gerðu Elytis að einum áhrifamesta myndlist- argagnrýnanda Grikklands og brautiyðj- anda nýrra viðhorfa í myndlist sem voru innblásin af dálæti hans á jöfrum samtíðar- myndlistarinnar í Frakklandi, Matisse og Picasso. Það er eins og Matisse hafi þó rík- ust áhrif haft á þetta skáld. Elytis yrkir með björtum litum, stundum hvellum á flötinn, líkt og franski meistarinn gerði, og vefur saman það sem saman getur leikið til hugvekju, án þess að hirða um þrívídd, raunsæilega röktengsl út frá staðreynda- mati. í þessum skáldheimi vefst lika saman fornt og nýtt, verður tímalaus heild, eða sinfónn ofar, með sfnum eigin tíma, varan- legt svið þar sem vonin skal mega ríkja, æska, fegurð og birta. Þetta er andlegur heimur; hugséður með djörfu, frísku upp- finningarviti og auðgi mynda, skáldaður heimur. Viðleitni að gera hádegi þó sé um miðja nótt, láta lífið ljóma; upprisa til feg- urðar á sviði rústa og fátæktar og niðurlæg- ingar, þar sem hræin hafa hrannazt upp. Elytis ætlar sér ekki að tjá heiminn eins og hann er, heldur í léttölvuðum hetjumóði að beijast við hann. Elytis fjölyrðir ekki um það sem hann fór sjálfur á mis við þegar hann glímdi ungling- ur við vanheilsu, heldur hvemig hann vildi vera, eða hafa verið. Og hvemig hann vildi og dreymdi um að heimurinn væri. Landi hans sem áður var nefndur sagna- skáldið Kazanzakis frá Krít á sammerkt Elytis í því hvemig sólin og birtan ríkja í verkum hans, hve fjálgur lífsþorstinn er, Iffsnautnin geyst, dansinn. Sífellt verður að færa sólinni fómir, lifandi og dauðir: Svo sólin megi snúast þarf mikið strit, segir í ljóði eftir Elytis. Hjá honum drýpur sólin af tijánum, greinar þeirra era löðrandi í olíu sólarinnar, hún flæðir sem elfur yfir óslegna akra, og æskan reikar undir sindr- andi brana hennar, ölvast af vessum hennar, drekkur hana í sig, svelgir þróttinn þaðan, lærir utan að sálma hennar, á þá lund talar Elytis. Og galdur hennar bægir burt allri illsku. -Öll viðleitni skáldsins miðar að því að myndbreyta lífinu svo undur þess vaícni að nýju, svo veröldin verði fögur að nýju allt frá upphafi samkvæmt mati hjartans. LESBÖK MORGUNBLAÐSINS 31. MAl 1986 13

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.