Morgunblaðið - 01.06.1983, Qupperneq 10

Morgunblaðið - 01.06.1983, Qupperneq 10
50 MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 1. JÚNÍ 1983 Bókmenntir Jóhann Hjálmarsson í ágúst 1981 var haldið í Biskops Arnö í Svíþjóð þing skálda og gagnrýnenda og var umræðuefnið gagnrýni og ljóð. Þar hitti ég danska skáldið Hans Mölbjerg, elskulegan og opinskáan mann sem færði mér nýútkomna ljóða- bók eftir sig; Færöske spejl-bille- der. Ljóðin hafði Mölbjerg ort á ferðalagi í Færeyjum. Hann tjáði mér að væntanleg væri eftir sig bók um fsland frá sama ferðalagi: Hans Mölbjerg ísland í augum dansks skálds Island set sádan. Heimkominn frá Svíþjóð fékk ég bréf frá Mölbjerg og því fylgdu nokkur ljóð sem hann hafði ort í Biskops Arnö: Sol-suite. Þessi hugþekku ljóð var ég að endurlesa í ljóðasafninu Lyr- ik 82 þegar mér barst loks Island set sádan. Island set sádan (útg. Rhodos 1983) er þykk og efnismikil ljóða- bók, frumtexti er birtur ásamt þýðingu Ingu Birnu Jónsdóttur, en hún kallar verkið ísland séð þann- ig. Að mínu viti á þessi bók ekki síst erindi til íslendinga, en af úr- klippum úr dönskum blöðum að dæma hefur hún fengið góðar við- tökur í Danmörku. Jafnvel gagn- rýnandi eins og Poul Borum, sem venjulega hefur allt á hornum sér, hrósar bókinni og segir um Möl- bjerg: Hans Mölbjerg er helt vild! Sidste ár udgav han fire digtsaml- inger, hvoraf en pá fransk. I en alder af 67 ár. Tilvitnanir óþýddar til þess að menn geti rifjað upp dönskukunnáttuna. Borum hefur líka rétt fyrir sér þegar hann lýsir fslandsljóðum Mölbjergs sem et led i en bestandig selvransagelse. Gagnrýnandinn Asger Schnack kallar Mölbjerg en stor digter og skrifar Hans Mölbjerg er klart bedst í sit særlige speciale: Det lille billede með den store oplev- else. það sem Asger Schnack á við er að Mölbjerg njóti sín síður í löng- um frásagnarljóðum. Það er auð- velt að vera sammála honum. Þeg- ar Mölbjerg er upptekinn af sögu- legum og goðfræðilegum efnum og leitast við að gera ljóð sín um- fangsmikil höfðar hann ekki jafn beint til lesandans og í smáljóðum sínum, skyndimyndum þar sem náttúra og mannlíf eru eitt. Engin ástæða er þó til að vanmeta sögu- legu ljóðin. Þau eru mjög forvitni- leg fyrir íslenskan lesanda og oft skemmtileg í óvæntum niðurstöð- um sínum. Það er af mörgu að taka þegar Prufu-hitamælar - 50 til + 1000 C í einu tæki meö elektrón- ísku verki og Digital sýn- ingu. ^ötunrCaöttiStuiDr <JS)injS®@in) VEStURGOTU 16 - SÍMAR 14630 - 21480 gefa á hugmynd um skáldskap Hans Mölbjergs. Eitt hinna styttri ljóða nefnist Miðsvetrarsólin í þýðingu Ingu Birnu Jónsdóttur: Kg sá ekki lágan boga miðsvetrarsólarinnar en ég ímynda mér hana einnig sem hugmynd fola uppkomu sólar sem þegar er á leið niður í íhvolfri hreyfingu — og tíminn á undan og eftir er sem fylltur samþjöppuðu ófæru myrkri einungis vafinn þoku og regni og þó örsjaldan snjórinn skyndileg heiðríkja með fjárlægt endurskin á jöklunum og föl sólin sem rannsakar stofuna varfærnislega úr lágu sæti sínu. Eða þessi kvika mynd: Skýin smita fjallið snerta það og lita það renna saman við það svo úr verður stór breið mynd síiðandi skýja og steina sem í sífellu endurvarpa myndunum. (Breiðtjald). Það er oft líkt og landslagið yrki Hans Mölbjerg, landið kalli fram myndir úr huga hans sem lengi hafa búið um sig, en birtast allt í einu af því þær verða ekki hamd- ar. Oft segja þær ekki síður tölu- vert um skáldið sjálft, innra heim þess, um það hvernig það reynir að fóta sig og öðlast tilgang í líf- inu. Staddur í Krísuvík þar sem hann gengur á næfurþunnri jarðskorpu og finnur hvernig sýð- ur undir, áttar hann sig á því hvers vegna maðurinn er neyddur til að vera jarðbundinn: „Ég skildi allt í einu/hvers vegna Sögurnar voru svo jarðbundnar/og komu alltaf fram/í knöppum tilsvör- um/eins og verið væri að halda- /örvæntingunni niðri/og þegar best lét var beitt kaldhæðni." Egill Skallagrímsson verður Mölbjerg oft að yrkisefni. Egill verður í meðförum hans eins kon- ar exístensíalisti. í ljóðinu Fyrir firringuna segir Mölbjerg að Egill hafi orðið að sigrast á stoltinu og flytja versta óvini sínum lof í ljóði. Hann gerir samanburð á Agli og Njáli. Njáll sofnaði svefn- inum langa í eldinum, hann var orðinn gamall og átti hvort sem er bráðlega að deyja. En Egill átti við enn eitt vandamálið að glíma „og not hafði hann fyrir önuglynd- ið/í nokkur ár í viðbót". Oðinn, Loki og Þór fá mjög nútímalega umfjöllun hjá Mölbjerg. Þeir sam- tíma menn íslenskir sem einkum er ort um eru myndlistarmenn eða réttara sagt verk þeirra. Mölbjerg virðist fremur vera samtíða goð- um og fornum hetjum en nútíma- fólki, hneykslast þó á einum stað á brennivínsþambi og hröðum akstri unga fólksins. Siðavendni fer Mölbjerg ekki vel og sama gildir um tilraunir hans til að koma á framfæri ákveðnum boðskap. Hann er fyrst og fremst skáld leiftursins, andartaksins sem færir honum vitneskju um það sem undirvitundin hefur lengi geymt. Þýðing Ingu Birnu Jónsdóttur ber þess nokkur merki að hún hef- ur dvalist lengi erlendis, sumt orkar tvímælis í þýðingu hennar, en yfirleitt er það smekkvísin sem ræður. Unga fólkið og frelsið Bókmenntir Hannes H. Gtssurarson Á síðasta vetri réðust nokkrir nemendur í Menntaskólanum í Reykjavík í að gefa út blað sem þeir nefndu „Frímann“. Greinarnar í blaðinu má hafa til marks um svo víðtæka þekkingu og mikinn áhuga á stjórnmálahugmyndum, að óvenju- legt hlýtur að vera ungu fólki. Full ástæða er því til að vekja athygli á þessu framtaki og segja stuttlega frá blaðinu. Skólar og kreppa Fyrsta greinin í blaðinu ber heitið „Ríki, menntun og markað- ur“ og er eftir Jón Daníelsson. í henni ræðst hann á þá hugmynd, sem vaninn einn hefur helgað, að ríkið eigi að reka skóla. Hann bendir á þá hættu af einhæfingu, sem hlýst af slíkum ríkisrekstri, að ógleymdum kostnaðinum, því að ríkisrekstur er alltaf óhag- kvæmari en einkarekstur — menn fara alltaf betur með eigið fé en annarra. Jón sýnir, að einka- rekstri megi koma við með svo nefndu ávísanafyrirkomulagi (voucher system). Menn fá ávísan- ir, sem þeir geta notað til að kaupa fyrir þjónustu skólanna, en þannig er einkarekstur, sam- keppni og valfrelsi tryggt, án þess að efnalítið fólk missi af neinu tækifæri til skólagöngu. Ríkið kostar skólagönguna, án þess að reka skólana. Þess má geta, að Milton Friedman mælti með þessu fyrirkomulagi í ritinu Frelsi og framtak, sem nýlega var gefið út á íslensku, og breska stjórnin hyggst koma því á eftir föngum í Bretlandi á næstu árum. Næsta grein í blaðinu er um heimskreppuna á fjórða áratugn- um og samin af Jóni Davíðssyni. Stjórnmálaskoðun ófárra manna hefur mótast af þeirri söguskoðun, að heimskreppuna megi rekja til markaðsskipulagsins. Þessari söguskoðun er haldið að nemend- um í íslenskum skólum í áróðurs- riti sameignarsinnanna Lofts Guttormssonar, Skúla Þórðarson- ar og Einars Más Jónssonar, Mannkynssögu 1914—1956. En Jón rekur skýringu Miltons Freidman, en hún er í sem fæstum orðum sú, að kreppuna megi rekja til mis- taka í hagstjórn — til of mikilla ríkisafskipta fremur en of lítilla. Það er ánægjulegt, að mennta- skólanemandi skuli hafa þekkingu og djörfung til að gagnrýna þetta áróðursrit, sem víða er kennt í sögu. Frelsi og eignarréttur Logi Gunnarsson ræðir í grein sinni undir heitinu „Frelsi og frelsi" um eitt vandmeðfarnasta hugtak stjórnmálanna, frelsishug- takið. Hvað er frelsi? Eðlilegasta merking þess er nauðungarleysi, eins og Logi bendir á, enda gerði tungan að fornu greinarmun á frjálsum mönnum og þrælum. Frelsi manns er takmarkað, ef hann er neyddur til að lúta óskum annars manns gegn eigin óskum, hvort sem sá maður beitir ofbeldi eða hótunum um það. En þetta er þó flókið mál, og margir hafa mis- notað hugtakið, eins og ráða má af grein Loga. Ég held sjálfur, að frelsið hljóti að vera í nánum tengslum við eignarréttinn — maðurinn á sjálfan sig og það sem hann skapar. Halldór Halldórsson tekur upp svipaðan þráð og Logi í grein um eignarréttinn. Hann lýsir henni í kenningu bandaríska heimspek- ingsins Roberts Nozick, sem gaf árið 1974 út ritið Stjórnleysi, ríki og staðleysur (Anarchy, State and Utopia), en það er eitt snjallasta heimspekirit til varnar frjáls- hyggju, sem ég þekki. Nozick kemst, þegar hann ræðir um sér- eignaréttinn, í sama vanda og John Locke fyrir 300 árum: Hvern- ig eignast menn hluti í upphafi? Vandinn er enginn, ef menn koma að tómu landi, eins og Ingólfur Sven Havsteen-Mikkelsen Myndlist Valtýr Pétursson í tilefni af sjötugsafmæli danska listamannsins Sven Hav- steen-Mikkelsen hefur verið efnt til yfirlitssýningar á verkum hans, sem gerð hefur verið sem farand- sýning og verður sýnd á öllum Norðurlöndum. Það, sem er svolít- ið sérstakt við þessa sýningu, er að hún hefur verið sýnd og verður sýnd á mörgum norðlægum slóð- um í nefndum löndum, enda er listamaðurinn sérlega kunnur fyrir verk sín einmitt eftir því sem norðar dregur. Hér á landi hefur hann unnið bæði að bókaskreyt- ingum og málverki, haldið sýningu á grafík sinni, og sömu sögu er einnig að segja úr Færeyjum og af Grænlandi, enda er viðkomandi listamaður tengdur þessu svæði bæði ættarböndum og ekki hvað síst af því að vera alinn upp á heimili hins heimsfræga norður- hjaramanns, sjálfs Einars Mikk- elsens. En hann var stjúpi lista- mannsins. Margir Reykvíkingar sem muna fyrirstríðsárin, kannast við Einar Mikkelsen með hvíta kaskeitið sitt hér á götum borgar- innar, þegar hann hafði oft og mörgum sinnum viðkomu hér á ferðum sínum til Austur-Græn- lands, þar sem hann var nýlend- ustjóri. Það er því ekki að furða þótt fóstri hans fengi snemma áhuga á þessum undralöndum, sem er að finna í svo mikilli fjar- lægð frá grösugum og grónum sléttum Danaveldis. Sú sýning sem nú er í Norræna húsinu, gefur afar góða mynd af afrakstri langs vinnudags hjá þessum sérlega norræna mynd- listarmanni. Hann hefur örugga og víðtæka undirbúningsmenntun. Hann hefur lagt mikla stund á teiknun og náð góðum árangri. Grafík hans er litrík og hefur skil- að miklu verki, tala ég auðvitað um bókaskreytingar einnig í því sambandi. Hann hefur unnið með rithöfundum eins og Martin A. Hansen, og gerðu þeir saman bók um ísland. Thorkild Hansen er annar höfundur danskur, sem unnið hefur með þessum einstaka listamanni. Kennarar hans voru meðal annars Axel Revold (skóla- bróðir Jóns Stefánssonar frá Mat- isse), Fritz Syberg; vinskapur við hinn fræga málara Johannes Larsen, mun einnig hafa haft sín áhrif. Hér stikla ég á mjög stóru, en um feril listamannsins vísa ég til formála í sýningarskrá, sem er bæði langur og fræðandi. Einu vil ég samt bæta við: Kirkjuskreyt- ingar í gler og annað efni er afar ríkur þáttur í lífsstarfi Sven Hav- steen-Mikkelsen og ekki má láta hjá líða að nefna skreytingar þær, er hann hefur gert við hina frægu sögu Melville, Moby Dick. Auk þess sem ég hef lítillega minnst á hér, hefur listamaðurinn verið mjög ötull málari og gert mikinn fjölda smærri mynda í krítar- teikningum. Má í því sambandi benda á nokkrar slíkar frá Græn- landi, sem sjáanlegar eru á þess- ari sýningu. Það eru yfir sextíu verk á skrá á sýningunni. Olíumálverk eru þar í meirihluta og þungamiðja þess, er sýnt er. Einnig eru þarna lit- skyggnur af þeim verkum, sem eru Að hálfu köttur að hálfu maður Kvikmyndir Ólafur M. Jóhannesson Leikstjóri: Paul Schrader. Handrit: Alan Ormsby samkvæmt sögu DeWitt Bodesen. Tónlist: Giorgio Moroder. Ljóó og söngur: David Bowie. Myndatökustjóri: John Bailey. Dýraþjálfarar: Steve Martin og Mark Weiner. Ég veit ekki hvort um er að ræða hugmyndafátækt þegar stóru kvikmyndafyrirtækin ráð- RKO-kvikmyndafélagið sparaði ekki. ast í að yrkja uppá nýtt um gam- alt efni. En oftast er maður nú heldur á varðbergi gagnvart slíkri myndgerð. í það minnsta var undirritaður dálítið smeykur — þrátt fyrir lestur lofgreina í erlendum tímaritum — við að sú endurútgáfa á Cat People sem nú birtist á tjaldi Laugarásbíós, væri einhvers konar stjörnusam- suða þar sem tjaldað væri til einnar nætur smástirnum ætt- uðum frá Þýskalandi og fylgt hverju spori þess Kattarfólks sem birtist á bandarískum sýn- ingartjöldum 1942. En þar vakti sérstaka athygli kvikmyndun Nicholas Musuraca sem náði vel til vandaðra sviðsmynda sem Er Nastassia Kinski máski af ætt hlébarða? En nú varð ég hissa. Sú útgáfa Kattarfólksins sem þessa dagana prýðir tjald Laugarásbíós er unnin af slikri fagmennsku að unun er á að horfa. Er raunar sama hvar borið er niður, þannig er kvikmyndatökustjórn John Bailey með þeim hætti að trauðla verður betur gert. Er greinilegt að hvert einasta skot

x

Morgunblaðið

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.