Lesbók Morgunblaðsins - 26.01.1985, Side 14

Lesbók Morgunblaðsins - 26.01.1985, Side 14
þýðingu fyrir hann, að því er virðist. Það var eftir klausturvistina í Clervaux, hann var heima á íslandi veturinn 1924—25 og hugðist fara til meginlandsins og ganga í klaustur fyrir fullt og fast. Kaþólsk viöhorf er kappræðubók, skipu- leg varnarræða. Nútímalesanda kunna að þykja sumar röksemdir skáldsins nokkuð kreistingslegar og sumar alveg ótækar. Það er oft vandséð hvað er alvara ekki síður í ritgerðum Halldórs en í skáldskap hans á þessum tíma. Ég veit til dæmis ekki hvort honum hefur verið fyllilega alvara þegar hann skrifaði i Kaþólskum viöhorfum að jafnvel þótt páfi væri varúlfur þá gaéti hann ekki lýst yfir neinu í nafni kirkjunn- ar sem ekki væri sannleikur. „Og það er bábilja og hneyksli að hyggja að Guð hafi stofnað kirkju, sem geti farið vilt eða kent lýgi. Óskeikulleiki kirkjunnar og guðdóm- ur Krists stendur og fellur hvort með öðru,“ segir Halldór (22), og mun mörgum hafa þótt digurbarkalega mælt af ungum manni. Friður Eða Ball Þegar Guðmundur G. Hagalín lét gamminn geisa á móti kommúnistum í Gróðri og sandfoki árið 1943 vitnaði hann í Kaþólsk viðhorf. Það var meðal annars vegna þess að þar ver Halldór Laxness ritskoðun kirkjunnar, bannskrá páfa. En auk þess hafnar hann kenningunni um frjálsa hugsun eða hugsunarfrelsi sem prótestantískri bábilju. Það var hart bar- ist gegn bábiljunum: „Þremillinn einn má vita hvaðan þessi endileysa um hugsunarfrelsi á annars uppruna sinn. [... ] engir geta hugsað frjálst nema brjálaðir menn, og með frjálsri hugsun hefir aldrei komist ver- ið að Oðrum niðurstöðum en vitlausum. [...] Hyggja mannsins er og verður bundin sannleiknum, við hvað sem er miðað, og frjáls hugsun er ekki annað en orðaskvaldur og blekking. Jeg hefi engan rjett til að segja að tvisvar tveir sjeu fimm." (33—34) Hér er Halldór á líkum slóðum og Tóm- as frá Kempis og sjálfsagt ýmsir fleiri að- alhöfundar kaþólskunnar. Sama er að segja um það, þegar hann rýrir gildi lær- dómsins í bók sinni: „Menn geta verið heil- agir án þess að kunna að lesa,“ segir hann (58). „Og hve margri manneskjunni hefir lesturinn og bókvitið orðið að sálartjóni!" (52) spyr Halldór. Hann telur að kaþólsk- an forði mónnum frá því að brjóta heilann um það ævilangt hvort nokkur guð sé til eða enginn, það sé með öðrum orðum vinnusparnaöur að láta kirkjuna ákveða hvað er satt og rétt í því efni. Trúin veitir með þeim hætti frið, eins og Tómas frá Kempis tönnlast á. En þótt slíkur friður væri ágætur út af fyrir sig, þá virðist sem höfundur Kaþ- ólskra viðhorfa hafi ekki iengi unað sér við hann, kannski aldrei almennilega þráð neinn frið. Hann var að minnsta kosti ekki hár í loftinu þegar hann fór að gamna sér við ritdeilur, og gildi svo trúmengaðs rits sem Undir Helgahnúk felst einmitt ekki í friði trúarinnar heldur í trúarefanum, öll- um þeim gullsandi skáldskaparins sem smvgur úr greipum trúmærðarinnar. A frjósamasta skeiði sínu festi Halldór Laxness sig við ýmiss konar hugmynda- fræði. Sigrar hans fólust ekki fyrst og fremst í því að hann losnaði undan hug- myndafræðinni aftur og aftur heldur í hinu að hann hafði nægilega dirfsku til að sökkva sér til botns í henni. í Vefaranum mikla frá Kasmír stendur á einum stað: Satam conduit le bal, Satan stýrir dansleiknum. Þetta var titill á franskri bók, sem skáldið hafði lesið, en vísar annars í heimsendisstemmningu eft- irstríðsáranna, hrunadansinn mikla. Frá sjónarmiði Vefarans mikla er heimurinn allur syndugur, allt jarðneskt er flekkað. Djöfullinn stýrir því sem eftir er, guð hinu sem ekki er, hinu óefnislega. Hvað sem líður heimsafneitun Steins Elliða þá er hitt eftirtektarvert að trúin í Undir Helga- hnúk og í Vefaranura hótar að stöðva dans- leikinn og þá ekki síst: stöðva skáldskap- inn. Síðar átti róttæk jafnaðarstefna eftir að ógna skáldskap Halldórs með líkum hætti af því að köllun til stjórnmála virtist ósamrýmanleg köllun til skáldsagnagerð- ar. Meðan Halldór var jafnaðarmaður á fjórða áratugnum var það Maðurinn sem torveldaði honum yrkingar, áhuginn á ver- aldlegu umbótastarfi. Sú spenna varð nýr mótor í skáldskap hans. Á þriðja áratugn- um munaði hins vegar mjóstu að trúar- áhuginn stöðvaði hann. Guð hótaði aö grípa fram fyrir hendurnar á Satan og stöðva ballið. Það hélt samt áfram. Skáld- ið lifði af. En úrslitarimman í Vefaranum mikla frá Kasmír var stórfengleg. Slöasta greinin i pessum flokki birtist I næstu Lesbók. Kenning manneskjan er slugnari en nokkur sannleikur um hana langlífari en nokkur niöurstaöa reynslan sannari en nokkur kenning milli Ijóss og birtu þegar kvöldar veröa gluggarnir svartir af því sem komiö er hraöa Ijóssins gætir ekki fyrr en birta tekur af því ókomna blóðsúthelling hjartablóö veröur ekki gefiö meö oröum einum saman skrítiö því þannig er vissulega hægt aö taka þaö poki Sams Shephard þetta eru uppáhalds sárin mín sagöi leikarinn um leiö og hann mótaöi þau fyrir síöustu sýninguna en þú mátt alveg fá eitt bætt’ann viö, ég á nóg af sárum fullan poka eftir sam hepard Kristln Bjarnadóttir er leikkona I Reykjavlk. Jenna Jensdóttir Changhai — í musterinu — Hjarta mitt slær í takt viö hjarta gamals manns meö hrukkótt andlit og hendur sem skjálfa hása rödd sem mælir orö er leita til himins. Máttur trúar hans hrærir hug minn er hann réttir einnig mér úr órafjarlægö veraldar reykelsi. Traust hans vekur von um friö heims nálægö Alvaldsins mikla eins og hlýr geisli vorsólar. Ég kveiki á reykelsi og finn aö viö erum tvö systkin á sömu göngu Titrandi hönd á öxl mér Ijós kærleikans í gömlum augum Alvaldiö mikla yfir okkku báöum. Jenna Jensdóttir er rithöfundur og kennari I Reykjavlk. Að týna fólki eftir Böðvar Guðlaugsson Það er árla morguns í vetrar- byrjun. Ég er mættur á vinnu- stað góðri stund áður en starfið hefst og renni augum yfir blöðin, meðan ég bíð eftir því að bjallan hringi. Eg byrja á því að fletta upp á minningargreinum í Morg- unblaðinu, það er orðinn vani hjá mér á síðustu árum að líta yfir þær. Allt í einu blasir við mér kunnuglegt andlit, og í sama mund les ég nafn, sem ég kann- ast mæta vel við. Og í einu vet- fangi hvarflar hugurinn fjóra og hálfan áratug aftur í tímann. Ég er staddur í héraðsskóla norður í landi, sextán ára unglingur í hópi glaðværra jafnaldra. Nöfn og andlit skólasystkina standa mér ljóslifandi fyrir hugskots- sjónum, gleymd atvik rifjast upp. Sá, sem minningargreinin var um, var gamall skólabróðir, meira að segja herbergisfélagi í heilan vetur, prýðilega greindur piltur og hörkunámsmaður, þeg- ar hann vildi það viö hafa, skemmtilegur og dagfarsljúfur félagi. Ég vissi, að hann hafði haldið áfram námi, lokið há- skólaprófi og verið starfsmaður opinberrar stofnunar í höfuð- staðnum um margra ára skeið. Örsjaldan höfðum við hitzt á götu, en því miður annar hvor eða báðir verið á hraðri ferð og aðeins skipst á nokkrum setn- ingum um daginn og veginn, en látið orð að því liggja, að gaman væri að hittast í betra tómi og rifja upp gamlar minningar. Af því varð aldrei, því miður, og nú var það um seinan. Kannski meintum við þetta í rauninni ekkert alvarlega, kannski fannst okkur líka báðum, að næg tæki- færi hlvtu að gefast til slíkra rabbstunda, þar sem svo skammt var á milli okkar, og óþarfi að skipuleggja slíkan fund langt fram í tímann. Áreiðan- lega hefðum við haft gaman af því að rifja upp í sameiningu ýmis atvik frá héraðsskólaárun- um, — það voru vissulega góð ár og gaman að lifa, — en hvers vegna létum við aldrei af því verða? Já, hvers vegna? Og mér verður á að spyrja: Hvað varð af æskufólkinu, skóla- systkinum mínum frá héraðs- skólanum? Ég finn til þess með ærnum söknuði, á ég hef ger- samlega misst sjónar af því, bókstaflega „týnt“ því. Ekki raunar alveg öllu, en allt of mörgum. Hvað er það sem veld- ur því, að maður „týnir" fólki svona, missir sjónar af sam- ferðafólki? Sjálfsagt á hraðinn á öllu og öllum, tímaleysið hjá flestu fólki, nokkra sök hér á. Þetta æðisgengna kapphlaup fólks við tímann böur ekki upp á margar tómstundir til rólegra rabbfunda. En er ekki tímaleysið meira og minna imyndað, tilbúin afsökun, eins konar flótti frá upprunalegum, eðlilegum mann- eskjulegheitum? Fólk ímyndar sér að það hafi ekki tíma til að viðhalda í alvöru góðum kunn- ingsskap, gerir sér upp annríki við jafnvel nauðaómerkilega hluti. Og þegar gamlir kunningj- ar hittast af tilviljun á förnum vegi, skiptast þeir gjarnan á nokkrum yfirborðskenndum at- hugasemdum um dægurmál, en hafa engan tíma til að gæða samræðurnar neinum persónu- legum innileika. Ég hef stundum velt því, fyrir mér, hvort sendi- bréf séu mikið í tísku núna, og þar á ég ekki við snubbóttar rukkanir opinberra stofnana og önnur þess háttar plögg, heldur sendibréf sem innihalda opin- ská, persónuleg tjáskipti góðkunningja. Mig grunar, að raunveruleg sendibréf séu til- tölulega litill hluti þeirrar skrif- finnsku, sem alltaf er verið að fárast yfir, og það með réttu. Það er alkunna, að einhverjar bestu heimildir sem við höfum um fyrri tíma fólk, eru sendibréf þess til náinna vina. í slíkum bréfum kemur fólk til dyranna eins og það er klætt, þau eru þess vegna, mörg hver, einkar sönn og lýsandi heimild um hug- arástand bréfritara á hverjum tíma, auk þess sem þau hafa án efa orðið til að létta á hjarta þeirra sem skrifuðu þau. Vafalaust þykir slíkt bréfa- samband helst til seinvirk tjá- skipti á þessari öld hraðans, þeg- ar allar markverðar fréttir ber- ast fólki svo til samdægurs í gegnum fjölmiðla. En einkamál sín, sinn innri mann, ber fólk ógjarnan á torg í fjölmiðlum. Miklu frekar mundi það segja hug sinn allan í bréfi til góðs vinar. Það sem hér hefur verið sett á blað eru hugleiðingar, sem hvörfluðu að mér einn morgun í vetrarbyrjun, þegar ég uppgötv- aði að ég hafði blátt áfram „týnt“ álitlegum fjölda sam- ferðafólks um tveggja vetra skeið, fólks sem gaman og gagn- legt hefði verið að hitta öðru hverja og eiga með því rólega rabbstund. Því miður var helst til seint að uppgötva slíkt við lestur minningargreinar um einn af þessu fólki. Böövar Guðlausson er kennari I Kópavogi. Kristín Bjarnadóttir

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.