Morgunblaðið - 15.07.1999, Síða 34

Morgunblaðið - 15.07.1999, Síða 34
34 FIMMTUDAGUR 15. JÚLÍ 1999 LISTIR MORGUNBLAÐIÐ Um kynþætti og aðra hjátrú SAGAN af Djáknanum á Myrká er færð í leikbúning meðal annarra leikatriða í sýningu Ferðaleikhússins. Leikendur: Þóra Bryndís Þóris- dóttir leikur Guðrúnu og Hlynur Þórisson er í hlutverki djáknans. Fyrsta sýning Ferðaleik- hússins á „Light Nights“ ItHKIili F r æ ð i r i t KYNÞÁTTAHYGGJA eftir Jóhann M. Hauksson. 1999. Mál og menning, Reykjavík. 158 bls. ÞAÐ kemur manni alltaf jafn mik- ið á óvart hve kynþáttahatur er öfl- ugt í mannlegu félagi. Það kannast allir við blóði drifna sögu nazistanna fyrr á öldinni. Sömuleiðis kannast allir við nýleg dæmi frá Balkanskaga þar sem Serbar hafa framið mestu voðaverkin en hafa sannarlega ekki verið einir um þau, öll í nafni kyn- þáttahyggju. Astæðan fyrir því að þetta kemur á óvart er sú að kyn- þættir eru ekki til sem líffræðilegir flokkar. Þegar nazistar líta niður á gyðinga af því að þeir eru óæðri í þeim skilningi að þeir eru af öðrum og óæðri kynþætti er það ósköp einfaldlega rangt. Sú skoðun stenzt enga athugun. Það er sjálfsagt líka að veita því athygli að í öðrum hlutum heimsins en Evrópu eru kynþáttafordómar útbreiddir og þykja sjálfsagðir. Jóhann M. Hauksson tekur sér fyrir hendur að rekja aðalatriðin í því sem hann nefnir kynþáttahyggju. Sú skoðun virðist mér nauðsynlega vera fordómur vegna þess að hún styðst ekki við nein rök, en hún þarf ekki að leiða til neinna voðaverka. En kynþáttahyggja er sú skoðun að til séu líffræðilegir flokkar sem nefna má kynþætti og að fólk tilheyri þeim. Höfundurinn sýnir fram á með einföldum hætti að engir slíkir líf- fræðilegir flokkar séu til og því er kynþáttahyggja misskilningur frá rótum. Hún styðst einfaldlega við þær staðreyndir að fólk úr ólíkum heimsálfum er ólíkt að útliti og hefur ólíka siði. Þetta er mönnum tilefni til að draga þá ályktun að til séu ólíkir kynþættir. En þegar nánar er að gáð þá stenzt sú ályktun ekki lágmarks skoðun. Þetta hefur verið flestu upp- lýstu fólki ljóst lengi en það er þarf- legt að draga rökin fyrir því saman með einföldum og skýrum hætti. Bókin er ekki löng og hvergi erfíð aflestrar og ætti ekki að vera nein- um ofraun. Höfundurinn tekur dæmi sem varpa ágætu ljósi á það sem hann vill segja, stundum eru þau umdeilanleg en ég held að þau þjóni alltaf því hlutverki sem hann ætlar þeim. Bókin skiptist í þrjá hluta og hver þein-a skiptist í tvo kafla. Fyrsti hlutinn fjallar um kynþáttafræði. í honum er rakið hvernig hugmyndir um frumstætt fólk, um erfðir og glæpi ásamt fleiru skapa grundvöll fyrir því að hugsa um kynþætti. Það er svolítið merkilegt að ein ástæða þess að kynþættir verða sterkur þáttur í viðhorfum fólks eru ýmsar fræðilegar tilraunir til að skilja þró- un mannsins. Einn gildur þáttur þessa kafla er að höfundurinn flokk- ar deilur um erfðir og umhverfí í greind sem hluta af átökum um kyn- þáttahyggju. Það er vissulega rétt hjá honum að líta má á ýmis sjónar- mið þeirra sem leggja hvað sterkasta áherzlu á erfðir greindar sem inn- legg í kynþáttahyggju, sérstaklega af því að þeir sjálfír greina á milli frammistöðu ólíkra hópa á borð við svartra manna, hvítra og gulra. En það er mikil einföldun að halda að það sé mikilvægasti þáttur í kenn- ingum þeirra og skoðunum eða það séu afgerandi rök gegn skoðunum þeirra. En höfundurinn fer skipulega og vel yfír ýmis aðalatriði í rökræð- um um þessi efni. Annar hluti bókarinnar er um kynþætti. Þar gerir Jóhann grein fyrir því af hverju kynþættir eru ekki til. Hann skoðar bæði líffræði- lega undirstöðu þeirrar skoðunar að kynþættir séu ekki til og svo skoðar hann upplýsingar um þróun manns- ins sem geta útskýrt af hverju útlit hans er jafn breytilegt og það er. Hann leggur til þá sennilegu skýr- ingu á breytilegum litarhætti að hann sé aðlögun að umhverfí, bæði ytra umhverfi og breyttum fæðu- venjum. Hann nefnir líka þá merki- legu staðreynd að meirihluti mann- kyns getur ekki nýtt sér mjólkursyk- ur af því að þeir framleiða ekki ens- ímið laktasa. í síðasta hlutanum er greint frá kynþáttahyggju. En það leiðir af sjálfu sér að séu kynþættir ekki til í reynd þá verður það ráðgáta að skilja af hverju kynþáttahyggja er jafn útbreidd og raun ber vitni. Höf- undur leggur til tvær orsakir. Ann- ars vegar sálrænar, hann segir að rasistar hafí þörf „íyrir að beina andúð að fólki án þess að gera sér grein fyrir því sjálfír." (bls. 115) Ég skal játa það að mér finnst þessar hugleiðingar um sálrænar orsakir fordóma vera veikasti hluti bókar- innar og það er amk.ljóst að þessi lýsing á hvötum gengur alls ekki. Hvað eigum við að segja um þá sem hafa fordóma gagnvart fólki en eru ekki rasistar? Hafa þeir ómeðvitaða andúð á þeim sem fordómarnir bein- ast gegn? Hvernig eigum við að greina á milli þeirra sem eru og eru ekki rasistar? Hvers vegna þarf andúð rasista að vera ómeðvituð? Þótt höfundur leitist við að slípa skoðun sína þá sýnist mér honum ekki takast að fá fullt vit í þennan hluta. Hins vegar telur höfundur að það séu félagslegar orsakir fyrir kynþáttahyggju. Þær felast aðallega í því að mönnum virðist óhjákvæmi- legt annað en hugsa um einstaklinga þannig að þeir tilheyri hópi. Þá talar hann um skilningshólf og vitundar- hólf. Onnur félagsleg ástæða er fá- fræði. Mér virðist margt vera vel sagt og hugsað í þessum síðasta hluta bókarinnar. Þetta er bók um þarft efni og það er ágætt að fá á einum stað flest helztu rök sem tengjast kynþátta- hyggju. En bókin er samt svolítið stefnulaus. Það er fátt sem kemur á óvart í rökfærslunni og það þarf ekki að beita miklu hyggjuviti eða glíma hart við viðfangsefnið til að fá þá nið- urstöðu sem blasir við. Höfundur ætti að finna sér snúnara og verð- ugra viðfangsefni næst. Guðmundur Heiðar Frímannsson EINSÖNGSTÓNLEIKAR Sönglög eftir Quilter, Gibbs, Bridge, de Falla, Guridi, Montsalvatge og Turina. Guðrún Jóhanna Jönsdóttir sópran; Guðríður St. Sigurðardóttir, píanó. Þriðjudaginn 13. júlí kl. 20:30. ÞÁ ER sumartónleikavertíðin hafin enn á ný í Listasafni Sigurjóns Ólafssonar í Laugarnesi, sem um árabil hefur glatt ekki aðeins höfuð- borgarbúa í júlí og ágúst með vand- aðri sígildri tónlist, heldur einnig í vaxandi mæli aðkomufólk, innlent sem erlent, og sýnir um leið hvað ferðamennskuútgerð er ekki sízt tengd lifandi menningarstarfsemi, eins og víða má sjá í löndunum fyrir sunnan okkur. Því er við að bæta, að auk þriðjudagstónleikanna verður sérstök kammertónlistarhátíð á boðstólum í safninu dagana 5., 6., 12. og 13. ágúst nk. með verkum eftir Honegger, Martinu, Hindemith, Franck, Debussy, J.S. Bach og Beethoven. Guðrún Jóhanna Jónsdóttir sópr- an, sem undirritaður heyrði í fyrsta sinn umrætt þriðjudagskvöld, hefur þá sérstöðu meðal íslenzkra söngv- ara að vera menntaður píanókenn- ari. Án þess að vilja álpast út í sam- anburð við la diva, minnti það mann ósjálfrátt á Maríu Callas, sem naut þess drjúgum að vera flinkur FYRSTA sýning Ferðaleikhúss- ins á „Light Nights“ á þessu sumri verður í kvöld, fimmtu- dagskvöld, í Tjarnarbíói, Tjarn- argötu 12. Sýningar verða síðan haldnar á hveiju fimmtudags-, föstudags- og laugardagskvöldi í allt sumar til 28. ágúst. Sýning- arnar hefjast kl. 21 og standa yf- ir í u.þ.b. 2 klst. Þetta er 29. sum- arið sem Light Nights er sýnt í Reykjavík en margvíslegar upp- færslur hafa verið sýndar í gegn- um árin undir þessu samheiti. Efnisskráin er með svipuðu sniði og sl. sumar, 17 atriði byggð á íslensku efni. Draugar, forynjur og margskonar kynja- verur koma við sögu. Þjóðdans er sýndur og íslensk tónlist er leikin. Síðari hluti sýningarinnar píanisti, enda ófáir kostir því sam- fara að komast þannig í beinna sam- band við innviði tónlistar en flest önnur nálgun gerir kleift. Það mátti líka víða heyra á túlkun Guðrúnar, að hún vissi ekki aðeins hvað tón- skáldin voru að fara, heldur líka hvað mæddi á undirleikaranum, og ekki versnaði samvinna söngvara og píanóleikara við það að við hljóm- borðið sat fyrrum píanókennari söngkonunnar. Dagskráin var fremur stutt, en sérlega vel valin; fersk og við hæfí birtu hásumars og ljóðrænna nætur- drauma. Brézku smámeistaramii- Roger Quiltér (1877-1953) og Cecil Armstrong Gibbs (1889-1960) eru engin hversdagsnöfn í hérlendum hljómleikasölum, en næmi þeirra á texta - Quilter í Fjórum barnalögum við R.L. Stevenson og Gibbs við ljóð Walters de la Mare, Five eyes og Sil- ver - var engu að síður ómótstæði- lega ferskt í barnslegum einfaldleika sínum; nær barnagælum yngstu kynslóðar hjá hinum fyrrtalda, en strákslega spaugilegt í kvæði la Mares um þrjá ketti (þar af einn ein- eygðan) og með íturtærri lýrík í tón- setningu Gibbs á tunglbjartri nætur- lýsingu sama ljóðskálds. Tókst þeim stöllum einna bezt upp í kínversku- leitu lagi Quilters, Foreign children, og Gibbs-lögunum tveimur, þótt fjallar að stórum hluta um vík- inga. Þættir úr Islendingasögum og Ragnarök úr Völuspá eru færð upp í leikgerð. Einnig hefur verið komið fyrir sýningartjaldi fyrir ofan leikmynd þar sem skyggnur eru sýndar, samtengd- ar leikhljóðum, tónlist og tali. Sýningin gefur innsýn í þjóðsög- ur og forna menningu Islendinga á skemmtilegan og fróðlegan hátt, segir í fréttatilkynningu. Kristín G. Magnús fer með að- alhlutverk og er jafnframt leik- stjóri. Sýningin er flutt að stærstum hluta á ensku en er engu síður ætluð íslendingum til skemmtun- ar og fróðleiks, segir ennfremur. Efnisyfírlit er fáanlegt á þýsku og frönsku. allólík væru að andblæ. Frank Bridge (1879-1941), kenn- ari Brittens, var kunnasta nafnið meðal brezku höfundanna. Guðrún brá sér í gervi tístandi lævirkja í So early in the morning með góðum til- þrifum við perlandi samleik Guðríð- ar, og að fiðruðum blístrara árdags loknum steypti söngkonan sér út í funheita tónmálun Bridges á ólgandi ástaróð Mary Coleridges, Love went a-riding, af logandi tilfínningu en með svolitlíð óstöðugum fókus. Óvæntur skaphiti síðasta enska lagsins brúaði bilið yfír á suðrænar slóðir seinni hlutans, er hófst á þrem bráðfallegum lögum úr Sjö spænsk- um alþýðusöngvum eftir Manuel de Falla (1876-1946). Flamenco-gítar- stíllinn glampaði blóðheitt á slag- hörpunni í hinu sópandi E1 pano moruno, og austurlenzkuleg angur- værð sveipaði Asturina við hrífandi sléttan söng, eða því sem næst, áður en Polo hófst með n.k. sauðakalli smalastúlku; katalónskulegt lag er leiddi hugann að náskyldri pró- vensalskri tónmennt eins og hún birtist á Auvergne-söngvum Can- teloubes með gítar-tremólói í píanó- inu. Spænskir landar de Fallas, Jesus Guridi (1886-1961), Xavier Montsal- vatge (f. 1912) og Joaquin Turina (1882-1949) lögðu til síðustu lög dag- Ólafur Bjarnason tenórsöngvari Lofsamleg- ir dómar fyrir söng í „Fidelio“ ÓLAFUR Bjarnason tenórsöngv- ari fær mjög lofsamlega dóma í þýzkum dagblöðum fyrir frammi- stöðu sína í ópera Beethovens, „Fidelio", í útisviðsuppfærslu á tónlistarhátíðinni „Eutiner Sommerspiele“ í Slésvík-Holtseta- landi, en óperan var „opnunar- stykki“ hátíðar- innar sem hófst íyrr í mánuðinum. í Liibecker Nachrichten er Ólafur í hlutverki fangans Flor- estans sagður bera af í hópi ein- söngvaranna í sýningunni. „Af einsöngvurunum stendur einn fremstur - Islending- urinn Ólafur Bjarnason. Hinn ungi Florestan vex strax í túlkun Ólafs, þökk sé þeim náttúrukrafti og bjarta og óvenjuskýra hljómblæ sem rödd hans býr yfir,“ skrifar gagnrýnandi blaðsins í ýtarlegri umfjöllun sinni um sýninguna. í grein Kieler Nachrichten um uppfærsluna fær söngur Ólafs svip- aðan dóm, hann er aðeins sagður ýkja lítið eitt leikræna túlkun sína á þjáningum fangans Florestans. I Ostholsteiner Anzeiger er dýflyssusenunni, þar sem Florest- an fær í fyrsta sinn tækifæri til að tjá sig, lýst sem „sannkölluðu lykil- atriði“ óperunnar. „Ólafur Bjarna- son setti mark sitt á hlutverkið með sterkum raddhljómi. Hann hélt að vísu stundum lítið eitt aftur af röddinni, sem er mjög fljót upp, en hann mótaði hlutverkið samt á mjög sannfærandi músikalskan hátt,“ segir í ríkulega mynd- skreyttri heilsíðugrein um upp- færsluna. „[Ólafur] naut stuðnings hinnar kraftmiklu hljómsveitar, sem undir stjórn Hilary Griffíth hafði fram að þessu frekar leikið „með vaðið íyrir neðan sig“.“ „Fidelio", þessi sígilda ópera Beethovens, verður á dagskrá „Eutiner Sommerspiele" út júlí- mánuð. skrái-, flest af þjóðlegum rótum. Annars glæsilegur píanóleikur Guð- ríðar var óvænt svolítið stirður í car- menskulegri habaneru eftir Guridi, en lítt aðfínnanlegur eftir það, og söngurinn var fallega ljúfsár í hinu tregafulla seinna lagi hans, þrátt íyrir smá yfirskot í tónhæð. Brasilíukennnd latnesk hrynjandi hélt innreið sína með tveim lögum Montsalvatges úr Fimm blökku- söngvum; letilegri bossu og fjörugri rúmbu, sem kallaði Miriam Makeba fram úr hugarfylgsnum, enda flutt af hitabeltislegu hispursleysi. Loks fengu áheyrendur að heyra toppnót- ur söngkonunnar í glæsilegu lagi eftir Turina, Cantares úr Ljóðum í söngvamynd, sem vakti verulega hrifningu tónleikagesta, og ekki að ófyrirsynju, því hæðin virtist meðal helztu trompa Guðrúnar - að ógleymdri innlifun í texta, góðum framburði, oftast mjög hreinni inn- tónun og músíkalskri innlifun, þó að enn mætti bæta fyllingu neðra söngsviðs og stundum gæta meiri stuðnings á veikasta styrk. Víbrató- ið var sérkennilegt; fremur hratt og gat minnt eilítið á Kathleen Ferrier, en þó mátti á stöku viðeigandi stað líka heyra viðleitni til sléttsöngs. Undirtektir voru almennt mjög hlýjar, og meðal aukalaga var Vor hinzti dagur eftir nærstaddan föður söngkonunnar, Jón Ásgeirsson, er kallaði fram mikið lófatak áheyr- enda. Ríkarður Ö. Pálsson TÓNLIST Sigurjónssafn Blítt og heitt Ólafur Bjarnason

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.