Lesbók Morgunblaðsins - 07.03.1965, Page 14

Lesbók Morgunblaðsins - 07.03.1965, Page 14
UM BÆKUR Eftir Robert G. Davis egar allur þessi töfrandi raun veruleiki þrýstir að okkur, úr öllum áttum og krefst skýringar — til hvers erum við þá að lesa skáldrit? Hvað geta lygar ljóðskálda, leikrita- höfunda og skáldsagnahöfunda sagt okkur, sem við gætum ekki lært réttara af fornfræðingum, sagnfræð ingum og ævisagnahöfundum — að ekki séu raunvísindamenn nefndir? Svarið er venjulegast það, að skáld- rit hafa ekki upp á að bjóða menn held- ur manninn. Sagnfræðingar og ævi- sagnahöfundar fjalla um hið sérstaka um einstaklinga, en skáldin koma með hið almenna — það sem gildir um mann legar verur almennt tekið. Kennarar og gagnrýnendur endur- taka þessa alkunnu skýringu þannig, að það sýnir lítinn skilning á eðli almennra lýsinga. Orðið tré ber ekki í sér meiri merkingu en orðið greni, heldur einmitt minni. Allt það, sem sagt verður um tré, almennt tekið, verður að vera hægt að segja um hvert einstakt tré eða trjá- tegund. En greni felur í sér alit, sem sagt verður um tré aknennt, en auk þess margt fleira. Grenið er þríhyrnt til að sjá, gefur frá sér trjákvoðu, ber köngla og barr og er grænt á veturna. Abraham Lincoln var ekkert síð- ur maður fyrir það að vera fæddur í bjálkakofa í Kentucky og hafa lært sína veraldarvizku sem sveitalögfræðingur í Illinois. Elízabeth drottning var ekkert síður kona fyrir það að vera dóttir Hin- riks VIII og Önnu Boleyn og hafa ver ið í lífshættu í Tower meðan eldri systir hennar, María, sat að völdum. Að vera til yfirleitt, er að vera eitthvað sérstakt. Orðið tré má auðvitað teygja, svo að það nái yfir öll tré — eik, fíkjutré, reyr. En tré, sem er öll tré, er ekkert tré. Við getum ekki klifrað upp í það, tínt af því ávextina eða lýst því í listinni. Ef við reynum að lýsa einhverjum almenn- um manni, sem er ekki fæddur neinni þjóð eða á neinum tíma, sem er engin sérstök tegund föður, sonar eða elsk- huga, sem hefur enga sérstaka starfs- grein eða heimspeki eða átrúnað, þá gerum við hugtakið almennt með því að taka meira og meira frá því, þangað til ekkert verður eftir nema eyða. Þetta hafa listamenn jafnan skilið. Þeir geta búið til sérkennapersónur eða „flatneskjupersónur“, eins og E. M. Forster kallaði þær — sem takmarkast við fyrirsjáanieg viðbrögð skapferlis þeirra eða starfs. En þetta verða aldrei annað en grínf'ígúrur eða aukapersón- ur. Uinar innihaldsríku aðalpersónur i skáldskapnum eru minnisvei’ðar fyrir það, sem er sérstakt, einstætt og ófyrir- sjáanlegt. Akkilles er dæmigerð grísk hetja, en meðan flestir atburðir Ilíons- kviðu gerast, situr hann í fýlu í tjaldi sínu, aliur hinn óhermannlegasti, og er til í að láta Grikki bíða lægri hlut, að- eins vegna þess að stolt hans hefur ver- ið sært. Odysseifskviða er blátt áfram dásam- leg saga af heimkomu, en það er heldur betur skrítið heimili, sem Odyss eifur kemur til. Hópur af drollandi biðl um bíða árum saman, meðan Penelópa vefur og rekur upp aftur líkklæði handa föður Odysseifs, sem er alis ekki dauður. „Agamemnon" Aiskylosax kánn að virð ast dæmigerður „þríhyrnings“ sorgar- leikur, allt þangað til við tökum að hug- leiða, að Klytemnestra fæddist úr eggi, sem Seifur hafði frjógvað, að Agamem- non drap dóttur Klytemnestru og kom með heim frá Trjóu spákonuna Kass- öndru sem hjáikonu sína, og að elsk- hugi Klytemnestru, Aigistos, er lausa- leikssonur föður síns, Þýestesar, sem hafði verið gabbaður af Atreusi, föður Agamemnons, til að éta tvö sinna eig- in barna. Eitt ónáttúrulegt atriði gerir alla í heiminum hvem öðrum likan. egar Shakespeare vill lýsa af- brýðissaminni, býr hann til óvenjulegt umhverfi með því að láta Othello vera mælskan, márskan stríðsmann, sem iæt ur sér leiðast innan um fína fólkið í Fen eyjum. En svo hagræðir hann spilunum ótrúlega með því að láta Othello verða fyrir illmennsku Jagós. Þegar Melville lýsir hvalveiðum, velur hann brjálaðan skipstjóra, sem fórnar skipi sínu í hefnd arofsókn gegn hval, sem er enn merki- legri en hann er sjálfur. Hetjurnar á vorum dögum em engu síður óvenjuleg ar, og má nefna persónur Becketts, sem búa í öskutunnum, eða sjálfsmorðsráð- gátuna Seymor Glass, einn fjögurra eða fimm beztu skálda vorra (óútgefinn) í Ameríku, eða jafnvel þennan undarlega glæpa-rómatíska Gatsby. c O egja ma, að þessar personur, þótt undantekningar séu, sýni sannleikann á líkingarfullan hátt. En því meir áber- andi sem persónumar virðast vera, svo sem Hamlet eða hetjan í „Myndbreyting um“ Kafka, því erfiðara eiga gagnrýn endurnir með að koma sér saman um þýðingu þeirra. Hugmyndaflugið getur sagt mikið um mannlegt eðli, en segir það á óbeinan og dularfullan hátt. Fullnægingar í- myndunaraflsins streitast gegn öllum útskýringum nema sinum eigin. Og bókmcnntagyðjurnar hafa ekki annað en margrætt bros til svars við tilraunum gagnrýnendanna — sem oft fara út um þúfur — til að réttlæta sem almenn sannindi það, sem raunverulega er ekki annað en skapandi dyggðir, allt ann- ars eðlis. SMÁSAGAN Framhald á bls. 3. En nú hafði síðasta sandkornið runnið út úr stundaglasi gamla mannsins. Ég rak upp öskur, opnaði ljóskerið upp á gátt og stökk inn í herbergið. Hann æpti einnig, — aðeins eitt einasta óp. Á augabragði hafði ég dregið hann niður á gólfið, fleygt yfir hann þungu rúm- dýnunni og lagzt á hana með öllum mín- um þunga. Sigurgleðin seytlaði um hverja taug mína, þegar fyrirætlanir mínar höfðu beppnazt svona vel. — En hjartað hélt enn áfram að slá langa hríð. Ég hafði engar áhyggjur af því, — það gat ekki heyrzt gegnum veggina. Að lokum hætti það að slá. — Sá gamli var dauður. Ég lyfti upp rúmdýnunni og rann- sakaði líkið. Já, hann var dauður, _____ steindauður. Auga hans mundi aldrei framar ofsækja mig. Og ef þér standið enn í þeirri trú, að ég sé brjálaður, þá komizt þér nú brátt á aðra skoðun, þegar ég segi yður, hvernig ég fór að því að fela líkið. Nóttin leið, og ég vann af kappi, hand- fljótur og þögull. Fyrst hiutaði ég líkið sundur, skar höfuðið af og síðan hand- leggi og fætur. Að því búnu losaði ég þrjú gólfborð og lagði öll stykkin niður á milli gólf- bitanna. Síðan gekk ég aftur frá gólf- borðunum á sínum stað, svo nákvæmt og snilldarlega, að ekkert mannlegt auga — ekki einu sinni hans — hefði getað greint hin minnstu verksummerki. Þarna þurfti heldur ekki að afmá neina bletti, — engar slettur af neinu tæi, — ekki einn blóðdropa. Ég var nógu varkár til þess að eiga ekkert slíkt á hættu. Ég hafði sett bala undir þann leka, hahaha! K. lukkan var fjögur, þegar verk- inu var lokið. Það var ennþá niðamyrk- ur eins og um lágnætti. Á slaginu fjögur var barið að útidyrum. Ég gekk niður glaður og reifur til að ljúka upp, því að hvað hafði ég nú að óttast? Úti fyrir stóðu.þrír menn, sem kynntu sig mjög kurteislega og kváðust vera lögreglumenn. Einhver nábúi hafði heyrt neyðaróp um nóttina. Það hafði vakið grunsemdir um, að hryðjuverk kynni að hafa verið framið, og síðan hafði lögreglan verið aðvöruð og hún sent þessa menn til að athuga málið. Ég hló, því hvað hafði ég að óttast? Ég bauð herramennina velkomna. Ég sagði þeim, að ég hefði sennilega sjálfur hljóðað í svefninum. Ég upplýsti einnig, að sá gamli hefði farið út á land. Og síðan fylgdi ég gestum mínum um allt húsið Ég bað þá að rannsaka ailt — og gera það rækilega. Að lokum fór ég með þá inn í herbergið hans. Ég sýndi þeim peninga hans og dýrgripi óhreyfða á góðum stað. Ég var svo ör- uggur og fullur sjálfstrausts, að ég flutti stóla inn í herbergið og bauð þeim sæti, svo að þeir gætu hvílt sig eftir þessa fyrirhöfn. Sjálfur settist ég sigri hrós- andi á stól beint yfir hvílustað fórnar- lambsins. Lögreglumennirnir voru ánægðir. Framkoma mín hafði sannfært þá og mér leið óvenjulega vel. Þeir sátu og mösuðu, og ég svaraði glaðlega öll- um spurningum þeirra. En brátt fann ég, að ég fölnaði, og ég óskaði þess, að þeir væru á bak og burt. Mig verkjaði í höfuðið og mér fannst ég heyra tif í klukku. En þeir héldu áfram að sitja sem fastast og tala. Klukkutifið varð háværara. Það varð óslitið og sífellt greinilegra. Ég talaði þeim mun ákafar í því skynf að losna við þessar óþægilegu skynjanir. En það var tilgangslaust. — Hljóðið hélt áfram með vaxandi þunga, þar til — að lokum •— ég gerði mér Ijóst, að það átti ekki upptök sín í mínum eyrum. Ég var nú án efa orðinn mjög fölur, en samt hélt ég áfram að tala með þeim mun meiri ákefð og hækkaði röddina. En hljóðið hækkaði að sama skapi. — Hvað átti ég til bragðs að taka? Þetta var þungt og reglubundið dynkhljóð, — eins og í klukku innan í þykkum baðm- uilarumbúðum. Ég greip andann á lofti. — Og samt heyrðu lögreglumennirnir ekkert. Ég talaði sífellt hraðar og ákaf- ar, en hljóðið varð stöðugt greinilegra. Ég spratt á fætur og masaði skræk- róma um einhverja smámuni með handa- pati og hávaða, en hljóðið jókst stöðugt. Hvers vegna fara þeir ekki! Hvað átti ég að gera! Ég þreif loks stólinn, sem ég hafði setið á, og dró hann eftir gólf- inu, en hljóðið yfirgnæfði allt annað og varð sífellt hærra. Það varð hærra — hærra — hærra! Og áfram héldu lög- reglumennirnir að tala og hlæja. Gat það átt sér stað, að þeir heyrðu alls ekki neitt? Almáttugur guð! — Nei, nei. . Þeir heyrðu það! Þá grunar eitthvað! Þeir vissu það! Þeir hæddust að angist minni! essu trúði ég, — og ég stend enn í sömu meiningu. En allt var betra en þessi hræðilega skelfing! Allt var betra að þola en þetta miskunnarlausa háð! Ég gat ekki afborið þessi andstyggilegu háðsglott þeirra. Ég fann, að ég yrði að æpa, ef ég ætti ekki að deyja! Og nú — ennþá einu sinni-----hlustið! — Hærra — hærra — hærra! — Þorparar! öskraði ég. Hættið þess- um skrípalátum! Ég játa! Rífið upp gólf- borðin hérna — hérna! Það er þetta and- styggilega hjarta hans, sem er að slá! BÖKMENNTSR Vörnín, sem varð óþiirt Framhadd af bls. 5. Þorstéinn Ingimundarson hafir verið gætinn maður og varkár. Ekki er þvi nein fjarstæða að hugsa sér, að hann hafi viljað hafa útgöngudyr fleiri en einar.. Okkur fer þá að renna grun í það, að hinar tíðu ræður um fjölkynngi Ljótar eigi sér líka hlutverk í sögunni. Að henni er vikið t.d. í frásögninni hér að framan af atburðunum við ána: „o<k hygg hana (Ljót) skammt frá hefjask“. Þorsteinn hefir margt hugleitt vetur- inn, sem þeir bræður sátu í hinu ,,ú- æðra öndvegi", eins og orðalagið er í útgáfu Sv. Skúlasonar. Líkiegast er að við sjáum hér innri varnarstöðu Þorsteins, hans second line of defence: orsökin til þess að Jökull varð föður sínum að bana voru görningar, galdrar. En til þess kom ekki að Þorsteinn þyrfti að hörfa til þessa vígis. Tætturnar má samt enn sjá í sögunni, og það víðar en á einum stað. Benjamín Eiríksson Hrakningar norskra selveiðimanna HINN 8. júní 1883 strandaði norska sel- og hvalveiðiskipið Artic við Jan Mayen í þoku. Sjór var úfinn við ströndina og brotnaði sikipið. Þessi hafnlausa klettaeyja var þá með öllu óbyggð, því engin veðurþjónusta hafði þá verið sett þar á stofn. Skip- verjar voru alls 29, allir norskir. Björguðust þeir í 6 báta, en einum þeirra hvolfdi þegar við skipið. 1 honum voru 4 menn og tókst að bjarga þeim, en klæðnaður og vistir, sem í bátnum höfðu verið, týndust með öllu. Höfðu skipverjar ekkert vatn. Einum bátnum, sem lítiil var, slepptu þeir, og sagði skipstjóri svo fyrir, að 8 menn skyldu vera í einum bátnum en 7 í hverjum hinna þriggja og skipti að því búnu þeim litlu mat- vælum, er þeir höfðu, jafnt milli allra. Héldu þeir síðan í austurátt að leita að tveimur skipum, er þeir áttu von á að væri þar við eyna, en sú leit varð árangurslaus, er þeir höfðu róið inn í ísinn 10 mílur. Tóku þeir því stefnu til íslands. Varð einn bát- urinn viðskila við hina þrjá, og leit- uðu skipshafnirnar hans í 36 tíma, áður en þeir fundu hann. Komust þeir síðan upp undir Grænlandsísinn og tókst að ná þar í ósaltan ís, og varð það þeim til bjargar. Komust þeir loks til Grímseyjar 22. júní og tiii Oddeyrar daginn eftir. Alls höifðu þeir þá róið og siglt þessum skelj- um 180 danskar mílur. Sumir menn- irnir voru talsvert kalnir á höndum og fótum, og voru fjórir þeirra flutt- ir í sjúkrahúsið á Ákureyri. Hérlendir menn dáðust mikið að þrautseigju þessara víkingsmanna, og ekki sízt skipstjórans, sem staðið hafði staðið sig eins og hetja allan þennan reynslutíma og hvatt menn sína að halda áfram meðan kraftar entust. 25 þessara skipbrotsmanna voru síðan fluttir til Reykjavíkur, þar sem þeir fengu far til síns beima- lands. 14 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 9. tbl. 1965,

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.