Lýður - 23.07.1890, Qupperneq 1

Lýður - 23.07.1890, Qupperneq 1
SSnrkir af lilaiVmu kosfa 2 );r.. orlcndjs 2.r0 kr.Borpist fvririVnni til útsöluninnna. Aiiiilvsinpíir toknar i'vrir ln aurn linau al vnnalogu lotri edu jnfiiniikiú rúni. Uppsögn lignd ncnia skridög til ritst. LÝÐUR JUtgjörðir. Frjc.ttir og augl'+singnr sendist ritstjóranum. Aöalú.tsölumenn: Idalldór Péturison Akurerri og Björn .Tónsson á Oddeyri Bluðió borgist (ieim. 13. blaft. 3lerkist‘ó]k í EyjnfmM. Lesemlur jiessa litla blaðs munu aísalca oss. j.ótt vör bætum enn við sniágrein um sögu jmssa heraðs; en pessi grein er ágrip af'tölu jieirri. sem ritStjóri Lýós liélt á Oddeýrarhátíðinni 20. f. m. ilver sem athugar eða les Jiað, sem skráð finnst um iverað petta allt frá byrjun péss byggðar, hatm hlýtur að undrast hve margir merkir menn og konur ]>jóðarinnar liafa hér verið bornir og bariifreddir. og five mikil kýnsiúld fylgt liefir nálega á öllum timum vmsum stöðvuni pessa bvggð- arlags. Hér er ekki tóm né tlini tii að fara út í rann- sóknir, en eittsér hver heilyita maður, sem slikan fróðleik kynnir sér, :ið ]>essi ættgöfgi og ]>etta mannval hofir ekki komið úr lausu lopti eða af hendingu, lieldur hefir sínar orsakir, er liggja dýpra. Eg skal Játa mér nægja, að taka cit-t fram, pað er búsæld þossa héraðs, og allt sem þar aueð fylgir. Mest :if kynsæld héraðsins hefir spx-ottið i skjóli fáeinna höfuðbóla, og höfðingsskapur Eyfirðinga hcfiráv&llt hækkað eða lækkað með stórbúunum. Nú á dög- um pegar allir vilja vera jafnir, eiga menii erfitt með að skilja pessa kenningu. að margir sauðir og voldug tún skapi incnning og merkisfólk, frægðir og frama; pó er petta svo, eða hér i liéraði hefir pað saiuiast. Gáfað fólk freðist líka í fátiekum lircysum, en menning til lengdar getur hvergi prifist nema efni og önnur ytri skilyrði veiti skjól og næði. Látum oss nú nefna nokkra Eyfirðinga á hverri öld, peirra scm ínerkasiir hafa pótt og vér helzt vitum deili á; geta svo peir sem vilja, borið pann lióp saman við inerkis- mannaital annara héraða, enda teljum vér lielzt pá eina, sem liér í héraði voru bornir og barnf'æddir. eða sem oss pykir liklegt að hafi verið pað. Söguöldina tökuni vér pá fyrst í einu lagi, en hana má hér reikna frá landnámstíð til seinni hluta 11. aldar. Munu Eyfirðingar á peim t<mum Jiafa verið eptirliátar iinnara? Er ekki nóg að nofna nufnin: Eyólf Yalgerðar- son, Yíga-GIúm. Guðnmnd ríka og Einarbróður lians, Yig- fús, þóri Helgason, þorgeir á Ljósavatni (Fnjóskadalur telst með landnámi Helga magra) pá Svarfdæli, Kari hinn rauða, þorleif jarlaskáld og Valla-Ljót o. fl. A seinni hluta 11. aldar liöfum vér litlar frásögur um Eyfirðinga ; Eyólfur lialti, sonur Guðniurdar rika en afi Sæmundar 'fróða og Ketils biskujm, cndar söguöldina. A 12. öldinni var liér aptur svo sögulegt að fram úr kevrði. Um pað vitnar saga Guðmundar dýra og prestssaga Guðmundar góða, en báðir voru peir kynbornir Eyfirðingar. Snemma á öld- inni voru peir göfgastir og auðugastir menn i héraðinu : Ivetill prestur á Möðruvölluni, er síðar varð biskup, og þorsteinu ranglátur á Grund. og studdu peir báðir, og pó einkum spekingurinn Ketill, að sáttum peirra Hafliða Már- sonar og þorgils Oddasonar 1221. |>á var og uppi liöfð- inginn þorgeir Hallason, undir Hvassafelli og lians forlaga- ríku synir: þorvarður, Iiinn mesti garpur og stórmcnni, Ari faðir Guðmundar biskups góða, sá er lét líf sitt fviir Erling jarl og Einar og Ingimundur prestur; peir bj-reður íétu báðir líf sitt i Grænlands-óbyggðum, og komst Eiixar allt vestur vfir jökla á landsbrún og „livílir á Herjólfsjiesi11. I ndir lok pcirrar aldar var hin mosta óöld í ljúraði possu og siðir njanna spilítir mjög. Eptir Lönguhlíðarbronnu 1297, leystist hér öll héraðsstjórn í sundur og livarf í hendur ut- anhéraðsmönnum, fyrst Sigurði Ormssyni austan af Siðu, og síðan Sighvati og örðum Sturlungum, og allt pangað til Jandið liomst undir undir Norogs konung og hinir vngri 2. ár Möð luvellingar, Hallur Jónsson, og einkum J>órður sonur lians koina til sögunnar. Marga stórbændur í Eyjafirði nefnir Sturlunga á 13. öld, en fáir voru peir atkvæðamonn og slep.pum vér pví nöfnuin peirra. A 12. öld var stofnað j>verár- klaustur, sern jafiían var talið í heldra lagi, og noklcra merka ábóta mætti par telja, en eptir engan peirra eigum vér rit eða nierkar menjar. Bergur Sokkason (á 14 öld) var ekki eyfirzkur maður. A 13. öld seint var klaustrið sett á Möðruvöllum í Hörgárdal, en pess saga er mjög ómerk í alla staði. Hefði víst verið betra að slíkur staður o. fl. kaustragarðar, liefði mátt vera bændaeign og ættarskjól göfugra mánna. eins og Möðruvellir í Eyjafirði ujðu, Grund og fleiri staðir. A 14. öld er saga lands vors æði fáskrúðug og surnl- urlaiis, en pað er eptirtektavert, að einmitt á peirri öld (kynja- og öaldaröldinni) allt til fyrri plágunnar (svarta- dauðaj og eptir pá pláguna, ber mest á Eyfirðingum og peirra sögn, og báðar aldirnar 14. 15. var höfðingskap- ur peirra og metorð með undra-miklnm bióma. Fyrir aldaniótin 1300 ólst hér upp i Svarfaðardal einn liinn bezti maður peirra tíma, en pað var Lafrans Kálfsson, er síðar varð Hólabiskup. j>á voru Möðruvellingar hinir seinni í blóma, fyrst j>órður Hallsson, en síðan Eirikur iiinn ríki, Halldór prestur Pálsson, o. fl. j>á voru og niðj- ar pórðar kakala á Gruncl; ein af peim var hin fræga Grundar-Helga, inóðir hins nxesta og göfugasta manns á landi hér um sína daga, Bjarnar Jórsalafara. Hún stóð mjög i stórræðum; má f ullyrða að pað var hún, er lét drepa pá Smið hirðstjóra i Grundarbardaganum 1362 í hefnd eptir Arna j>órðarson hirðstjóra, biréður sinn. Hún gjörði og Rórnför í elli sinni. J>á var uppi i Auðbrekku faðir j>orleifs í Yatnsfirði, pess er átti Kristínu dóttur Bjarnar Jórsalafara, hinn mesta skörung. J>eirra son var Björn rílci jnaðnr Ólafar Loptsdóttur, og onn var pá uppi einhver Hiesti maður aldarinnar, jjorsteinn löginaðnr Eyjólfsson frá llrðixm og siðan synir ljans Arnfinnur og Sumarliði, rikis- menn miklir og ofsanieijn. Eyfirðingar voru og lögmeun- irnir' Guðmunfiur Sigurðarson og Hrafn Bótólfsson, er skrið- an tök. A 15. öld ber Loptur rilci og lians kyn regishjáhn yfir nálega állt fölk annað á landi Jiér, einkum eptir að ljörn Lopts giptust: Ólöf Birni rika (af Vatnsfirðingum), en j>orvarður Margrétu dóttur Yigfúsar Holrns (af Kolbeins- staðamönnum). Hefir engin öld svo liðið að elcki hafi Ev- firðingar yngt upp flestar hinar stærri ættir annara. höfuð- héraða landsins. Loptur riki brá miklum frægðarljúma yfir fjörð pennan, og pau feðgin. liann og Ólöf dóttir hans^ hafa skapað nieiri sagnabálk eptir sig, en nokkrir aðrir menn á seinni iildum. Segir Espólin. að Ölöf rika bori af öllum konum , sem fæðst liaii á ísjandi, með stórmenn- sku og skörungsskap. Loptur sjálfur var spakmenni, en pó liið mesta rikraenni og liöfuðskáld; on sumir niðjar haus voru ofsaijienn i luijd, svo sein j>orvarður, sú er steypti .lóui biskupi Gerekssyni, eða Torfi i Ivlofa. Stóra- dalsmenn, niðjar Lop‘s voru og höfðingjar leugi, og hans kyn tengdist Svalberðinguin, Svarfdælum, Höfðamönn- um og hinum síðustu Möðruvellingum. A 16. öld hélzt enn töluverður höfðjngjabragur hér i fornum stil. Sama ár og Ólöf rilca andaðist, freddist að Grýtu einn hiijn mesti og frregagti maður, som á Islandi er borinn: Jón biskup Arason. Hér slcal peirrar frægðar hans einnar getið, að Ijajin varð einhvor hinn kynsælasti íslendingur, svo áð sá Eyfirðinguvinn er uú rettfaðir oftaust Akureyri 23. júli 1890.

x

Lýður

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Lýður
https://timarit.is/publication/133

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.