Lesbók Morgunblaðsins - 31.05.1986, Page 11

Lesbók Morgunblaðsins - 31.05.1986, Page 11
hún skírð. Ekki er hægt að sjá hvað af henni varð og sennilega hefúr hún dáið á fyrsta ári, en presti ekki þótt taka því að færa dánardag í bók, en fæðingardagur Áslaugar er skráður 6. apríl 1855. Rúmu ári síðar áttu þau son saman, er Hannes var skírður, faeddur 7. nóvember 1856. Þá eru þau til húsa á ípishóli. Enn liðu tvö ár. Þá fæddist þeim Maríu og Hannesi enn sonur, þann 30. desember 1858. Hann hét Rósinkar Frímann. Þá var Hannes húsmaður í Brekku hjá Víðimýri, en María vinnukona á Valabjörgum á Skörð- um. í kirkjubók Glaumbæjarprestakalls er skráð 1859: „Hannes Hannesson og María Bjömsdóttir fluttu frá Brekku fram í Tungu- sveit, húsfólk með syni, Hannes og Frí- mann.“ Ekki er sagt á hvaða bæ þau fluttu, en Tungusveit var þá skipt milii Mælifells og Goðdalaprestakalla og manntöl tekin á 5 ára fresti, eins og áður er getið um. I þætti Stefáns á Höskuldsstöðum er skráð: „í manntalinu 1860 er Hannes til heimilis í Húsey „lausamaður, lifír af sínu“ segir þar. Þá er Hannes sonur hans á næsta bæ, Ytra-Vallholti, „tökubam" kallaður, þá fjögurra ára. En María er þá vinnukona á Ysta-Vatni með Rósinkar Frímann tveggja ára.“ Árin 1861 og 1862 er María á Syðsta- Vatni, vinnukona hjá Jónasi Jónssyni hrepp- stjóra. Rósinkar er þar líka með móður sinni, skráður tökubam. 1863 og 1864 er María með son sinn í Efra Lýtingsstaðakoti, en 1865 flytjast þau að Sveinsstöðum og em þar til 1869. Ekki er hægt að sjá annað en María hafí unnið fyrir syni sínum þessi ár sem þau vom á Sveinsstöðum. Þessi ár var Hannes Hannesson í Lýtings- staðahreppi, en ekki vom þau María á sama bæ, en í nágrenni. Árið 1862 er Hannes vinnumaður á Skíðastöðum með Hannes son þeirra Maríu. Árið 1863 em þeir feðgar á Hafgrímsstöðum, en María komin í Efrakot. Árið 1864 fluttist Hannes með son sinn frá Hafgrímsstöðum að Breið og var þar, það sem hann átti eftir. Þessi nafnkenndi gáfu- og kvennamaður, Reykjarhóls-Hannes eins og hann var stund- um kallaður, andaðist á Breið 12. júní 1866, 47 ára. Bamsmóðir hans María Björnsdóttir gæti hafa fýlgt honum til grafar að Goð- dölum, en hún var þá á Sveirisstöðum, eins og fyrr er sagt. HÚSFREYJA VILDIHAFA BóndaSinnEin Árið 1869 hafði María vistaskipti, fór frá Sveinsstöðum að Villinganesi með Frí- mann son sinn. í Villinganesi bjó þá Þorlákur Pétursson, föðurbróðir séra Friðriks Frið- rikssonar, með konu sinni Sigríði Gott- skálksdóttir, en þau vom bamlaus. Þorlákur var góður bóndi, tíundaði 12 lausafjár- hundmð 1865. Vorið 1870 fluttist Þorlákur búferlum frá Villinganesi að Breið. María og Rósinkar fóm þangað líka, en vist Maríu þar varð stutt, því Sigríður húsfreyja vildi hafa bónda sinn ein. í kirkjubók Goðdala 1870 er þetta skráð: Breið: Á manntali þar er Amfríður Soffía Ásmundsdóttir vinnu- kona 17 ára: „Sögð í vistaskiptum frá Litla- dal fyrir Maríu, sem þangað fór ólétt í 18. viku sumars." Þessi ráðstöfun er skiljanleg, því þá bjó í Litladal bróðir Þorláks, Jóhannes Péturs- son. Á þessu herrans ári 1870, 13. desember, ól María Bjömsdóttir son í Litladal, sem Þorlákur bóndi á Breið var faðir að. Hann var skírður Valdimar. Ekki gat María fengið að hafa þetta bam hjá sér nema fyrstu vikumar, ep samt fór þessi drengur ekki á hrakning. Árin 1871 og 1872 var Valdimar hjá föður sínum á Breið, en árið 1873 flutti Þorlákur með fólk sitt til Ameríku, nema Valdimar. Hann fór þá að Litladal til Jó- hannesar bróður Þorláks og var fósturbam hans, fyrst í Litladal og síðar á Stekkjarflöt- um. Árið 1882 fór Jóhannes Pétursson frá Stekkjarflötum til Ameríku með fólk sitt og Valdimar þar með talinn. Synir Maríu og Hannesar frá Reykjarhóli fengu góða vitnisburði hjá prestum á upp- vaxtarárum, kunnu vel kristinfræði og sið- ferðisgóðir. Þeir urðu báðir dugandi menn í harðri lífsbaráttu. Eftir að foretdramir hættu að geta unnið fyrir þeim vom þeir með framfærslustyrk, líklega frá Seylu- hreppi, því þar vom þeir fæddir, en þó ekki lengur en til 13 ára, þá vom þeir skráðir matvinnungar. Rósinkar Frímann var á Sveinsstöðum 1872 til 1880, fyrst léttadrengur, síðan vinnumaður. Eftir 1880 er hann tvö ár vinnumaður í Goðdölum. Á þeim ámm kvæntist hann Helgu dóttur Jóhannesar Magnússonar bónda á Hóli. Hann bjó á Hóli tvö ár 1885—1887 á móti tengdaföður sínum við mikla fátækt. Á þessum ámm vom hin ótrúlegustu harðindi. Vorið 1887 kolféll búfé og þá mun Jóhannes á Hóli hafa verið fátækasti bóndi í Lýtingsstaðahreppi, taldi fram eitt lausafjárhundrað, sem var ein kýr eða sex ær. Árið 1888 fóm Frímann og Helga með tvö ung böm til Ameríku ásamt öllu tengda- fólki sínu á Hóli. Eftir að Hannes frá Reykjarhóli andaðist á Breið var Hannes sonur hans í Bakkakoti fram yfir fermingu. Eftir það var hann á nokkmm bæjum í Skagafjarðardölum, Bjamastaðahlíð, Þorljótsstöðum, Bústöðum og Skatastöðum. Þaðan fluttist hann 1879 norður að Bægisá til séra Arnljóts Ólafsson- ar. Þar fyrir norðan kvæntist hann Pálínu Jóhannesdóttir frá Þríhyrningi í Hörgárdal. Þau bjuggu á Skjaldarstöðum og fóm þaðan til Ameríku 1887. Eiður Guðmundsson á Þúfnavöllum segir frá Hannesi í einni fræðibók sinni: „Hannes Hannesson Skjaldarstöðum. Mjög vel viti borinn og hagmæltur, bjó þar 1883 til 1886.“ í Akrahreppi Og Víðar Eftir að María Bjömsdóttir hvarf frá syni sínum nýlega fæddum í Litladal er erfitt að rekja feril hennar. Ef til vill hefur hún verið laus í vistum. Það var ekki alltaf hirt um að skrifa í bækur þó eignalaust vinnu- fólk flyttist milli bæja. Meira að segja kom það fyrir þó bjargálna bændur ættu í hlut. I prestsþjónustubók Miklabæjar er ekki einn stafur um það, þegar Jóhannes Pétursson fluttist búferlum með ijölskyldu sína frá Litladal í Dalsplássi að Stekkjarflötum á Kjálka 1879 og ekki heldur, þegar hann flytur með fólk sitt frá Stekkjarflötum til Ameríku 1882. Árið 1872 var María á Vindheimum og árið 1876 fer hún frá Ytra-Vallholti að Miklabæ í Blönduhlíð og líklega hefur hún verið í Akrahreppi næstu árin. Árið 1882 var hún á Keldulandi, en þá er Valdimar sonur hennar á næsta bæ, Stekkjarflötum, á föram til Ameríku. Svo 1884 fluttist María frá Stekkjarflötum að Skjaldarstöðum í Öxnadal, en þar bjó þá Hannes sonur hennar. Næstu átta ár var María á ýmsum stöðum fyrir norðan, en 1892 fluttist hún frá Búðar- nesi í Bægisársókn að Ánastöðum í Goð- dalasókn og á næsta ári að Neðra-Lýtings- staðakoti og er líklegt að hún háfí verið í Mælifellssókn næstu árin, þó ekki sé gott að rekja það, því prestsþjónustubók Mæli- fells frá þessum tíma brann hálf. Árið 1899 var María húskona á Breið og á Hóli 1901, sjálfrar sín skrifuð. Þá sótti hún um styrk úr „Styrktarsjóði handa alþýðufólki." „ÉGÁENGANÞANN MannAð...“ Umsóknarbréfíð skrifaði séra Sveinn Guðmundsson prestur í Goðdölum, en hann var listaskrifari, og fer bréfíð hér á eftir: „Jég undirrituð leyfi mér hér með virðing- arfyllst, að færa þess á leit við hina hátt- virtu hreppsnefnd í Lýtingsstaðahreppi, að henni mætti þóknast, að veita mér nokkuð af peningum þeim, sem á þessu hausti verður útbýtt úr Styrktarsjóði handa al- þýðufólki. Jafnvel þótt ég þykist vita, að hinni hátt- virtu hreppsnefnd séu kunnugar kringum- stæður mínar, þá vil ég samt leyfa mér að taka eftirfylgjandi atriði fram þessari beiðni minni til stuðnings. í 1. er ég komin á gamals aldur, þar sem ég er 66 ára að aldri í 2. er ég gjörsamlega eignalaus í 3. er heilsa mín að mestu leyti þrotin í 4. á ég engan þann mann að, er á nokk- urn hátt geti styrkt mig í 5. að ég hefi verið í vinnumennsku í 6. að ég, eins og nefndinni hlýtur að vera kunnugt, hef aldrei notið sveitarstyrks í 7. að ég hefí ávallt leitast við, að hafa sjálf ofan af fyrir mér, eftir því sem heilsa og kraptar hafa leyft mér. Ég ber það traust til hinnar háttvirtu hreppsnefndar, að hún taki þessa beiðni mína til greina, og veiti mér eins mikið af ofannefndum peningum og hún frekast sér sér unnt að veita mér.“ Hóli 27. september 1901 Virðingarfyllst, María Bjömsdóttir (handsalað) Til hreppsnefndarinnar í Lýtingsstaða- hreppi. „Við undirritaðir, sem erum persónulega kunnugir Maríu Björnsdóttir á Hóli, vottum hér með, að öll þau atriði, sem hún telur hér að ofan styrkbeiðni sinni til stuðnings, era í fyllsta máta sannleikanum samkvæm, og teljum við hana fyllilega verðuga til að verða þess styrks aðnjótandi, sem hún fer fram á að fá í ofanrituðu bréfí sínu.“ Goðdölum og Sveinsstöðum 28. sept. 1901. Sveinn Guðmundsson, Bjöm Þorkelsson. Það var varla von, að þau prestur og bóndi og María vissu um það, að hún var skráð á sveit hjá Ásmundi á Irafelli 1845 tíu ára gömul. Maríu Björnsdóttir var veittur einhver styrkur eins og hún bað um og naut hans eftir það meðan hún lifði. Hún var á Brúnastöðum 1902 til 1907 á Sveinsstöðum 1907 til 1912 á þeim tíma er ég var að vaxa úr grasi. Síðast var María á Hóli frá 1912 fram á árið 1916, að hún andaðist. GRÖF hennar týndist Fljótt Fermingarfaðir minn séra Sigfús á Mæli- felli hafði þann sið, að kalla böm, sem vora orðin tiu ára, til spuminga eftir messu þegar leið á vetur. Ég og önnur tíu ára böm voram kölluð til spuminga í fyrsta sinn til Goð- daiakirkju 5. mars 1916. Ég vissi að María á Hóli var dáin og þegar komið var til kirkju þennar. dag, stóð kista hennar í kirkjunni og var hún jörðuð eftir messu. Annars var aldrei jarðað á sunnudögum, en þetta mun hafa verið gert til að nota daginn. Hagsýni er alltaf góð. 20 km eru frá Mælifelli að Goðdölum og allar ferðir þá famar á hestum eða gang- andi. Ég hafði ekki áður verið við jarðarför. Sex menn báru kistuna öruggum skrefum úr kirkju og upp í garðinn og létu hana síga ofan í gröfína svo engu skeikaði. Gröfín var mátulega stór fyrir kistuna og svo vel graf- in, að grafarveggimir vora sléttir eins og hefluð fjöl. Kista Maríu Bjömsdóttir var nú komin á sinn varanlega stað. Grímur Tomsen kvað um Sverri konung: „ Vel er, að þér sálma syngið og saman öllum klukkum hringið, meðan eg skaflinn moldar klýf.“ Og María Bjömsdóttir hafði nú klofið moldarskaflinn, með þau siðferðisbrot er skrifuð voru hjá henni. Vafalaust hefur presturinn flutt guðsorð sköralega yfír kistu hennar eins og hans var vandi og ekki hefur skort þróttmikinn söng hjá Guðmundi í Litluhlíð og ekki hefur Guðmundur í Bjama- staðahlíð látið hjá líða að hringja klukkun- um. Þá var eftir það síðasta, sem sveitar- stjómarmenn og fulltrúar þeirra áttu að sjá um, að moka ofan í gröfína og það var ekki látið bíða. Þegar moldin af fyrstu skóflunum féll ofan í gröfina hvein í kistulokinu og ég fann mikið til. Og ég heyri hvininn og fínn til ennþá, þó liðin séu 70 ár. Löngu síðar las ég það, sem skrifað var í kirkjubókina um þessa jarðarför. Nafti: María Bjömsdóttir. Stétt og heimili: Sveitarómagi Hóli. Aldun 80 ár. Dánarorsök: Ellihrumleiki. Rétt er að María var 81 árs þegar hún dó. Gröf hennar týndist fljótt. Þó er hún á vísum stað undir grænni torfu, austarlega í Garðinum, norðan miðju. Björn Sveinsson frá Egilsstöðum er fræði- maður, og býr á Sauðárkróki. Guðmundur L. Friðfinnsson Útfarar- sálmur Þú eilífa verðbólgvvofa er vöktu menn forðum þú ert vorþjáningogsæla þjónn vorogherra þó drepum þigdaghvem íorði ogdæmum úrlandi vérkijúpum þérjafnan að kvöldi klökkviríbæn með einum allsheijar barka upphefjum róminn og biðjum þig bljúgir að dvelja og blessa okkar gróða verðtrygging strax láttu víkja og vextina lækka lát prósenturegluna prúða punta upp á launin ekkert um ellilaun hirtu elskaðu þingmenn lát bændurá brókinni standa og brölta ískítnum álagning Ieystu úránauð ölföngin bjarga. Hálaunin hækkuðu ígær. HÓ! HÁLA UNIN HÆKKUÐU í GÆR. Guðmundur L. Friöfinnsson skáld býr á Egilsá i Skagafirði. W.B. Yeats Gamli fiðlarinn Byggt á norskri þýðingu eftir O.H. Hauge cf35,8,7 Þeir dansa svo létt íDúney við dillandi fiðlunnar mál; minn bróðir erguðsþjónn íGaiIway, oggildir um frænda minn Pál. Fyrirsex dögum sá égþá báða, þeir sungu lofgjörð á bók; égles kvæðin sem égkeypti afkarliíþorpinu Slók. Þegar tíminn er allur á enda, og ég stend við Péturs dyr, mun hann góður við öldunginn unga, um ávirðing mig ei spyr. Þeirgóðu eru ávallt glaðir, oggleðin er prýði manns, þeim glöðu geðjast fiðlan, þeim glöðu fellur dans. Þegarfólk kemur auga á mig mun það ærslast við næruveru hans fiðlarans foma íDúney ogflykkjast á stundinni í dans. Séra Sigutjón Guðjónsson þýddi. Þess skal getið að hann þýddi einnig Ijóð eftir Knut Ödegárd, sem birtist í Lesbók 3. maf. W.B. Yeats er enskt skáld, sem fæddist 1869, d. 1939. LESBOK MORGUNBLAÐSINS 31. MAl 1986

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.