Lesbók Morgunblaðsins

Ulloq
Ataaseq assigiiaat ilaat
Saqqummersitaq pingaarneq:

Lesbók Morgunblaðsins - 31.12.1975, Qupperneq 4

Lesbók Morgunblaðsins - 31.12.1975, Qupperneq 4
Teikning: Ellas SigurSsson J Ámi Öla V Landnöms- bœrinn r í Iandnámssögu vorri er litið getið um mannvirki, og þótt minnst sé á þau á sötku stað, þá eru lýsingar á þeim svo ófullkomnar, að vér erum litlu nær. Vér eigum t.d. engar fullnægjandi lýsingar á fyrstu bæjun um, sem norrænir landnemar reistu handa sér. Má vera, að orsökin sé sú, að þá er landnámabækur voru ritaðar, hafi þegar verið „gleymt“ hvernig fyrstu bæirnir voru, eða þá að slikt hefir ekki þótt frásagnar- vert. Þó er enn unnt að geta þar nokkuð í eyðurnar, ef athugað er, hver byggingarefni voru notuð og hvaða smiðatól menn áttu þá. Landnemar hafa eingöngu orðið að bjargast við þau byggingarefni, sem til voru i landinu, en þau voru torf og grjót, rekaviður og skógviður. Veggir og stafnar húsa hafa verið hlaðnir úr torfi og grjóti — oft eingöngu úr torfi —, máttarviðir allir hafa verið rekaviður, en skógviður mun hafa verið notaður i árefti og tróð undir torfþök. Engar þiljur hafa verið i þessum húsum, en veggir tjaldaðir innan með dúkum. Veggtjöld komu á þeirri öld í staðinn fyrir þiljur. Þá er að minnast á smiðatólin. Það var venja í Noregi um þær mundir (og sá siður hélzt um skeið hér á landi), að verkfæri manna og 'smiðatól væri lögð I haug með þeim. I norskum haugum hefir þvi fundist mikið af slfkum forngripum frá vikingaöld. Þeir eru hvorki margbrotnir né merkilegir, en samskonar smíðatól hafa landnámsmenn haft með sér hingað. Þetta voru axir af mörgum gerðum og hétu ýmsum nöfnum, svo sem bolöx, viðaröx, skógaröx, tálguöx og fleygöx. Svo voru alir og nafrar af ýmsum gerðum (handborar), tálguhnifar stórig og litlir, bjúghnifar og bjúgjárn. Þá voru sköfur af mörgum gerðum, bæði til að einhenda og tvihenda. Þær voru notaðar tii að slétta við og gera stryk í hann. Heflar þekktust þá ekki, en til var svipað áhald, sem nefnt var lokarr; var það timburstokkur með einfaldri tönn og var egg hennar kúpt, svo að hún spændi upp mjóa og þykka spæni. Þetta hefir sennilega verið gamalt verkfæri, þvi að svo segir í Eddu, að þá er Þjazi elti Loka i arnarham og þeir nálguðust Ásgarð, þá báru Æsir þangað byrðar af lokarspónum og kveiktu I svo eldur hljóp I fiðlur arnarhamsins um leið og Þjazi flaug inn yfir Ásgarð. önnur smíðatól hafa ekki fundizt í Noregi frá þess- um tima, og sama er að segja um Svíþjóð. Smiðir áttu þá hvorki sagir né hefla. Sagir þekktust ekki heldur hér á landi og er fyrst getið um sög að Eyri við Seyðisfjörð vestra árið 1470. Langviðarsagir komu ekki til Islands fyr en um 1700, þá er þeirra getið á Norðurlandi. Heflar bárust hingað fyrst i lok 16. aldar. Þetta sanna Grundarstólarnir frægu í Þjóðminjasafni, smiðaðir á 16. öld, þvi að þeir eru ekki hefiaðir heldur höggnir, tálgaðir og skafnir. A landnámsöld var timbur unnið þannig I Noregi, að trjábolir voru höggnir sundur í ýmsar lengdir og siðan klofnir í staura eða borð. Var þá sótzt eftir að velja þá stofna sem kvistalausir voru. Þessa aðferð munu fyrstu smiðir á Islandi hafa haft, en oft mun hafa reynzt vandkvæðum bundið að kljúfa rekaviðinn, vegna þess hvað hann var kvistóttur. Að vísu munu tslendingar hafa flutt mikið af unnu norsku timbri hingað þegar fram í sótti, en það munu aðallega hafa verið máttarviðir og staurar, svipaðir girðingastaurum nú. A þessa staura voru svo höggnir fletir þannig, að þeir féllu saman og gátu myndað þiljur eða skilrúm. Slikar þiljur voru kallaðar skjaldþil. Aftur á móti munu fjalir, eða borðviðir hafa verið rándýr i Noregi, vegna þess hve seinlegt var og erfitt að gera fjalir úr trjástofnunum. Þess vegna mun lítið hafa verið flutt til tslands af þeim viði, enda hefir mest af honum farið til skipasmiða I Noregi. Að öllu þessu athuguðu er harla ósennilegt að elztu bæir norrænna manna á Islandi hafi verið þiljaðir innan með borðviði, en skjaldþil hefir getað verið I sumum á vissum stöðum. Þar sem skálar hafa ekki verið hólfaðir sundur með moldarveggjum og grjóti, getur verið að skjaldþil hafi verið notuð og hafa þau verið gerð úr reRaviði. Þó má vera að skilrúmin hafi verið með ýmsu móti og mætti gizka á, að sum hafi verið úr skögarviði og skógarlimi, sem fléttað hefir verið saman og siðan klínt á það smiðjumó báðum megin og þvinæst tjaldað yfir. Þegar grafnir voru upp bæirnir í Þjórsárdal, hélt Aage Roussel fornfræðingur þvi fram, að skilrúm myndi hafa verið í skálunum á Stöng og Skallakoti. Hafa þá þá annaðhvort verið skjaldþii eða þau hafa verið gerð úr skógarfléttum, þvi að hvergi sá móta fyrir þeim. I þann mund er sagnaritun hófst hér, voru hibýli manna orðin miklu stærri og veglegri heldur en landnemabyggðin. Þá var liðinn svo langur timi frá landnámi, að gruna má, að fallið hafi i gleymsku hvernig húsakynnum var háttað upphaflega, og sagna- ritarar hafi ósjálfrátt miðað við þann húsakost, er þeir áttu við að búa, ef þeir gerðu sér það ómak, að lýsa húsakynnum forfeðranna, en sumt eru ýkjur. Og þá get eg ekki stillt mig um að taka til dæmis þrjár samhljóða frásagnir í Landnámu um byggingar á Iandnámsöld: — Langaholts-Þóra i Staðarsveit á Snæfellsnesi lét gera skála sinn um þvera þjóðbraut og lét þar jafnan standa borð, en hún sat úti á stóli og Iaðaði þar gesti, hvern sem vildi eta. — Geirriður I Borgardal í Alftafirði á Snæfellsnesi sparaði ekki mat við menn og lét gera skála sinn um þjóöbraut þvera. Hún sat á stóli og laðaði úti gesti, en borð stóð inni jafnan og matur á. — Þorbrandur örrek nam Norðurárdal í Skagafirði og bjó á Þorbrandsstöðum (þar sem menn ætla að nú sé bærinn Kot). Lét hann gera þar eldhús svo mikið, að allir þeir menn, er þeim megin fóru um dalinn, skyldu þar bera klyfjar i gegnum og vera öllum matur heimill. — Við þessar frásagnir er ýmislegt að athuga. Hvaða þjóðbrautir er hér talaJ um? Aður segir að norrænu landnámsmennirnir hafi komið hér að auðu landi og óbyggðu, og þar gátu þvi ekki hafa verið neinar þjóðbrautir. Það skyldi þó aldrei vera, að hér sé óvart talað um alfaravegu Iranna, sem hér voru fyrir? Hitt nær heldur ekki neinni átt, að nokkur landnemi hafi reist svo stóran skála, að þvert I gegnum hann hafi verið hlið svo breitt og mikið, að ferðamenn hafi getað farið þar um með klyfjalestir. — A seinni árum hafa sumir menn varla getað fundið nógu sterk orð til að lýsa aðdáun sinni á gestrisnu þessa fólks, sem hreint og beint sat um ferðafólk til þess að geta gefið þvi mat! En svo ævintýralegt hefir þetta ekki verið. Hér er verið að segja frá fyrsta fólkinu á Islandi, sem gerði greiðasölu að atvinnu, og það sem um það er sagt er tómt háð, vegna þess að heldur hefir lítið þótt til þessara greiðasölustaða koma. Háðið liggur I því, að gera sem mest úr öllu. Þessu fólki nægði ekki að bæir þeirra væri við þjóðbraut, heldur voru bæirnir reistir „um þjóðbraut þvera“. Háðinu svipar til vísu Stefáns skálds Ólafssonar í Vallanesi: Einar mælti: Eitt sinn vær áttum mikið þamb, fjórir geymdum fjórar ær, fargaðist þó lamb. Um þessa skála þarf þvi ekki að fjölyrða. Þess má aðeins geta til stuðnings þeim skilningi, sem hér er lagður I frásagnirnar, að hjá Langaholts-Þóru gerðist svo sukksamt, að bóndi hennar flýði að heiman og gerði sér annan bæ úti i Breiðavík. Um Borgardal hefir aldrei legið þjóðbraut, þvi að hann er nokkuð afskekktur og alfaraleið lá með firðinum. Þorbrandur örrek hefir sennilega verið blásnauður maður, sem ekki gat fengið betri staðfestu en þarna inn á milli fjalla og viðsjálla vatna. 1 fornsögunum er sagt frá húsakosti á ýmsum bæum eins og hann var i lok 10. aldar. Allar eru þær upplýsingar hálfvandraeðalegar, eins og riturunum hafi ekki verið fyllilega ljóst hvernig húsaskipan hafi verið um þær mundir. Þessar frásagnir bæta að vísu hver aðra upp því að hver hefir sitt að segja. Skulu hér þvi raktar nokkrar af þesum frásögnum: Skáli Gunnars á Hlíðarenda. — Skáli Gunnars var gerður af viði einum og súðþakinn utan og gluggar hjá brúnásunum og snúin fyrir speld. Gunnar svaf í lofti einu í skálanum, Hallgerður og móðir hans. — Þorgrimur austmaður gekk upp I ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.