Lesbók Morgunblaðsins - 26.01.1985, Page 5

Lesbók Morgunblaðsins - 26.01.1985, Page 5
þann hátt er hægt að öðlast dómgreind, smekk og þekkingu. Undirstaða í listum almennt er hornreka í menntakerfinu." „Það er áreiðanlega rétt og vegna þess að myndmennt er yfírleitt alveg vanrækt í skólum, er mat fólks í myndlist mjög reikult; fólk kann ekki að gera greinar- mun á góðri list og vanþróuðum byrjenda- verkum." „Við getum ekki kallað hefðbundna teiknikennslu í barnaskólum myndmennt. Það er alveg rétt, að hér er engin mynd- mennt, nema þá í þeim fáu skólum, sem sérhæfa sig í myndlist; fyrst og fremst í Myndlista- og handíðaskólanum. Við get- um bent á það sama í tónlist, þar sem tónmenntakennsla er ekki almenn." „En í bókmenntum?“ „Þar er almenningur líklega eitthvað betur með á nótunum; það gerir okkar bókmenntahefð. Aftur á móti: Atökin, sem urðu á sínum tíma á milli listamanna og formanns menntamálaráðs sem þá var, Jónasar frá Hriflu, og raunar fleiri stjórn- málamanna; þar á meðal meirihluta Al- þingis, voru til komin vegna skorts þeirra síðartöldu á myndmennt." „Samt síast þetta inn með tímanum og háttvirtum núverandi alþingismönnum mundi ugglaust þykja fráleitt að efna til háðungarsýningar á mönnum eins og Gunnlaugi Scheving, Jóni Engilberts, Þorvaldi Skúlasyni og Jóhanni Briem.“ „Já, enda eru nú komnir nýir syndaselir, sem mætti setja út af sakramentinu. Framúrstefnan á alltaf í vök að verjast. Og gættu að því, að átökin 1942 voru ekki þau fyrstu. Hliðstæðar deilur urðu í bók- menntum á fyrri öld, til dæmis þegar Fjölnir kom með kvæði Jónasar, og seinna varð sama uppi á teningnum, þegar real- istarnir í bókmenntum komu fram: Gestur Pálsson, Hannes Hafstein og Einar Kvar- an. Ekki það að svo mjög væri deilt um kveðskap Hannesar sjálfs, en hann tók þátt í deilunum og stóð alveg með jafn- öldrum sínum í þessari hreyfingu." „Hversvegna þótti raunsæisskáldskapur vondur?" „Hreyfingunni var fundið margt til for- áttu. Þessir menn þóttu óþjóðlegir; þeir voru að koma á framfæri við okkur skað- legum skoðunum frá útlöndum og þeir þóttu vondir rithöfundar. Ég held að óhætt sé að segja, að þrátt fyrir bók- menntaarfinn, hafi þessar deilur risið vegna fordóma og vegna skorts á bók- menntaþekkingu almennt. Halldór Laxness lenti svo í því sama, þegar út komu eftir hann bækur, sem 4>ýkja nú með því bezta sem hann hefur s&nýð; þá þótti hann halda fram óþjóðleg- um Óg gtórhættulegum skoðunum." „Er þessi þröngsýni enn fyrir hendi?“ „Hún héfur minnkað mikið sem betur fer og er það'aþ þakka bættri menntun og því, að við höfum.betri yfirsýn yfir heim- inn, — það er meðál annars fjölmiðlunum að þakka." \ „En þú telur að við séum illa á vegi stödd með þýðingar á bókum?“ „Ég held að það sé veikasti hlekkurinn í okkar bókmenntaiðju. Okkur lætur al- mennt illa að þýða á íslenzku úr útlendum málum það sem vandasamast er og þarna eru einhver tengsl við svokallað stofnana- mál. Þar eru menn að reyna að þýða er- lenda þekkingu og erlenda hugsun á is- lenzku. Þýðingum á klassískum bókmennt- um á íslenzku hefur yfirleitt hrakað; samt eigum við þar höfuðsnilling, sem er Helgi Hálfdanarson, en þýðingum hans hefur verið alltof lítill gaumur gefinn." „Ertu þá svartsýnn á, að okkur takist að halda málinu hreinu og góðu?“ „Nei, þrátt fyrir þetta er ég það ekki. En það steðja að því miklar hættur: umheim- urinn hefur svo víðtæk áhrif á okkur, bæði til ills og góðs." „Hvað gerist, ef við týnum tungunni?“ „Við gætum haldið áfram að vera til sem fólk. En þeirri tungu sem kæmi í staðinn hlyti að fylgja ný menning, og allur sá menningararfur, sem til er úr 1100 ára sögu þjóðarinnar, yrði einungis fornminj- ar á sama hátt og forngrískar minjar vísa til gullaldarinnar þar fyrir 2500 árum. Grikkir glötuðu sinni forngrísku og tala nú allt annað mál, en vitaskuld eiga þeir sína nútíma menningu. í sambandi við tónlist og myndlist og kannski vísindi einnig, mundi það kannski litlu breyta, þótt við týndum tungunni. Þetta er nú einmitt það sem er að gerast hjá smáþjóðum — og þá ekki sízt með fólksflutningum, sem eru gífurlega miklir í heiminum. Þetta væri ekki samskonar slys og að verða fyrir atómsprengju, — en því fylgdi gerbreyting á menningu og þjóðerni. Við gætum hugsanlega fengið eitthvað dýr- mætt í staðinn, en það yrði bara svo erfitt að bæta sér upp það sem tapaðist." yfir alla landsbyggðina, ef ekki heims- byggðina. Fólk vill fá sitt moð. Við sjáum það á fyrirbæri eins og rás 2 — og nú vil ég taka fram, að ég hef ekkert á móti því að fólk hlusti á poppmúsík, ef það vill. En þegar á að fara að selja mér þessa fram- leiðslu, þá rís ég upp á afturfæturna. Ríkisútvarpið hefur samt staðið sig vel í þeirri menntunarviðleitni að útvarpa klassík, — en því miður ekki haft erindi sem erfiði. Og það er vitaskuld fáránlegt, en um leið tímanna tákn að plata eftir einhverja poppstráka skuli seljast í stærra upplagi en bók eftir Halldór Laxness." „Og síst af öllu mun þó hægt að kvarta yfír því að bækur Laxness seljist ekki. En hvað um framtíð bókarinnar þegar fílman er orðin svo mikils ráðandi miðill og það þykir víst erlendis að minnsta kosti óboð- legt að texta kvikmyndir og að fólk þurfi að vera að stauta sig framúr lesmáli á skerminum." „Ég held ekki að bókin sé í hættu. Hún getur orðið undir í samkeppninni við ým- islegt annað, því bækur hafa svo mjög ver- ið keyptar til gjafa. Vandi bókarinnar er sá, að hún á í samkeppni við svo margt. En þetta kemur áreiðanlega verr út í tónlist- inni: Sala á þriðja flokks plötum er meira á kostnað góðrar, íslenzkrar tónlistar en slæmar bækur eru á kostnað þeirra góðu. Ég held að breytingar af völdum tölv- unnar verði ennþá meiri en þær sem urðu vegna útvarps og sjónvarps. Efalaust verð- ur hægt að fá allar hugsanlegar bækur á skjáinn og greiður aðgangur að rituðu máli er aðeins til góðs. Moðið verður alltaf til fyrir því, — það má bara ekki halda því fram, að moðið sé taða.“ „Hvaða breytingu sérðu á bókaútgáfu, þegar litið er yfir síðustu áratugi?" „Eg held að aðalbreytingin sé sú, að nú er gerður minni munur á búningi, frágangi og verði góðrar bókar og miður góðrar. Sú sem er miklu síðri er kannski auglýst enn- þá meira og hér gerist það auk þess, að venjulegir afþreyingarreyfarar séu gefnir út í viðhafnarbúningi. Fólk getur ekki átt- að sig á ytra útliti nema síður sé. Bókaútgáfan er svo umfangsmikil miðað við stærð markaðarins, að meirihlutinn svarar ekki þeirri gæðakröfu, sem verður að gera til hennar. Framfarirnar eru því miður allar á tæknisviðinu. Fyrir 50 árum voru ekki síður vel skrifandi menn og ekki síðri þýðendur og afturförin þar er kannski það voðalegasta." „Þetta hljómar ótrúlega. Erum við ekki sífellt að mennta fólk betur og betur?“ „Samt er skólunum stundum kennt um þetta og þá einmitt sagt, að þeir útskrifi illa menntað fólk. En skýringin felst ekki í því heldur stendur hún í sambandi við al- þýðumenntun í landinu. Skólarnir mennta fólk ekki á þessu sviði; sú eina menntun sem til þarf er að lesa góðar bækur. Á „Það er auðvitað gífurlegur munur á að- stöðu, rétt er það. En nýlega var maður í þættinum Daglegt mál að gera að umtals- efni svokallað vont mál í fjölmiðlum og kom með ágæta skýringu: Fjöldinn er svo mikill, sem lætur til sín taka með skrifum eða töluðu máli og textum í fjölmiðlum. Munurinn á snjöllu og ósnjöllu máli hefur alltaf verið fyrir hendi á íslandi. En hér tíðkast meira en annarsstaðar, að hver sem er komi fram í blöðum og útvarpi. Það er meðal forréttindanna við að vera ís- lendingur, að sauðsvartur almúginn stend- ur upp til að tala á fundum og hann skrif- ar kjallaragreinar í blöðin og talar um daginn og veginn í útvarpið. Söngvari, sem heldur konsert og fer út af laginu, er kallaður fúskari, og frí- stundadúllari, sem heldur málverkasýn- ingu og auglýsir vankunnáttu sína, er kall- aður fúskari einnig. En sá sem skrifar grein fulla af ambögum, er ekki úthrópað- ur sem fúskari og ekki heldur sá sem flyt- ur vonda tölu.“ „Þetta er kannski ekki alveg sambæri- legt. Þú tekur annarsvegar mið af þeim, sem reyna að koma fram sem listamenn, — en hinsvegar af þeim, sem eru bara að tjá sig almennt. Það er svo spurning, hvort þessi almenna þátttaka geti talizt veikleiki eða styrkur?" „Þessi almenna þátttaka er góð og nauð- synleg, en hún hefur sína galla. Við vitum að þetta birtist m.a. á þann hátt, að menn sem vita uppá hár, að skáldskapur þeirra er einskis virði, hika ekki við að gefa hann út á hljómplötum og gera hann þannig að verzlunarvöru, sem auglýst er með nútíma auglýsingatækni. Það sorglega er, að sum- ir fjölmiðlar leggja ofurkapp á að koma einmitt þessu á framfæri við þjóðina, — miklu meiri áherzlu heldur en á það sem er gott. Ástæðan er sú, að góðmeti hefur alltaf verið við fárra hæfi en moðinu má dreifa LESBÖK MORGUNBLAÐSINS 26. JANOAR 1985 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.