Lesbók Morgunblaðsins - 25.04.1965, Page 6

Lesbók Morgunblaðsins - 25.04.1965, Page 6
 ; - v . * ' ■VV.W - •.'■•••-.V--. -.\.-... .-.^-■^v>-..>v........,......... .. ........_. ..... 6 LESBÓK MORGUNBLAÐ SINS - 15. tbl. 1965. arnar á honum, og oft eru börnin hans spurð að því, hvort hann vinni virki- lega fyrir sér með þessu. Þar til fyrir eitthvað tíu árum kom þessi tortryggni gagnvart alvöru Cald- ers fram í verðinu á verkum hans, sem var lágt. í dag er verðið orðið sam- bærilegt við það, sem gerist. Það getur verið frá $500 fyrir lítil verk fyrir stofu borð, upp í $100.000, sem sett var upp fyrir standmynd, 22 feta háa á núver- andi sýningu hans, sem kallast Guillot- ine for Eight, eða fallöxi fyrir átta manns. Og tilsvarandi haekkun hefur átt sér stað í hrósyrðum gagnrýnend- anna um svifmyndir hans. Sú var tíðin, að þær voru kallaðar „gálgatimbursleg- ar tiltektir“ sem „hoppuðu“ og „hristu sig“. 1 TIME var listaverkum Calders lýst með þessum orðum og öðrum þvílíkum árið 1937 og aftur árið 1945, en 1958 var gagnrýnivindurinn kominn á aðra átt og þá voru þau farin að „svífa með yndisþokka fyrir golunni“, og Calder hættur að hrista sig og titra. Sannleik- urinn er sá, að aðeins minnstu svifmynd irnar hreyfa sig yfirleitt, og að Calder ette". Calder hafði áður fyrr gaman af að dansa, en hann vegur 220 pund, og vill helzt dansa einn og þá eigin dansa, og í eitt þeirra fáu skipta, sem hann dansaði við dömu, öklabraut hann hana. Hann er ofurlítið hjólfættur og með slappar axlir, og þegar hann er kyrr, likist hann mest efra parti af manni á stalli. En þegar hann hreyfir sig, er hann Samt einskonar fyrirmynd svifmyndar- innar. Hann fremur allar hreyfingar með eðlilegri hrynjandi frekar hægt, en þó liðlega. Þegar hann er að vinna, tek- ur hann upp, leggur frá sér, hreyfir, klippir og setur saman með óbreyttum hraða. Hann var einu sinni að lýsa hreyfingunum á hinum stærri svifmynd um sínum og sagði að þær hreyfðust „líkast skipi, sem er að leggjast að bryggju", en sú lýsing á einmitt vel við hans eigin hreyfingar. Hann líkist þeim einnig að því að geisla oft frá sér gamni, sem er eins og róleg glettni eða látalæti. Calder — sem næst- um allir kalla Sandy — er óformlegur í háttum sínum, vill vera í rauðum ullarskyrtum, og lifir einföldu en góðu lifi, á hús í Roxbury, Conn. og í Saché í Frakklandi, og kofa í Bretagne. Hann talar lágt en drynjandi, og byrjar setn- ingarnar oft með því að ryðja kverk- arnar, og svo verður það hljóð smám- SEiman að orðum, og lýkur loks með skríkjum. Hann hefur gaman af skrítl- u.m og orðaleikum, sem eru ekki alltaf fyrsta flokks. „Smíðaðirðu jafnvel þessa stóla?“ spurði tengdasonur hans nýlega í Roxbury. „Eins vel og ég gat“, svaraði Calder. Hann hefur líka unun af þesshátt- ar gamansemi, sem á kurteisu máli er kölluð „hispurslaus“. í eldhúsinu í hús- inu hans í Roxbury, er vír af kampa- vinsflösku. Með fáeinum snúningum hefur Calder gert úr honum mann í vandræðalegum stellingum. Frú Calder þykir svo vænt um þennan grip, að hún tekur hann með sér fram og aftur milli Roxbury og Saché. „Hann hefur mikla gáfu til að hleypa vindinum úr háfleygu þvaðri“, segir Klaus Pearls, umboðsmaðurinn hans, „og oft er hann þá stuttorður og vilj- andi dónalegur“. Ein afleiðingin af þessari gamansemi Calders, bæði í lífi og list, er sú, að margt fólk hefur átt bágt með að taka hann alvarlega. Margr ókunnugir fagna honum með því að segja: „Ég bý líka til svifmyndir“ og það fer hræðilega í taug Fólk safnast í hópa og starir á furðusm íðar Calders. sé þekktur fyrir hoppandi myndir, er álíka og að sagja, að Clhris Mathewson sé þekktur fyrir uppihafsköstin sín í baseball. V enjulegast vinnur Calder úr alúmíni, sem er auðvelt að skera og móta. En stærstu svifmyndimar og standmyndirnar em gerðar í málm- steypuverum, eftir fyrirmyndum og und ir umsjón Calders. Hann notar engin vélknúin verkfæri, en hefur sjálfur fundið upp mörg handverkfæri sín, þar með talið áhald til að finna þyngdar- punktinn í málmstykki. Hann lætur stykkið ramba á málmoddi, en hann er beint undir málmarmi, sem heldur nagla. Siðan rekur hann naglann niður til þess að merkja fyrir miðdeplinum. Vinnustofan hans er eins og mslakista galdramanns, þar sem allt morar af frummyndum og svifmyndum, og stykkj um og afklippum úr málmi. „Ég mála úr formum", segir hann, þegar hann útskýrir aðferðir sínar. „Ég legg þau á borðið og hreyfi þau síðan fram og aftur og í kring. Þetta er eins og objets trouvés (þ.e. sú list að gera mynd úr tilbúnum hlutum, af ýmsu tagi). En munurinn er bara sá, að ég bý sjálfur til hlutina“. Að mestu er krafturinn að baki svif- mynda Calders leyndarmál, sem hann og vindarnir eiga saman. „Ég bý til svif mynd án þess að hugsa verulega um, hvernig hún muni hreyfa sig. Maður treystir bara á heppnina og samsetning- una á myndinni. Einhvernveginn kemur þetta oftast ánægjulega út“. Hann getur alls ekki skapað verk, eftir pöntun, sem eigi að merkja eitthvað ákveðið. „Ég fæ stundum skrítnar beiðnir um mynd, sem á ekki að þýða annað en ástina, en slíka mynd kann ég alls ekki að búa til“, segir hann. Hann var einu sinni beðinn að gera mynd, sem helzt ætti að tákna hest, fyrir einlhverja borg í Texas. Þegar Texasbúar sáu myndina, sögðu þeir, að þetta líktist alls ekkert hesti. „Nei, líklega ér það nú ekki hest- ur“, sagði Calder. Texasbúar urðu von- sviknir og diálítið ruglaðir og keyptu ekki hestinn. Ætt Calders hefur nú verið viðriðin listina í fjóra ættliði. Afi hans bjó til styttuna af William Nenn, sem stendur uppi á ráðhúsinu í Philadephia, og fað- ir hans á í borgarsafninu í New York standmynd aif Sandy Calder, fjögurra ára gömlum. Móðir hans var listmálari og það er líka dóttir hans önnur, Sandra. Hún er gift Lean Davidson, sem er sonur myndlhöggvarans, Jo Davidson. Louisa, kona Calders er bróðurdóttir iþeirra Williams og Henrys James, en þeir voru bara rithöfundar og teljast því ekki. En svo hefur hún bætt úr þessari vöntun með því að vefa, bæði eftir eigin fyrirmyndum og Calders. Ef litið er aftur í tímann má ef til vill segja, að Calders hafi frá barn- æsku verð ákveðinn að verða svifmynda smiður. Hann var farinn að gera mynd- ir úr tré og vír, fimm ára gamall og eitt af bernskuverkum hans er ferþuml- ungs stórt stykki úr eir, þar sem tvö hornin eru beygð sitt í hvora áttina, svo að það snýst þegar því er haldið milli fingranna og blásið á það. E n sjálfur varð Calder samt seinn til að átta sig á liststefnu sinni, jafn óumflýjanleg og hún þó var. Hann var fæddur og uppalinn í Lawnton, Pa., stundaði verkfrseði í Stevens-sikólanum í New Jersey, en fór siðan á flakk um landið og stundaði þau störf, sem fyr- ir komu. Þrem árum eflir að Calder var útlærður, tók hann að þjóna eðli sínu og hóf nám við listaskóla í New York, og teiknaði fyrir „Police Gazette“. En svo, kring um 1925, fór hann til Parísar, til að mála. Árið 1929, þegar hann skrapp til Ameríku hitti hann og kvæntist síðan Louisa James, sem var rólynd og lagleg stúlka frá Boston. Calder hafði orðið hrifinn af sirkus- um, þegar hann vann hjá Police Gazette og var falið að teikna úr einum slíkum, og í París tók hann að búa til sirkus sjálfur, og notaði til þess vír, korktappa og þvottaklemmur, og notaði vírana til þess að láta myndirnar hreyfast. Þessi sirbus var afskaplega haglega gerður. Þarna stukku riddarar á bak hestum, sem voru á harðaspretti. Sterkur mað- ur úr vír lyfti lyftingajámi. Þarna var kappakstur, magadanskona úr ull og lít- il loftfimleikakona, sem stökk gegn um gjörð úr pappír. Þessi sirkus varð brátt vinsæll í lista- mannaheiminum í París, en féikk þó ekki eindregið góða dóma. Tbomas Wolfe minnist hans lítt íofsamlega I „You can‘t go home again“. í útgáfu WoMes var sirkusinn rekinn af hr. Piggy Logan, sem var með beyglaðan knatt- spyrnuhjálm, í peysu með háum kraga og með hnépúða og sýningin var óhóf- lega löng, mest vegna þess að hr. Log- an gat aldrei leomið sirkiusnum í gang.“ Árið 1930 kom Calder í heimsókn I vinnustofu Piet Mondrians og það kom honum að fullu á braut til hreyfimynda. Hinar marglitu mjyndir Mondrians hrifu Þegar verk Calders voru sýnd í Guggen heim-safninu urðu gestirnir fleiri en nokkru sinni áður — a sambærilegri sýningu

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.